5. අත්ථකාමවග්ගො

[41] 1. ලොසකජාතකවණ්ණනා

යො අත්ථකාමස්සාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ලොසකතිස්සත්ථෙරං නාම ආරබ්භ කථෙසි. කො පනෙස ලොසකතිස්සත්ථෙරො නාමාති? කොසලරට්ඨෙ එකො අත්තනො කුලනාසකො කෙවට්ටපුත්තකො අලාභී භික්ඛු. සො කිර නිබ්බත්තට්ඨානෙතා චවිත්වා කොසලරට්ඨෙ එකස්මිං කුලසහස්සවාසෙ කෙවට්ටගාමෙ එකිස්සා කෙවට්ටියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙ තං කුලසහස්සං ජාලහත්ථං නදියඤ්ච තළාකාදීසු ච මච්ඡෙ පරියෙසන්තං එකං ඛුද්දකමච්ඡම්පි නාලත්ථ. තතො පට්ඨාය ච තෙ කෙවට්ටා පරිහායන්තියෙව. තස්මිඤ්හි කුච්ඡිගතෙයෙව නෙසං ගාමො සත්ත වාරෙ අග්ගිනා දඩ්ඪො, සත්ත වාරෙ රඤ්ඤා දණ්ඩිතො. එවං අනුක්කමෙන දුග්ගතා ජාතා. තෙ චින්තයිංසු ‘‘පුබ්බෙ අම්හාකං එවරූපං නත්ථි, ඉදානි පන පරිහායාම, අම්හාකං අන්තරෙ එකාය කාළකණ්ණියා භවිතබ්බං, ද්වෙ භාගා හොමා’’ති පඤ්ච පඤ්ච කුලසතානි එකතො අහෙසුං. තතො යත්ථ තස්ස මාතාපිතරො, සොව කොට්ඨාසො පරිහායති, ඉතරො වඩ්ඪති. තෙ තම්පි කොට්ඨාසං ද්විධා, තම්පි ද්විධාති එවං යාව තමෙව කුලං එකං අහොසි, තාව විභජිත්වා තෙසං කාළකණ්ණිභාවං ඤත්වා පොථෙත්වා නික්කඩ්ඪිංසු.

අථස්ස මාතා කිච්ඡෙන ජීවමානා පරිපක්කෙ ගබ්භෙ එකස්මිං ඨානෙ විජායි. පච්ඡිමභවිකසත්තං න සක්කා නාසෙතුං, අන්තොඝටෙ පදීපො විය තස්ස හදයෙ අරහත්තස්ස උපනිස්සයො ජලති. සා තං දාරකං පටිජග්ගිත්වා ආධාවිත්වා පරිධාවිත්වා විචරණකාලෙ එකමස්ස කපාලකං හත්ථෙ දත්වා ‘‘පුත්ත, එතං ඝරං පවිසා’’ති පෙසෙත්වා පලාතා. සො තතො පට්ඨාය එකකොව හුත්වා තත්ථ තත්ථ භික්ඛං පරියෙසිත්වා එකස්මිං ඨානෙ සයති, න න්හායති, න සරීරං පටිජග්ගති, පංසුපිසාචකො විය කිච්ඡෙන ජීවිකං කප්පෙති. සො අනුක්කමෙන සත්තවස්සිකො හුත්වා එකස්මිං ගෙහද්වාරෙ උක්ඛලිධොවනස්ස ඡඩ්ඩිතට්ඨානෙ කාකො විය එකෙකං භත්තසිත්ථං උච්චිනිත්වා ඛාදති.

අථ නං ධම්මසෙනාපති සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරමානො දිස්වා ‘‘අයං සත්තො අතිකාරුඤ්ඤප්පත්තො, කතරගාමවාසිකො නු ඛො’’ති තස්මිං මෙත්තචිත්තං වඩ්ඪෙත්වා ‘‘එහි, රෙ’’ති ආහ. සො ආගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. අථ නං ථෙරො ‘‘කතරගාමවාසිකොසි, කහං වා තෙ මාතාපිතරො’’ති පුච්ඡි. ‘‘අහං, භන්තෙ, නිප්පච්චයො, මය්හං මාතාපිතරො මං නිස්සාය ‘කිලන්තම්හා’ති මං ඡඩ්ඩෙත්වා පලාතා’’ති. ‘‘අපි පන පබ්බජිස්සසී’’ති. ‘‘භන්තෙ, අහං තාව පබ්බජෙය්‍යං, මාදිසං පන කපණං කො පබ්බාජෙස්සසී’’ති? ‘‘අහං පබ්බාජෙස්සාමී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ, පබ්බාජෙථා’’ති. ථෙරො තස්ස ඛාදනීයභොජනීයං දත්වා තං විහාරං නෙත්වා සහත්ථෙනෙව න්හාපෙත්වා පබ්බාජෙත්වා පරිපුණ්ණවස්සං උපසම්පාදෙසි. සො මහල්ලකකාලෙ ‘‘ලොසකතිස්සත්ථෙරො’’ති පඤ්ඤායිත්ථ අප්පපුඤ්ඤො අප්පලාභො. තෙන කිර අසදිසදානෙපි කුච්ඡිපූරො න ලද්ධපුබ්බො, ජීවිතඝටනමත්තමෙව ලභති. තස්ස හි පත්තෙ එකස්මිංයෙව යාගුඋළුඞ්කෙ දින්නෙ පත්තො සමතිත්තිකො විය හුත්වා පඤ්ඤායති. අථ මනුස්සා ‘‘ඉමස්ස පත්තො පූරො’’ති හෙට්ඨා යාගුං දෙන්ති. තස්ස පත්තෙ යාගුං දානකාලෙ මනුස්සානං භාජනෙ යාගු අන්තරධායතීතිපි වදන්ති. ඛජ්ජකාදීසුපි එසෙව නයො.

සො අපරෙන සමයෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගඵලෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨිතොපි අප්පලාභොව අහොසි. අථස්ස අනුපුබ්බෙන ආයුසඞ්ඛාරෙසු පරිහීනෙසු පරිනිබ්බානදිවසො සම්පාපුණි. ධම්මසෙනාපති ආවජ්ජෙන්තො තස්ස පරිනිබ්බානභාවං ඤත්වා ‘‘අයං ලොසකතිස්සත්ථෙරො අජ්ජ පරිනිබ්බායිස්සති, අජ්ජ මයා එතස්ස යාවදත්ථං ආහාරං දාතුං වට්ටතී’’ති තං ආදාය සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පාවිසි. ථෙරො තං නිස්සාය තාව බහුමනුස්සාය සාවත්ථියා හත්ථං පසාරෙත්වා වන්දනමත්තම්පි නාලත්ථ. අථ නං ථෙරො ‘‘ගච්ඡාවුසො, ආසනසාලාය නිසීදා’’ති උය්‍යොජෙත්වා ගතො. තං ආගතමෙව මනුස්සා ‘‘අය්‍යො, ආගතො’’ති ආසනෙ නිසීදාපෙත්වා භොජෙසි. ථෙරොපි ‘‘ඉමං ලොසකස්ස දෙථා’’ති ලද්ධාහාරං පෙසෙසි. තං ගහෙත්වා ගතා ලොසකතිස්සත්ථෙරං අසරිත්වා සයමෙව භුඤ්ජිංසු. අථ ථෙරස්ස උට්ඨාය විහාරං ගමනකාලෙ ලොසකතිස්සත්ථෙරො ආගන්ත්වා ථෙරං වන්දි, ථෙරො නිවත්තිත්වා ඨිතකොව ‘‘ලද්ධං තෙ, ආවුසො, භත්ත’’න්ති පුච්ඡි. ලභිස්සාම නො, භන්තෙති. ථෙරො සංවෙගපත්තො කාලං ඔලොකෙසි, කාලො අතික්කන්තො. ථෙරො ‘‘හොතාවුසො, ඉධෙව නිසීදා’’ති ලොසකත්ථෙරං ආසනසාලායං නිසීදාපෙත්වා කොසලරඤ්ඤො නිවෙසනං අගමාසි. රාජා ථෙරස්ස පත්තං ගාහාපෙත්වා ‘‘භත්තස්ස අකාලො’’ති පත්තපූරං චතුමධුරං දාපෙසි. ථෙරො තං ආදාය ගන්ත්වා ‘‘එහාවුසො, තිස්ස ඉමං චතුමධුරං භුඤ්ජා’’ති වත්වා පත්තං ගහෙත්වා අට්ඨාසි. සො ථෙරෙ ගාරවෙන ලජ්ජන්තො න පරිභුඤ්ජති. අථ නං ථෙරො ‘‘එහාවුසො තිස්ස, අහං ඉමං පත්තං ගහෙත්වාව ඨස්සාමි, ත්වං නිසීදිත්වා පරිභුඤ්ජ. සචෙ අහං පත්තං හත්ථතො මුඤ්චෙය්‍යං, කිඤ්චි න භවෙය්‍යා’’ති ආහ. අථායස්මා ලොසකතිස්සත්ථෙරො අග්ගසාවකෙ ධම්මසෙනාපතිම්හි පත්තං ගහෙත්වා ඨිතෙ චතුමධුරං පරිභුඤ්ජි. තං ථෙරස්ස අරියිද්ධිබලෙන පරික්ඛයං න අගමාසි. තදා ලොසකතිස්සත්ථෙරො යාවදත්ථං උදරපූරං කත්වා පරිභුඤ්ජි, තං දිවසංයෙව ච අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. සම්මාසම්බුද්ධො සන්තිකෙ ඨත්වා සරීරනික්ඛෙපං කාරෙසි, ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං කරිංසු.

තදා භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිපතිත්වා ‘‘ආවුසො, අහො ලොසකතිස්සත්ථෙරො අප්පපුඤ්ඤො අප්පලාභී, එවරූපෙන නාම අප්පපුඤ්ඤෙන අප්පලාභිනා කථං අරියධම්මො ලද්ධො’’ති කථෙන්තා නිසීදිංසු. සත්ථා ධම්මසභං ගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡි. තෙ ‘‘ඉමාය නාම, භන්තෙ’’ති ආරොචයිංසු. සත්ථා ‘‘භික්ඛවෙ, එසො භික්ඛු අත්තනො අලාභිභාවඤ්ච අරියධම්මලාභිභාවඤ්ච අත්තනාව අකාසි. අයඤ්හි පුබ්බෙ පරෙසං ලාභන්තරායං කත්වා අප්පලාභී ජාතො, ‘‘අනිච්චං, දුක්ඛං, අනත්තා’’ති විපස්සනාය යුත්තභාවස්ස බලෙන අරියධම්මලාභී ජාතො’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ කිර කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ අඤ්ඤතරො භික්ඛු එකං කුටුම්බිකං නිස්සාය ගාමකාවාසෙ වසති පකතත්තො සීලවා විපස්සනාය යුත්තප්පයුත්තො. අථෙකො ඛීණාසවත්ථෙරො සමවත්තවාසං වසමානො අනුපුබ්බෙන තස්ස භික්ඛුනො උපට්ඨාකකුටුම්බිකස්ස වසනගාමං සම්පත්තො. කුටුම්බිකො ථෙරස්ස ඉරියාපථෙයෙව පසීදිත්වා පත්තං ආදාය ඝරං පවෙසෙත්වා සක්කච්චං භොජෙත්වා ථොකං ධම්මකථං සුත්වා ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං ධුරවිහාරමෙව ගච්ඡථ, මයං සායන්හසමයෙ ආගන්ත්වා පස්සිස්සාමා’’ති ආහ. ථෙරො විහාරං ගන්ත්වා නෙවාසිකත්ථෙරං වන්දිත්වා ආපුච්ඡිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සොපි තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘ලද්ධො තෙ, ආවුසො, භික්ඛාහාරො’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, ලද්ධො’’ති. ‘‘කහං ලද්ධො’’ති? ‘‘තුම්හාකං ධුරගාමෙ කුටුම්බිකඝරෙ’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා අත්තනො සෙනාසනං පුච්ඡිත්වා පටිජග්ගිත්වා පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා ඣානසුඛෙන ඵලසුඛෙන ච වීතිනාමෙන්තො නිසීදි.

සොපි කුටුම්බිකො සායන්හෙ ගන්ධමාලඤ්චෙව පදීපෙය්‍යඤ්ච ගාහාපෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා නෙවාසිකත්ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, එකො ආගන්තුකත්ථෙරො අත්ථි, ආගතො නු ඛො’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, ආගතො’’ති. ‘‘ඉදානි කහ’’න්ති. ‘‘අසුකසෙනාසනෙ නාමා’’ති. සො තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො ධම්මකථං සුත්වා සීතලවෙලාය චෙතියඤ්ච බොධිඤ්ච පූජෙත්වා දීපෙ ජාලෙත්වා උභොපි ජනෙ නිමන්තෙත්වා ගතො. නෙවාසිකත්ථෙරොපි ඛො ‘‘අයං කුටුම්බිකො පරිභින්නො, සචායං භික්ඛු ඉමස්මිං විහාරෙ වසිස්සති, න මං එස කිස්මිඤ්චි ගණයිස්සතී’’ති ථෙරෙ අනත්තමනතං ආපජ්ජිත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ එතස්ස අවසනාකාරො මයා කාතුං වට්ටතී’’ති තෙන උපට්ඨානවෙලාය ආගතෙන සද්ධිං කිඤ්චි න කථෙසි. ඛීණාසවත්ථෙරො තස්ස අජ්ඣාසයං ජානිත්වා ‘‘අයං ථෙරො මම කුලෙ වා ගණෙ වා අපලිබුද්ධභාවං න ජානාතී’’ති අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා ඣානසුඛෙන ඵලසුඛෙන වීතිනාමෙසි.

නෙවාසිකොපි පුනදිවසෙ නඛපිට්ඨෙන ගණ්ඩිං පහරිත්වා නඛෙන ද්වාරං ආකොටෙත්වා කුටුම්බිකස්ස ගෙහං අගමාසි. සො තස්ස පත්තං ගහෙත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙත්වා ‘‘ආගන්තුකත්ථෙරො කහං, භන්තෙ’’ති පුච්ඡි. ‘‘නාහං තව කුලූපකස්ස පවත්තිං ජානාමි, ගණ්ඩිං පහරන්තොපි ද්වාරං ආකොටෙන්තොපි පබොධෙතුං නාසක්ඛිං, හිය්‍යො තව ගෙහෙ පණීතභොජනං භුඤ්ජිත්වා ජීරාපෙතුං අසක්කොන්තො ඉදානි නිද්දං ඔක්කන්තොයෙව භවිස්සති, ත්වං පසීදමානො එවරූපෙසුයෙව ඨානෙසු පසීදසී’’ති ආහ – ‘‘ඛීණාසවත්ථෙරොපි අත්තනො භික්ඛාචාරවෙලං සල්ලක්ඛෙත්වා සරීරං පටිජග්ගිත්වා පත්තචීවරමාදාය ආකාසෙ උප්පතිත්වා අඤ්ඤත්ථ අගමාසි. සො කුටුම්බිකො නෙවාසිකත්ථෙරං සප්පිමධුසක්ඛරාභිසඞ්ඛතං පායාසං පායෙත්වා පත්තං ගන්ධචුණ්ණෙහි උබ්බට්ටෙත්වා පුන පූරෙත්වා ‘‘භන්තෙ, සො ථෙරො මග්ගකිලන්තො භවිස්සති, ඉදමස්ස හරථා’’ති අදාසි. ඉතරො අපටික්ඛිපිත්වාව ගහෙත්වා ගච්ඡන්තො ‘‘සචෙ සො භික්ඛු ඉමං පායාසං පිවිස්සති, ගීවායං ගහෙත්වා නික්කඩ්ඪියමානොපි න ගමිස්සති. සචෙ පනාහං ඉමං පායාසං මනුස්සානං දස්සාමි, පාකටං මෙ කම්මං භවිස්සති. සචෙ උදකෙ ඔපිලාපෙස්සාමි, උදකපිට්ඨෙ සප්පි පඤ්ඤායිස්සති. සචෙ භූමියං ඡඩ්ඩෙස්සාමි, කාකසන්නිපාතෙන පඤ්ඤායිස්සති. කත්ථ නු ඛො ඉමං ඡඩ්ඩෙය්‍ය’’න්ති උපධාරෙන්තො එකං ඣාමක්ඛෙත්තං දිස්වා අඞ්ගාරෙ වියූහිත්වා තත්ථ පක්ඛිපිත්වා උපරි අඞ්ගාරෙහි පටිච්ඡාදෙත්වා විහාරං ගතො තං භික්ඛුං අදිස්වා චින්තෙසි ‘‘අද්ධා සො භික්ඛු ඛීණාසවො මම අජ්ඣාසයං විදිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගතො භවිස්සති, අහො මයා උදරහෙතු අයුත්තං කත’’න්ති තාවදෙවස්ස මහන්තං දොමනස්සං උදපාදි. තතො පට්ඨායෙව ච මනුස්සපෙතො හුත්වා න චිරස්සෙව කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්ති.

සො බහූනි වස්සසතසහස්සානි නිරයෙ පච්චිත්වා පක්කාවසෙසෙන පටිපාටියා පඤ්චජාතිසතෙසු යක්ඛො හුත්වා එකදිවසම්පි උදරපූරං ආහාරං න ලභි. එකදිවසං පන ගබ්භමලං උදරපූරං ලභි. පුන පඤ්චජාතිසතෙසු සුනඛො අහොසි. තදාපි එකදිවසං භත්තවමනං උදරපූරං ලභි, සෙසකාලෙ පන තෙන උදරපූරො ආහාරො නාම න ලද්ධපුබ්බො. සුනඛයොනිතො පන චවිත්වා කාසිරට්ඨෙ එකස්මිං ගාමෙ දුග්ගතකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස නිබ්බත්තිතො පට්ඨාය තං කුලං පරමදුග්ගතමෙව ජාතං, ජාතිතො උද්ධං උදකකඤ්ජිකාමත්තම්පි න ලභි. තස්ස පන ‘‘මිත්තවින්දකො’’ති නාමං අහොසි. මාතාපිතරො ඡාතකදුක්ඛං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තා ‘‘ගච්ඡ කාළකණ්ණී’’ති තං පොථෙත්වා නීහරිංසු. සො අපටිසරණො විචරන්තො බාරාණසිං අගමාසි. තදා බොධිසත්තො බාරාණසියං දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො හුත්වා පඤ්ච මාණවකසතානි සිප්පං වාචෙති. තදා බාරාණසිවාසිනො දුග්ගතානං පරිබ්බයං දත්වා සිප්පං සික්ඛාපෙන්ති. අයම්පි මිත්තවින්දකො බොධිසත්තස්ස සන්තිකෙ සිප්පං සික්ඛති. සො ඵරුසො අනොවාදක්ඛමො තං තං පහරන්තො විචරති, බොධිසත්තෙන ඔවදියමානොපි ඔවාදං න ගණ්හාති. තං නිස්සාය ආයොපිස්ස මන්දො ජාතො.

අථ සො මාණවකෙහි සද්ධිං භණ්ඩිත්වා ඔවාදං අග්ගණ්හන්තො තතො පලායිත්වා ආහිණ්ඩන්තො එකං පච්චන්තගාමං පත්වා භතිං කත්වා ජීවති. සො තත්ථ එකාය දුග්ගතිත්ථියා සද්ධිං සංවාසං කප්පෙසි. සා තං නිස්සාය ද්වෙ දාරකෙ විජායි. ගාමවාසිනො ‘‘අම්හාකං සුසාසනං දුස්සාසනං ආරොචෙය්‍යාසී’’ති මිත්තවින්දකස්ස භතිං දත්වා තං ගාමද්වාරෙ කුටිකාය වසාපෙසුං. තං පන මිත්තවින්දකං නිස්සාය තෙ පච්චන්තගාමවාසිනො සත්තක්ඛත්තුං රාජදණ්ඩං අගමංසු, සත්තක්ඛත්තුං නෙසං ගෙහානි ඣායිංසු, සත්තක්ඛත්තුං තළාකං භිජ්ජි. තෙ චින්තයිංසු ‘‘අම්හාකං පුබ්බෙ ඉමස්ස මිත්තවින්දකස්ස අනාගමනකාලෙ එවරූපං නත්ථි, ඉදානි පනස්ස ආගතකාලතො පට්ඨාය පරිහායාමා’’ති තං පොථෙත්වා නීහරිංසු.

සො අත්තනො දාරකෙ ගහෙත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තො එකං අමනුස්සපරිග්ගහං අටවිං පාවිසි. තත්ථස්ස අමනුස්සා දාරකෙ ච භරියඤ්ච මාරෙත්වා මංසං ඛාදිංසු. සො තතො පලායිත්වා තතො තතො ආහිණ්ඩන්තො එකං ගම්භීරං නාම පට්ටනගාමං නාවාවිස්සජ්ජනදිවසෙයෙව පත්වා කම්මකාරකො හුත්වා නාවං අභිරුහි. නාවා සමුද්දපිට්ඨෙ සත්තාහං ගන්ත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සමුද්දමජ්ඣෙ ආකොටෙත්වා ඨපිතා විය අට්ඨාසි. තෙ කාළකණ්ණිසලාකං චාරෙසුං, සත්තක්ඛත්තුං මිත්තවින්දකස්සෙව පාපුණි. මනුස්සා තස්සෙකං වෙළුකලාපං දත්වා හත්ථෙ ගහෙත්වා සමුද්දපිට්ඨෙ ඛිපිංසු, තස්මිං ඛිත්තමත්තෙ නාවා අගමාසි. මිත්තවින්දකො වෙළුකලාපෙ නිපජ්ජිත්වා සමුද්දපිට්ඨෙ ගච්ඡන්තො කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ රක්ඛිතසීලස්ස ඵලෙන සමුද්දපිට්ඨෙ එකස්මිං ඵලිකවිමානෙ චතස්සො දෙවධීතරො පටිලභිත්වා තාසං සන්තිකෙ සුඛං අනුභවමානො සත්තාහං වසි. තා පන විමානපෙතියො සත්තාහං සුඛං අනුභවන්ති, සත්තාහං දුක්ඛං. සත්තාහං දුක්ඛං අනුභවිතුං ගච්ඡමානා ‘‘යාව මයං ආගච්ඡාම, තාව ඉධෙව හොහී’’ති වත්වා අගමංසු.

මිත්තවින්දකො තාසං ගතකාලෙ වෙළුකලාපෙ නිපජ්ජිත්වා පුරතො ගච්ඡන්තො රජතවිමානෙ අට්ඨ දෙවධීතරො ලභි. තතොපි පරං ගච්ඡන්තො මණිවිමානෙ සොළස, කනකවිමානෙ ද්වත්තිංස දෙවධීතරො ලභි. තාසම්පි වචනං අකත්වා පරතො ගච්ඡන්තො අන්තරදීපකෙ එකං යක්ඛනගරං අද්දස. තත්ථෙකා යක්ඛිනී අජරූපෙන විචරති. මිත්තවින්දකො තස්සා යක්ඛිනිභාවං අජානන්තො ‘‘අජමංසං ඛාදිස්සාමී’’ති තං පාදෙ අග්ගහෙසි, සා යක්ඛානුභාවෙන තං උක්ඛිපිත්වා ඛිපි. සො තාය ඛිත්තො සමුද්දමත්ථකෙන ගන්ත්වා බාරාණසියං පරිඛාපිට්ඨෙ එකස්මිං කණ්ටකගුම්බමත්ථකෙ පතිත්වා පවට්ටමානො භූමියං පතිට්ඨාසි. තස්මිඤ්ච සමයෙ තස්මිං පරිඛාපිට්ඨෙ රඤ්ඤො අජිකා චරමානා චොරා හරන්ති. අජිකගොපකා ‘‘චොරෙ ගණ්හිස්සාමා’’ති එකමන්තං නිලීනා අට්ඨංසු. මිත්තවින්දකො පවට්ටිත්වා භූමියං ඨිතො තා අජිකා දිස්වා චින්තෙසි ‘‘අහං සමුද්දෙ එකස්මිං දීපකෙ අජිකං පාදෙ ගහෙත්වා තාය ඛිත්තො ඉධ පතිතො. සචෙ ඉදානි එකං අජිකං පාදෙ ගහෙස්සාමි, සා මං පරතො සමුද්දපිට්ඨෙ විමානදෙවතානං සන්තිකෙ ඛිපිස්සතී’’ති. සො එවං අයොනිසො මනසිකරිත්වා අජිකං පාදෙ ගණ්හි, සා ගහිතමත්තා විරවි. අජිකගොපකා ඉතො චිතො ච ආගන්ත්වා තං ගහෙත්වා ‘‘එත්තකං කාලං රාජකුලෙ අජිකඛාදකො එස චොරො’’ති තං කොට්ටෙත්වා බන්ධිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං නෙන්ති.

තස්මිං ඛණෙ බොධිසත්තො පඤ්චසතමාණවකපරිවුතො නගරා නික්ඛම්ම න්හායිතුං ගච්ඡන්තො මිත්තවින්දකං දිස්වා සඤ්ජානිත්වා තෙ මනුස්සෙ ආහ – ‘‘තාතා, අයං අම්හාකං අන්තෙවාසිකො, කස්මා නං ගණ්හථා’’ති? ‘‘අජිකචොරකො, අය්‍ය, එකං අජිකං පාදෙ ගණ්හි, තස්මා ගහිතො’’ති. ‘‘තෙන හෙතං අම්හාකං දාසං කත්වා දෙථ, අම්හෙ නිස්සාය ජීවිස්සතී’’ති. තෙ, ‘‘සාධු අය්‍යා’’ති තං විස්සජ්ජෙත්වා අගමංසු. අථ නං බොධිසත්තො ‘‘මිත්තවින්දක, ත්වං එත්තකං කාලං කහං වසී’’ති පුච්ඡි. සො සබ්බං අත්තනා කතකම්මං ආරොචෙසි. බොධිසත්තො ‘‘අත්ථකාමානං වචනං අකරොන්තො එවං දුක්ඛං පාපුණාතී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

41. ‘‘යො අත්ථකාමස්ස හිතානුකම්පිනො, ඔවජ්ජමානො න කරොති සාසනං;

අජියා පාදමොලම්බ, මිත්තකො විය සොචතී’’ති.

තත්ථ අත්ථකාමස්සාති වුඩ්ඪිං ඉච්ඡන්තස්ස. හිතානුකම්පිනොති හිතෙන අනුකම්පමානස්ස. ඔවජ්ජමානොති මුදුකෙන හිතචිත්තෙන ඔවදියමානො. න කරොති සාසනන්ති අනුසිට්ඨං න කරොති, දුබ්බචො අනොවාදකො හොති. මිත්තකො විය සොචතීති යථායං මිත්තවින්දකො අජිකාය පාදං ගහෙත්වා සොචති කිලමති, එවං නිච්චකාලං සොචතීති ඉමාය ගාථාය බොධිසත්තො ධම්මං දෙසෙසි.

එවං තෙන ථෙරෙන එත්තකෙ අද්ධානෙ තීසුයෙව අත්තභාවෙසු කුච්ඡිපූරො ලද්ධපුබ්බො. යක්ඛෙන හුත්වා එකදිවසං ගබ්භමලං ලද්ධං, සුනඛෙන හුත්වා එකදිවසං භත්තවමනං, පරිනිබ්බානදිවසෙ ධම්මසෙනාපතිස්සානුභාවෙන චතුමධුරං ලද්ධං. එවං පරස්ස ලාභන්තරායකරණං නාම මහාදොසන්ති වෙදිතබ්බං. තස්මිං පන කාලෙ සොපි ආචරියො මිත්තවින්දකොපි යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ‘‘එවං, භික්ඛවෙ, අත්තනො අප්පලාභිභාවඤ්ච අරියධම්මලාභිභාවඤ්ච සයමෙව එස අකාසී’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මිත්තවින්දකො ලොසකතිස්සත්ථෙරො අහොසි, දිසාපාමොක්ඛාචරියො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

ලොසකජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[42] 2. කපොතජාතකවණ්ණනා

යො අත්ථකාමස්සාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං ලොලභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තස්ස ලොලභාවො නවකනිපාතෙ කාකජාතකෙ ආවි භවිස්සති. තදා පන තං භික්ඛූ ‘‘අයං, භන්තෙ, භික්ඛු ලොලො’’ති සත්ථු ආරොචෙසුං. අථ නං සත්ථා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු ලොලොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. සත්ථා ‘‘පුබ්බෙපි ත්වං භික්ඛු ලොලො ලොලකාරණා ජීවිතක්ඛයං පත්තො, පණ්ඩිතාපි තං නිස්සාය අත්තනො වසනට්ඨානා පරිහීනා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො පාරාවතයොනියං නිබ්බත්ති. තදා බාරාණසිවාසිනො පුඤ්ඤකාමතාය තස්මිං තස්මිං ඨානෙ සකුණානං සුඛවසනත්ථාය ථුසපච්ඡියො ඔලම්බෙන්ති. බාරාණසිසෙට්ඨිනොපි භත්තකාරකො අත්තනො මහානසෙ එකං ථුසපච්ඡිං ඔලම්බෙත්වා ඨපෙසි, බොධිසත්තො තත්ථ වාසං කප්පෙසි. සො පාතොව නික්ඛමිත්වා ගොචරෙ චරිත්වා සායං ආගන්ත්වා තත්ථ වසන්තො කාලං ඛෙපෙසි. අථෙකදිවසං එකො කාකො මහානසමත්ථකෙන ගච්ඡන්තො අම්බිලානම්බිලමච්ඡමංසානං ධූපනවාසං ඝායිත්වා ලොභං උප්පාදෙත්වා ‘‘කං නු ඛො නිස්සාය ඉමං මච්ඡමංසං ලභිස්සාමී’’ති අවිදූරෙ නිසීදිත්වා පරිග්ගණ්හන්තො සායං බොධිසත්තං ආගන්ත්වා මහානසං පවිසන්තං දිස්වා ‘‘ඉමං පාරාවතං නිස්සාය මච්ඡමංසං ලභිස්සාමී’’ති පුනදිවසෙ පාතොව ආගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස නික්ඛමිත්වා ගොචරත්ථාය ගමනකාලෙ පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අගමාසි. අථ නං බොධිසත්තො ‘‘කස්මා ත්වං, සම්ම, අම්හෙහි සද්ධිං චරසී’’ති ආහ. ‘‘සාමි, තුම්හාහං කිරියා මය්හං රුච්චති, ඉතො පට්ඨාය තුම්හෙ උපට්ඨහිස්සාමී’’ති. ‘‘සම්ම, තුම්හෙ අඤ්ඤගොචරා, මයං අඤ්ඤගොචරා, තුම්හෙහි අම්හාකං උපට්ඨානං දුක්කර’’න්ති. ‘‘සාමි, තුම්හාකං ගොචරග්ගහණකාලෙ අහම්පි ගොචරං ගහෙත්වා තුම්හෙහි සද්ධිංයෙව ගමිස්සාමී’’ති. ‘‘සාධු, කෙවලං තෙ අප්පමත්තෙන භවිතබ්බ’’න්ති එවං බොධිසත්තො කාකං ඔවදිත්වා ගොචරං චරන්තො තිණබීජාදීනි ඛාදති. බොධිසත්තස්ස පන ගොචරග්ගහණකාලෙ කාකො ගන්ත්වා ගොමයපිණ්ඩං අපනෙත්වා පාණකෙ ඛාදිත්වා උදරං පූරෙත්වා බොධිසත්තස්ස සන්තිකං ආගන්ත්වා ‘‘සාමි, තුම්හෙ අතිවෙලං චරථ, අතිබහුභක්ඛෙන නාම භවිතුං න වට්ටතී’’ති වත්වා බොධිසත්තෙන ගොචරං ගහෙත්වා සායං ආගච්ඡන්තෙන සද්ධිංයෙව මහානසං පාවිසි. භත්තකාරකො ‘‘අම්හාකං කපොතො අඤ්ඤම්පි ගහෙත්වා ආගතො’’ති කාකස්සපි පච්ඡිං ඨපෙසි. තතො පට්ඨාය ද්වෙ ජනා වසන්ති.

අථෙකදිවසං සෙට්ඨිස්ස බහුං මච්ඡමංසං ආහරිංසු. තං ආදාය භත්තකාරකො මහානසෙ තත්ථ තත්ථ ඔලම්බෙසි. කාකො තං දිස්වා ලොභං උප්පාදෙත්වා ‘‘ස්වෙ ගොචරභූමිං අගන්ත්වා මයා ඉදමෙව ඛාදිතබ්බ’’න්ති රත්තිං නිත්ථුනන්තො නිපජ්ජි. පුනදිවසෙ බොධිසත්තො ගොචරාය ගච්ඡන්තො ‘‘එහි, සම්ම, කාකා’’ති ආහ. ‘‘සාමි, තුම්හෙ ගච්ඡථ, මය්හං කුච්ඡිරොගො අත්ථී’’ති. ‘‘සම්ම, කාකානං කුච්ඡිරොගො නාම න කදාචි භූතපුබ්බො, රත්තිං තීසු යාමෙසු එකෙකස්මිං යාමෙ මුච්ඡිතා හොන්ති, දීපවට්ටිං ගිලිතකාලෙ පන නෙසං මුහුත්තං තිත්ති හොති, ත්වං ඉමං මච්ඡමංසං ඛාදිතුකාමො භවිස්සසි, එහි මනුස්සපරිභොගො නාම තුම්හාකං දුප්පරිභුඤ්ජියො, මා එවරූපං අකාසි, මයා සද්ධිංයෙව ගොචරාය ගච්ඡාහී’’ති. ‘‘න සක්කොමි, සාමී’’ති. ‘‘තෙන හි පඤ්ඤායිස්සසි සකෙන කම්මෙන, ලොභවසං අගන්ත්වා අප්පමත්තො හොහී’’ති තං ඔවදිත්වා බොධිසත්තො ගොචරාය ගතො.

භත්තකාරකො නානප්පකාරං මච්ඡමංසවිකතිං සම්පාදෙත්වා උසුමනික්ඛමනත්ථං භාජනානි ථොකං විවරිත්වා රසපරිස්සාවනකරොටිං භාජනමත්ථකෙ ඨපෙත්වා බහි නික්ඛමිත්වා සෙදං පුඤ්ඡමානො අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ කාකො පච්ඡිතො සීසං උක්ඛිපිත්වා භත්තගෙහං ඔලොකෙන්තො තස්ස නික්ඛන්තභාවං ඤත්වා ‘‘අයංදානි මය්හං මනොරථං පූරෙත්වා මංසං ඛාදිතුං කාලො, කිං නු ඛො මහාමංසං ඛාදාමි, උදාහු චුණ්ණිකමංස’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘චුණ්ණිකමංසෙන නාම ඛිප්පං කුච්ඡිං පූරෙතුං න සක්කා, මහන්තං මංසඛණ්ඩං ආහරිත්වා පච්ඡියං නික්ඛිපිත්වා ඛාදමානො නිපජ්ජිස්සාමී’’ති පච්ඡිතො උප්පතිත්වා රසකරොටියං නිලීයි. සා ‘‘කිරී’’ති සද්දමකාසි. භත්තකාරකො තං සද්දං සුත්වා ‘‘කිං නු ඛො එත’’න්ති පවිට්ඨො කාකං දිස්වා ‘‘අයං දුට්ඨකාකො මහාසෙට්ඨිනො පක්කමංසං ඛාදිතුකාමො, අහං ඛො පන සෙට්ඨිං නිස්සාය ජීවාමි, න ඉමං බාලං, කිං මෙ ඉමිනා’’ති ද්වාරං පිධාය කාකං ගහෙත්වා සකලසරීරෙ පත්තානි ලුඤ්චිත්වා අල්ලසිඞ්ගීවෙරලොණජීරකාදයො කොට්ටෙත්වා අම්බිලතක්කෙන ආලොළෙත්වා තෙනස්ස සකලසරීරං මක්ඛෙත්වා තං කාකං පච්ඡියං ඛිපි. සො අධිමත්තවෙදනාභිභූතො නිත්ථුනන්තො නිපජ්ජි.

බොධිසත්තො සායං ආගන්ත්වා තං බ්‍යසනප්පත්තං දිස්වා ‘‘ලොලකාක, මම වචනං අකත්වා තව ලොභං නිස්සාය මහාදුක්ඛං පත්තොසී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

42. ‘‘යො අත්ථකාමස්ස හිතානුකම්පිනො, ඔවජ්ජමානො න කරොති සාසනං;

කපොතකස්ස වචනං අකත්වා, අමිත්තහත්ථත්ථගතොව සෙතී’’ති.

තත්ථ කපොතකස්ස වචනං අකත්වාති පාරාවතස්ස හිතානුසාසනවචනං අකත්වා. අමිත්තහත්ථත්ථගතොව සෙතීති අමිත්තානං අනත්ථකාරකානං දුක්ඛුප්පාදකපුග්ගලානං හත්ථත්ථං හත්ථපථං ගතො අයං කාකො විය සො පුග්ගලො මහන්තං බ්‍යසනං පත්වා අනුසොචමානො සෙතීති.

බොධිසත්තො ඉමං ගාථං වත්වා ‘‘ඉදානි මයා ච ඉමස්මිං ඨානෙ න සක්කා වසිතු’’න්ති අඤ්ඤත්ථ ගතො. කාකොපි තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පත්තො. අථ නං භත්තකාරකො සද්ධිං පච්ඡියා ගහෙත්වා සඞ්කාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩෙසි.

සත්ථාපි ‘‘න ත්වං භික්ඛු ඉදානෙව ලොලො, පුබ්බෙපි ලොලොයෙව, තඤ්ච පන තෙ ලොල්‍යං නිස්සාය පණ්ඩිතාපි සකාවාසා පරිහීනා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ සො භික්ඛු අනාගාමිඵලං පත්තො. සත්ථා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කාකො ලොලභික්ඛු අහොසි, පාරාවතො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කපොතජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[43] 3. වෙළුකජාතකවණ්ණනා

යො අත්ථකාමස්සාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං දුබ්බචභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තඤ්හි භගවා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු දුබ්බචොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්චං, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘න ත්වං භික්ඛු ඉදානෙව දුබ්බචො, පුබ්බෙපි දුබ්බචොයෙව, දුබ්බචත්තායෙව ච පණ්ඩිතානං වචනං අකත්වා සප්පමුඛෙ ජීවිතක්ඛයං පත්තො’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කාසිරට්ඨෙ මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්තො විඤ්ඤුතං පත්වා කාමෙසු ආදීනවං නෙක්ඛම්මෙ චානිසංසං දිස්වා කාමෙ පහාය හිමවන්තං පවිසිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා කසිණපරිකම්මං කත්වා පඤ්චාභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො ච උප්පාදෙත්වා ඣානසුඛෙන වීතිනාමෙන්තො අපරභාගෙ මහාපරිවාරො පඤ්චහි තාපසසතෙහි පරිවුතො ගණස්ස සත්ථා හුත්වා විහාසි. අථෙකො ආසිවිසපොතකො අත්තනො ධම්මතාය චරන්තො අඤ්ඤතරස්ස තාපසස්ස අස්සමපදං පත්තො. තාපසො තස්මිං පුත්තසිනෙහං උප්පාදෙත්වා තං එකස්මිං වෙළුපබ්බෙ සයාපෙත්වා පටිජග්ගති. තස්ස වෙළුපබ්බෙ සයනතො ‘‘වෙළුකො’’ත්වෙව නාමං අකංසු. තං පුත්තසිනෙහෙන පටිජග්ගනතො තාපසස්ස ‘‘වෙළුකපිතා’’ත්වෙව නාමං අකංසු.

තදා බොධිසත්තො ‘‘එකො කිර තාපසො ආසිවිසං පටිජග්ගතී’’ති සුත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර ත්වං ආසිවිසං පටිජග්ගසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්ච’’න්ති වුත්තෙ ‘‘ආසිවිසෙන සද්ධිං විස්සාසො නාම නත්ථි, මා එවං ජග්ගාහී’’ති ආහ. ‘‘සො මෙ ආචරිය පුත්තො, නාහං තෙන විනා වත්තිතුං සක්ඛිස්සාමී’’ති. ‘‘තෙන හි එතස්සෙව සන්තිකා ජීවිතක්ඛයං පාපුණිස්සසී’’ති. තාපසො බොධිසත්තස්ස වචනං න ගණ්හි, ආසිවිසම්පි ජහිතුං නාසක්ඛි. තතො කතිපාහච්චයෙනෙව සබ්බෙ තාපසා ඵලාඵලත්ථාය ගන්ත්වා ගතට්ඨානෙ ඵලාඵලස්ස සුලභභාවං දිස්වා ද්වෙ තයො දිවසෙ තත්ථෙව වසිංසු, වෙළුකපිතාපි තෙහි සද්ධිං ගච්ඡන්තො ආසිවිසං වෙළුපබ්බෙයෙව සයාපෙත්වා පිදහිත්වා ගතො. සො පුන තාපසෙහි සද්ධිං ද්වීහතීහච්චයෙන ආගන්ත්වා ‘‘වෙළුකස්ස ගොචරං දස්සාමී’’ති වෙළුපබ්බං උග්ඝාටෙත්වා ‘‘එහි, පුත්තක, ඡාතකොසී’’ති හත්ථං පසාරෙසි. ආසිවිසො ද්වීහතීහං නිරාහාරතාය කුජ්ඣිත්වා පසාරිතහත්ථං ඩංසිත්වා තාපසං තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා අරඤ්ඤං පාවිසි. තාපසා තං දිස්වා බොධිසත්තස්ස ආරොචෙසුං. බොධිසත්තො තස්ස සරීරකිච්චං කාරෙත්වා ඉසිගණස්ස මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ඉසීනං ඔවාදවසෙන ඉමං ගාථමාහ –

43. ‘‘යො අත්ථකාමස්ස හිතානුකම්පිනො, ඔවජ්ජමානො න කරොති සාසනං;

එවං සො නිහතො සෙති, වෙළුකස්ස යථා පිතා’’ති.

තත්ථ එවං සො නිහතො සෙතීති යො හි ඉසීනං ඔවාදං න ගණ්හාති, සො යථා එස තාපසො ආසිවිසමුඛෙ පූතිභාවං පත්වා නිහතො සෙති, එවං මහාවිනාසං පත්වා නිහතො සෙතීති අත්ථො. එවං බොධිසත්තො ඉසිගණං ඔවදිත්වා චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පජ්ජි.

සත්ථා ‘‘න ත්වං භික්ඛු ඉදානෙව දුබ්බචො, පුබ්බෙපි දුබ්බචොයෙව, දුබ්බචභාවෙනෙව ච ආසිවිසමුඛෙ පූතිභාවං පත්තො’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා වෙළුකපිතා දුබ්බචභික්ඛු අහොසි, සෙසපරිසා බුද්ධපරිසා, ගණසත්ථා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

වෙළුකජාතකවණ්ණනා තතියා.

[44] 4. මකසජාතකවණ්ණනා

සෙය්‍යො අමිත්තොති ඉදං සත්ථා මගධෙසු චාරිකං චරමානො අඤ්ඤතරස්මිං ගාමකෙ බාලගාමිකමනුස්සෙ ආරබ්භ කථෙසි. තථාගතො කිර එකස්මිං සමයෙ සාවත්ථිතො මගධරට්ඨං ගන්ත්වා තත්ථ චාරිකං චරමානො අඤ්ඤතරං ගාමකං සම්පාපුණි. සො ච ගාමකො යෙභුය්‍යෙන අන්ධබාලමනුස්සෙහියෙව උස්සන්නො. තත්ථෙකදිවසං තෙ අන්ධබාලමනුස්සා සන්නිපතිත්වා ‘‘භො, අම්හෙ අරඤ්ඤං පවිසිත්වා කම්මං කරොන්තෙ මකසා ඛාදන්ති, තප්පච්චයා අම්හාකං කම්මච්ඡෙදො හොති, සබ්බෙව ධනූනි චෙව ආවුධානි ච ආදාය ගන්ත්වා මකසෙහි සද්ධිං යුජ්ඣිත්වා සබ්බමකසෙ විජ්ඣිත්වා ඡින්දිත්වා ච මාරෙස්සාමා’’ති මන්තයිත්වා අරඤ්ඤං ගන්ත්වා ‘‘මකසෙ විජ්ඣිස්සාමා’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං විජ්ඣිත්වා ච පහරිත්වා ච දුක්ඛප්පත්තා ආගන්ත්වා අන්තොගාමෙ ච ගාමමජ්ඣෙ ච ගාමද්වාරෙ ච නිපජ්ජිංසු.

සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො තං ගාමං පිණ්ඩාය පාවිසි. අවසෙසා පණ්ඩිතමනුස්සා භගවන්තං දිස්වා ගාමද්වාරෙ මණ්ඩපං කාරෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා නිසීදිංසු. සත්ථා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ පතිතමනුස්සෙ දිස්වා තෙ උපාසකෙ පුච්ඡි ‘‘බහූ ඉමෙ ගිලානා මනුස්සා, කිං එතෙහි කත’’න්ති? ‘‘භන්තෙ, එතෙ මනුස්සා ‘මකසයුද්ධං කරිස්සාමා’ති ගන්ත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං විජ්ඣිත්වා සයං ගිලානා ජාතා’’ති. සත්ථා ‘‘න ඉදානෙව අන්ධබාලමනුස්සා ‘මකසෙ පහරිස්සාමා’ති අත්තානං පහරන්ති, පුබ්බෙපි ‘මකසං පහරිස්සාමා’ති පරං පහරණකමනුස්සා අහෙසුංයෙවා’’ති වත්වා තෙහි මනුස්සෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො වණිජ්ජාය ජීවිකං කප්පෙති. තදා කාසිරට්ඨෙ එකස්මිං පච්චන්තගාමෙ බහූ වඩ්ඪකී වසන්ති. තත්ථෙකො ඛලිතවඩ්ඪකී රුක්ඛං තච්ඡති, අථස්ස එකො මකසො තම්බලොහථාලකපිට්ඨිසදිසෙ සීසෙ නිසීදිත්වා සත්තියා පහරන්තො විය සීසං මුඛතුණ්ඩකෙන විජ්ඣි. සො අත්තනො සන්තිකෙ නිසින්නං පුත්තං ආහ – ‘‘තාත, මය්හං සීසං මකසො සත්තියා පහරන්තො විය විජ්ඣති, වාරෙහි න’’න්ති. ‘‘තාත, අධිවාසෙහි, එකප්පහාරෙනෙව තං මාරෙස්සාමී’’ති. තස්මිං සමයෙ බොධිසත්තොපි අත්තනො භණ්ඩං පරියෙසමානො තං ගාමං පත්වා තස්සා වඩ්ඪකිසාලාය නිසින්නො හොති. අථ සො වඩ්ඪකී පුත්තං ආහ – ‘‘තාත, ඉමං මකසං වාරෙහී’’ති. සො ‘‘වාරෙස්සාමි, තාතා’’ති තිඛිණං මහාඵරසුං උක්ඛිපිත්වා පිතු පිට්ඨිපස්සෙ ඨත්වා ‘‘මකසං පහරිස්සාමී’’ති පිතු මත්ථකං ද්විධා භින්දි, වඩ්ඪකී තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පත්තො.

බොධිසත්තො තස්ස තං කම්මං දිස්වා ‘‘පච්චාමිත්තොපි පණ්ඩිතොව සෙය්‍යො. සො හි දණ්ඩභයෙනපි මනුස්සෙ න මාරෙස්සතී’’ති චින්තෙත්වා ඉමං ගාථමාහ –

44. ‘‘සෙය්‍යො අමිත්තො මතියා උපෙතො, න ත්වෙව මිත්තො මතිවිප්පහීනො;

‘මකසං වධිස්ස’න්ති හි එළමූගො, පුත්තො පිතු අබ්භිදා උත්තමඞ්ග’’න්ති.

තත්ථ සෙය්‍යොති පවරො උත්තමො. මතියා උපෙතොති පඤ්ඤාය සමන්නාගතො. එළමූගොති ලාලාමුඛො බාලො. පුත්තො පිතු අබ්භිදා උත්තමඞ්ගන්ති අත්තනො බාලතාය පුත්තොපි හුත්වා පිතු උත්තමඞ්ගං මත්ථකං ‘‘මකසං පහරිස්සාමී’’ති ද්විධා භින්දි. තස්මා බාලමිත්තතො පණ්ඩිතඅමිත්තොව සෙය්‍යොති ඉමං ගාථං වත්වා බොධිසත්තො උට්ඨාය යථාකම්මං ගතො. වඩ්ඪකිස්සපි ඤාතකා සරීරකිච්චං අකංසු.

සත්ථා ‘‘එවං උපාසකා පුබ්බෙපි ‘මකසං පහරිස්සාමා’ති පරං පහරණකමනුස්සා අහෙසුංයෙවා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා ගාථං වත්වා පක්කන්තො පණ්ඩිතවාණිජො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මකසජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[45] 5. රොහිණිජාතකවණ්ණනා

සෙය්‍යො අමිත්තොතිඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං අනාථපිණ්ඩිකසෙට්ඨිනො දාසිං ආරබ්භ කථෙසි. අනාථපිණ්ඩිකස්ස කිර එකා රොහිණී නාම දාසී අහොසි. තස්සා වීහිපහරණට්ඨානෙ ආගන්ත්වා මහල්ලිකා මාතා නිපජ්ජි, තං මක්ඛිකා පරිවාරෙත්වා සූචියාවිජ්ඣමානා විය ඛාදන්ති. සා ධීතරං ආහ – ‘‘අම්ම, මක්ඛිකා මං ඛාදන්ති, එතා වාරෙහී’’ති. සා ‘‘වාරෙස්සාමි, අම්මා’’ති මුසලං උක්ඛිපිත්වා ‘‘මාතු සරීරෙ මක්ඛිකා මාරෙත්වා විනාසං පාපෙස්සාමී’’ති මාතරං මුසලෙන පහරිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. තං දිස්වා ‘‘මාතා මෙ මතා’’ති රොදිතුං ආරභි. තං පවත්තිං සෙට්ඨිස්ස ආරොචෙසුං. සෙට්ඨි තස්සා සරීරකිච්චං කාරෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා සබ්බං තං පවත්තිං සත්ථු ආරොචෙසි. සත්ථා ‘‘න ඛො, ගහපති, එසා ‘මාතු සරීරෙ මක්ඛිකා මාරෙස්සාමී’ති ඉදානෙව මුසලෙන පහරිත්වා මාතරං මාරෙසි, පුබ්බෙපි මාරෙසියෙවා’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා පිතුඅච්චයෙන සෙට්ඨිට්ඨානං පාපුණි. තස්සාපි රොහිණීයෙව නාම දාසී අහොසි. සාපි අත්තනො වීහිපහරණට්ඨානං ආගන්ත්වා නිපන්නං මාතරං ‘‘මක්ඛිකා මෙ, අම්ම, වාරෙහී’’ති වුත්තා එවමෙව මුසලෙන පහරිත්වා මාතරං ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා රොදිතුං ආරභි. බොධිසත්තො තං පවත්තිං සුත්වා ‘‘අමිත්තොපි හි ඉමස්මිං ලොකෙ පණ්ඩිතොව සෙය්‍යො’’ති චින්තෙත්වා ඉමං ගාථමාහ –

45. ‘‘සෙය්‍යො අමිත්තො මෙධාවී, යඤ්චෙ බාලානුකම්පකො;

පස්ස රොහිණිකං ජම්මිං, මාතරං හන්ත්වාන සොචතී’’ති.

තත්ථ මෙධාවීති පණ්ඩිතො ඤාණී විභාවී. යඤ්චෙ බාලානුකම්පකොති එත්ථ යන්ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො, චෙති නාමත්ථෙ නිපාතො. යො නාම බාලො අනුකම්පකො, තතො සතගුණෙන සහස්සගුණෙන පණ්ඩිතො අමිත්තො හොන්තොපි සෙය්‍යොයෙවාති අත්ථො. අථ වා යන්ති පටිසෙධනත්ථෙ නිපාතො, නො චෙ බාලානුකම්පකොති අත්ථො. ජම්මින්ති ලාමිකං දන්ධං. මාතරං හන්ත්වාන සොචතීති ‘‘මක්ඛිකා මාරෙස්සාමී’’ති මාතරං හන්ත්වා ඉදානි අයං බාලා සයමෙව රොදති පරිදෙවති. ඉමිනා කාරණෙන ඉමස්මිං ලොකෙ අමිත්තොපි පණ්ඩිතො සෙය්‍යොති බොධිසත්තො පණ්ඩිතං පසංසන්තො ඉමාය ගාථාය ධම්මං දෙසෙසි.

සත්ථා ‘‘න ඛො, ගහපති, එසා ඉදානෙව ‘මක්ඛිකා මාරෙස්සාමී’ති මාතරං ඝාතෙසි, පුබ්බෙපි ඝාතෙසියෙවා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මාතායෙව මාතා අහොසි, ධීතායෙව ධීතා, මහාසෙට්ඨි පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

රොහිණිජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[46] 6. ආරාමදූසකජාතකවණ්ණනා

න වෙ අනත්ථකුසලෙනාති ඉදං සත්ථා අඤ්ඤතරස්මිං කොසලගාමකෙ විහරන්තො උය්‍යානදූසකං ආරබ්භ කථෙසි. සත්ථා කිර කොසලෙසු චාරිකං චරමානො අඤ්ඤතරං ගාමකං සම්පාපුණි. තත්ථෙකො කුටුම්බිකො තථාගතං නිමන්තෙත්වා අත්තනො උය්‍යානෙ නිසීදාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා ‘‘භන්තෙ, යථාරුචියා ඉමස්මිං උය්‍යානෙ විචරථා’’ති ආහ. භික්ඛූ උට්ඨාය උය්‍යානපාලං ගහෙත්වා උය්‍යානෙ විචරන්තා එකං අඞ්ගණට්ඨානං දිස්වා උය්‍යානපාලං පුච්ඡිංසු ‘‘උපාසක, ඉමං උය්‍යානං අඤ්ඤත්ථ සන්දච්ඡායං, ඉමස්මිං පන ඨානෙ න කොචි රුක්ඛො වා ගච්ඡො වා අත්ථි, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති? ‘‘භන්තෙ, ඉමස්ස උය්‍යානස්ස රොපනකාලෙ එකො ගාමදාරකො උදකං සිඤ්චන්තො ඉමස්මිං ඨානෙ රුක්ඛපොතකෙ උම්මූලං කත්වා මූලප්පමාණෙන උදකං සිඤ්චි. තෙ රුක්ඛපොතකා මිලායිත්වා මතා. ඉමිනා කාරණෙන ඉදං ඨානං අඞ්ගණං ජාත’’න්ති. භික්ඛූ සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං ආරොචෙසුං. සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, සො ගාමදාරකො ඉදානෙව ආරාමදූසකො, පුබ්බෙපි ආරාමදූසකොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බාරාණසියං නක්ඛත්තං ඝොසයිංසු. නක්ඛත්තභෙරිසද්දසවනකාලතො පට්ඨාය සකලනගරවාසිනො නක්ඛත්තනිස්සිතකා හුත්වා විචරන්ති. තදා රඤ්ඤො උය්‍යානෙ බහූ මක්කටා වසන්ති. උය්‍යානපාලො චින්තෙසි ‘‘නගරෙ නක්ඛත්තං ඝුට්ඨං, ඉමෙ වානරෙ ‘උදකං සිඤ්චථා’ති වත්වා අහං නක්ඛත්තං කීළිස්සාමී’’ති ජෙට්ඨකවානරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘සම්ම වානරජෙට්ඨක, ඉමං උය්‍යානං තුම්හාකම්පි බහූපකාරං, තුම්හෙ එත්ථ පුප්ඵඵලපල්ලවානි ඛාදථ, නගරෙ නක්ඛත්තං ඝුට්ඨං, අහං නක්ඛත්තං කීළිස්සාමි. යාවාහං ආගච්ඡාමි, තාව ඉමස්මිං උය්‍යානෙ රුක්ඛපොතකෙසු උදකං සිඤ්චිතුං සක්ඛිස්සථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘සාධු, සිඤ්චිස්සාමී’’ති. ‘‘තෙන හි අප්පමත්තා හොථා’’ති උදකසිඤ්චනත්ථාය තෙසං චම්මකුටෙ ච දාරුකුටෙ ච දත්වා ගතො. වානරා චම්මකුටෙ චෙව දාරුකුටෙ ච ගහෙත්වා රුක්ඛපොතකෙසු උදකං සිඤ්චන්ති. අථ නෙ වානරජෙට්ඨකො එවමාහ ‘‘භොන්තො වානරා, උදකං නාම රක්ඛිතබ්බං, තුම්හෙ රුක්ඛපොතකෙසු උදකං සිඤ්චන්තා උප්පාටෙත්වා උප්පාටෙත්වා මූලං ඔලොකෙත්වා ගම්භීරගතෙසු මූලෙසු බහුං උදකං සිඤ්චථ, අගම්භීරගතෙසු අප්පං, පච්ඡා අම්හාකං උදකං දුල්ලභං භවිස්සතී’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා තථා අකංසු.

තස්මිං සමයෙ එකො පණ්ඩිතපුරිසො රාජුය්‍යානෙ තෙ වානරෙ තථා කරොන්තෙ දිස්වා එවමාහ ‘‘භොන්තො වානරා, කස්මා තුම්හෙ රුක්ඛපොතකෙ උප්පාටෙත්වා උප්පාටෙත්වා මූලප්පමාණෙන උදකං සිඤ්චථා’’ති? තෙ ‘‘එවං නො වානරජෙට්ඨකො ඔවදතී’’ති ආහංසු. සො තං වචනං සුත්වා ‘‘අහො වත භො බාලා අපණ්ඩිතා, ‘අත්ථං කරිස්සාමා’ති අනත්ථමෙව කරොන්තී’’ති චින්තෙත්වා ඉමං ගාථමාහ –

46. ‘‘න වෙ අනත්ථකුසලෙන, අත්ථචරියා සුඛාවහා;

හාපෙති අත්ථං දුම්මෙධො, කපි ආරාමිකො යථා’’ති.

තත්ථ වෙති නිපාතමත්තං. අනත්ථකුසලෙනාති අනත්ථෙ අනායතනෙ කුසලෙන, අත්ථෙ ආයතනෙ කාරණෙ අකුසලෙන වාති අත්ථො. අත්ථචරියාති වුඩ්ඪිකිරියා. සුඛාවහාති එවරූපෙන අනත්ථකුසලෙන කායිකචෙතසිකසුඛසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස චරියා න සුඛාවහා, න සක්කා ආවහිතුන්ති අත්ථො. කිංකාරණා? එකන්තෙනෙව හි හාපෙති අත්ථං දුම්මෙධොති, බාලපුග්ගලො ‘‘අත්ථං කරිස්සාමී’’ති අත්ථං හාපෙත්වා අනත්ථමෙව කරොති. කපි ආරාමිකො යථාති යථා ආරාමෙ නියුත්තො ආරාමරක්ඛනකො මක්කටො ‘‘අත්ථං කරිස්සාමී’’ති අනත්ථමෙව කරොති, එවං යො කොචි අනත්ථකුසලො, තෙන න සක්කා අත්ථචරියං ආවහිතුං, සො එකංසෙන අත්ථං හාපෙතියෙවාති. එවං සො පණ්ඩිතො පුරිසො ඉමාය ගාථාය වානරජෙට්ඨකං ගරහිත්වා අත්තනො පරිසං ආදාය උය්‍යානා නික්ඛමි.

සත්ථාපි ‘‘න, භික්ඛවෙ, එස ගාමදාරකො ඉදානෙව ආරාමදූසකො, පුබ්බෙපි ආරාමදූසකොයෙවා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා වානරජෙට්ඨකො ආරාමදූසකගාමදාරකො අහොසි, පණ්ඩිතපුරිසො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

ආරාමදූසකජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[47] 7. වාරුණිදූසකජාතකවණ්ණනා

න වෙ අනත්ථකුසලෙනාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො වාරුණිදූසකං ආරබ්භ කථෙසි. අනාථපිණ්ඩිකස්ස කිර සහායො එකො වාරුණිවාණිජො තිඛිණං වාරුණිං යොජෙත්වා හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීනි ගහෙත්වා වික්කිණන්තො මහාජනෙ සන්නිපතිතෙ ‘‘තාත, ත්වං මූලං ගහෙත්වා වාරුණිං දෙහී’’ති අන්තෙවාසිකං ආණාපෙත්වා සයං න්හායිතුං අගමාසි. අන්තෙවාසිකො මහාජනස්ස වාරුණිං දෙන්තො මනුස්සෙ අන්තරන්තරා ලොණසක්ඛරා ආහරාපෙත්වා ඛාදන්තෙ දිස්වා ‘‘අයං සුරා අලොණිකා භවිස්සති, ලොණමෙත්ථ පක්ඛිපිස්සාමී’’ති සුරාචාටියං නාළිමත්තං ලොණං පක්ඛිපිත්වා තෙසං සුරං අදාසි. තෙ මුඛං පූරෙත්වා පූරෙත්වා ඡඩ්ඩෙත්වා ‘‘කිං තෙ කත’’න්ති පුච්ඡිංසු. ‘‘තුම්හෙ සුරං පිවිත්වා ලොණං ආහරාපෙන්තෙ දිස්වා ලොණෙන යොජෙසි’’න්ති. ‘‘එවරූපං නාම මනාපං වාරුණිං නාසෙසි බාලා’’ති තං ගරහිත්වා උට්ඨායුට්ඨාය පක්කන්තා. වාරුණිවාණිජො ආගන්ත්වා එකම්පි අදිස්වා ‘‘වාරුණිපායකා කහං ගතා’’ති පුච්ඡි, සො තමත්ථං ආරොචෙසි. අථ නං ආචරියො ‘‘බාල, එවරූපා නාම තෙ සුරා නාසිතා’’ති ගරහිත්වා ඉමං කාරණං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරොචෙසි. අනාථපිණ්ඩිකො ‘‘අත්ථිදානි මෙ ඉදං කථාපාභත’’න්ති ජෙතවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එතමත්ථං ආරොචෙසි. සත්ථා ‘‘න එස, ගහපති, ඉදානෙව වාරුණිදූසකො, පුබ්බෙපි වාරුණිදූසකොයෙවා’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බාරාණසියං සෙට්ඨි අහොසි. තං උපනිස්සාය එකො වාරුණිවාණිජො ජීවති. සො තිඛිණං සුරං යොජෙත්වා ‘‘ඉමං වික්කිණාහී’’ති අන්තෙවාසිකං වත්වා න්හායිතුං ගතො. අන්තෙවාසිකො තස්මිං ගතමත්තෙයෙව සුරාය ලොණං පක්ඛිපිත්වා ඉමිනාව නයෙන සුරං විනාසෙසි. අථස්ස ආචරියො ආගන්ත්වා තං කාරණං ඤත්වා සෙට්ඨිස්ස ආරොචෙසි. සෙට්ඨි ‘‘අනත්ථකුසලා නාම බාලා ‘අත්ථං කරිස්සාමා’ති අනත්ථමෙව කරොන්තී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

47. ‘‘න වෙ අනත්ථකුසලෙන, අත්ථචරියා සුඛාවහා;

හාපෙති අත්ථං දුම්මෙධො, කොණ්ඩඤ්ඤො වාරුණිං යථා’’ති.

තත්ථ කොණ්ඩඤ්ඤො වාරුණිං යථාති යථා අයං කොණ්ඩඤ්ඤනාමකො අන්තෙවාසිකො ‘‘අත්ථං කරිස්සාමී’’ති ලොණං පක්ඛිපිත්වා වාරුණිං හාපෙසි පරිහාපෙසි විනාසෙසි, එවං සබ්බොපි අනත්ථකුසලො අත්ථං හාපෙතීති බොධිසත්තො ඉමාය ගාථාය ධම්මං දෙසෙසි.

සත්ථාපි ‘‘න එස ගහපති ඉදානෙව වාරුණිදූසකො, පුබ්බෙපි වාරුණිදූසකොයෙවා’’ති වත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා වාරුණිදූසකො ඉදානිපි වාරුණිදූසකොව අහොසි, බාරාණසිසෙට්ඨි පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

වාරුණිදූසකජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[48] 8. වෙදබ්බජාතකවණ්ණනා

අනුපායෙන යො අත්ථන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො දුබ්බචභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තඤ්හි භික්ඛුං සත්ථා ‘‘න ත්වං භික්ඛු ඉදානෙව දුබ්බචො, පුබ්බෙපි දුබ්බචොයෙව, තෙනෙව ච කාරණෙන පණ්ඩිතානං වචනං අකත්වා තිණ්හෙන අසිනා ද්විධා කත්වා ඡින්නො හුත්වා මග්ගෙ නිපතිත්ථ, තඤ්ච එකකං නිස්සාය පුරිසසහස්සං ජීවිතක්ඛයං පත්ත’’න්ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ එකස්මිං ගාමකෙ අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණො වෙදබ්බං නාම මන්තං ජානාති. සො කිර මන්තො අනග්ඝො මහාරහො, නක්ඛත්තයොගෙ ලද්ධෙ තං මන්තං පරිවත්තෙත්වා ආකාසෙ උල්ලොකිතෙ ආකාසතො සත්තරතනවස්සං වස්සති. තදා බොධිසත්තො තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හාති. අථෙකදිවසං බ්‍රාහ්මණො බොධිසත්තං ආදාය කෙනචිදෙව කරණීයෙන අත්තනො ගාමා නික්ඛමිත්වා චෙතරට්ඨං අගමාසි, අන්තරාමග්ගෙ ච එකස්මිං අරඤ්ඤට්ඨානෙ පඤ්චසතා පෙසනකචොරා නාම පන්ථඝාතං කරොන්ති. තෙ බොධිසත්තඤ්ච වෙදබ්බබ්‍රාහ්මණඤ්ච ගණ්හිංසු. කස්මා පනෙතෙ ‘‘පෙසනකචොරා’’ති වුච්චන්ති? තෙ කිර ද්වෙ ජනෙ ගහෙත්වා එකං ධනාහරණත්ථාය පෙසෙන්ති, තස්මා ‘‘පෙසනකචොරා’’ත්වෙව වුච්චන්ති. තෙපි ච පිතාපුත්තෙ ගහෙත්වා පිතරං ‘‘ත්වං අම්හාකං ධනං ආහරිත්වා පුත්තං ගහෙත්වා යාහී’’ති වදන්ති. එතෙනුපායෙන මාතුධීතරො ගහෙත්වා මාතරං විස්සජ්ජෙන්ති, ජෙට්ඨකනිට්ඨෙ ගහෙත්වා ජෙට්ඨභාතිකං විස්සජ්ජෙන්ති, ආචරියන්තෙවාසිකෙ ගහෙත්වා අන්තෙවාසිකං විස්සජ්ජෙන්ති. තෙ තස්මිං කාලෙ වෙදබ්බබ්‍රාහ්මණං ගහෙත්වා බොධිසත්තං විස්සජ්ජෙසුං.

බොධිසත්තො ආචරියං වන්දිත්වා ‘‘අහං එකාහද්වීහච්චයෙන ආගමිස්සාමි, තුම්හෙ මා භායිත්ථ, අපිච ඛො පන මම වචනං කරොථ, අජ්ජ ධනවස්සාපනකනක්ඛත්තයොගො භවිස්සති, මා ඛො තුම්හෙ දුක්ඛං අසහන්තා මන්තං පරිවත්තෙත්වා ධනං වස්සාපයිත්ථ. සචෙ වස්සාපෙස්සථ, තුම්හෙ ච විනාසං පාපුණිස්සථ, ඉමෙ ච පඤ්චසතා චොරා’’ති එවං ආචරියං ඔවදිත්වා ධනත්ථාය අගමාසි. චොරාපි සූරියෙ අත්ථඞ්ගතෙ බ්‍රාහ්මණං බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපෙසුං. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව පාචීනලොකධාතුතො පරිපුණ්ණචන්දමණ්ඩලං උට්ඨහි. බ්‍රාහ්මණො නක්ඛත්තං ඔලොකෙන්තො ‘‘ධනවස්සාපනකනක්ඛත්තයොගො ලද්ධො, කිං මෙ දුක්ඛෙන අනුභූතෙන, මන්තං පරිවත්තෙත්වා රතනවස්සං වස්සාපෙත්වා චොරානං ධනං දත්වා යථාසුඛං ගමිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා චොරෙ ආමන්තෙසි ‘‘භොන්තො චොරා, තුම්හෙ මං කිමත්ථාය ගණ්හථා’’ති? ‘‘ධනත්ථාය, අය්‍යා’’ති. ‘‘සචෙ වො, ධනෙන අත්ථො, ඛිප්පං මං බන්ධනා මොචෙත්වා සීසං න්හාපෙත්වා අහතවත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා ගන්ධෙහි විලිම්පාපෙත්වා පුප්ඵානි පිලන්ධාපෙත්වා ඨපෙථා’’ති. ‘‘චොරා තස්ස කථං සුත්වා තථා අකංසු’’.

බ්‍රාහ්මණො නක්ඛත්තයොගං ඤත්වා මන්තං පරිවත්තෙත්වා ආකාසං උල්ලොකෙසි, තාවදෙව ආකාසතො රතනානි පතිංසු. චොරා තං ධනං සඞ්කඩ්ඪිත්වා උත්තරාසඞ්ගෙසු භණ්ඩිකං කත්වා පායිංසු. බ්‍රාහ්මණොපි තෙසං පච්ඡතොව අගමාසි. අථ තෙ චොරෙ අඤ්ඤෙ පඤ්චසතා චොරා ගණ්හිංසු. ‘‘කිමත්ථං අම්හෙ ගණ්හථා’’ති ච වුත්තා ‘‘ධනත්ථායා’’ති ආහංසු. ‘‘යදි වො ධනෙන අත්ථො, එතං බ්‍රාහ්මණං ගණ්හථ, එසො ආකාසං උල්ලොකෙත්වා ධනං වස්සාපෙසි, අම්හාකම්පෙතං එතෙනෙව දින්න’’න්ති. චොරා චොරෙ විස්සජ්ජෙත්වා ‘‘අම්හාකම්පි ධනං දෙහී’’ති බ්‍රාහ්මණං ගණ්හිංසු. බ්‍රාහ්මණො ‘‘අහං තුම්හාකං ධනං දදෙය්‍යං, ධනවස්සාපනකනක්ඛත්තයොගො පන ඉතො සංවච්ඡරමත්ථකෙ භවිස්සති. යදි වො ධනෙනත්ථො, අධිවාසෙථ, තදා ධනවස්සං වස්සාපෙස්සාමී’’ති ආහ. චොරා කුජ්ඣිත්වා ‘‘අම්භො, දුට්ඨබ්‍රාහ්මණ, අඤ්ඤෙසං ඉදානෙව ධනං වස්සාපෙත්වා අම්හෙ අඤ්ඤං සංවච්ඡරං අධිවාසාපෙසී’’ති තිණ්හෙන අසිනා බ්‍රාහ්මණං ද්විධා ඡින්දිත්වා මග්ගෙ ඡඩ්ඩෙත්වා වෙගෙන අනුබන්ධිත්වා තෙහි චොරෙහි සද්ධිං යුජ්ඣිත්වා තෙ සබ්බෙපි මාරෙත්වා ධනං ආදාය පුන ද්වෙ කොට්ඨාසා හුත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං යුජ්ඣිත්වා අඩ්ඪතෙය්‍යානි පුරිසසතානි ඝාතෙත්වා එතෙන උපායෙන යාව ද්වෙ ජනා අවසිට්ඨා අහෙසුං, තාව අඤ්ඤමඤ්ඤං ඝාතයිංසු. එවං තං පුරිසසහස්සං විනාසං පත්තං.

තෙ පන ද්වෙ ජනා උපායෙන තං ධනං ආහරිත්වා එකස්මිං ගාමසමීපෙ ගහනට්ඨානෙ ධනං පටිච්ඡාදෙත්වා එකො ඛග්ගං ගහෙත්වා රක්ඛන්තො නිසීදි, එකො තණ්ඩුලෙ ගහෙත්වා භත්තං පචාපෙතුං ගාමං පාවිසි. ලොභො ච නාමෙස විනාසමූලමෙවාති ධනසන්තිකෙ නිසින්නො චින්තෙසි ‘‘තස්මිං ආගතෙ ඉදං ධනං ද්වෙ කොට්ඨාසා භවිස්සන්ති, යංනූනාහං තං ආගතමත්තමෙව ඛග්ගෙන පහරිත්වා ඝාතෙය්‍ය’’න්ති. සො ඛග්ගං සන්නය්හිත්වා තස්ස ආගමනං ඔලොකෙන්තො නිසීදි. ඉතරොපි චින්තෙසි ‘‘තං ධනං ද්වෙ කොට්ඨාසා භවිස්සන්ති, යංනූනාහං භත්තෙ විසං පක්ඛිපිත්වා තං පුරිසං භොජෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා එකකොව ධනං ගණ්හෙය්‍ය’’න්ති. සො නිට්ඨිතෙ භත්තෙ සයං භුඤ්ජිත්වා සෙසකෙ විසං පක්ඛිපිත්වා තං ආදාය තත්ථ අගමාසි. තං භත්තං ඔතාරෙත්වා ඨිතමත්තමෙව ඉතරො ඛග්ගෙන ද්විධා ඡින්දිත්වා තං පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ ඡඩ්ඩෙත්වා තඤ්ච භත්තං භුඤ්ජිත්වා සයම්පි තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පාපුණි. එවඤ්ච තං ධනං නිස්සාය සබ්බෙව විනාසං පාපුණිංසු.

බොධිසත්තොපි ඛො එකාහද්වීහච්චයෙන ධනං ආදාය ආගතො තස්මිං ඨානෙ ආචරියං අදිස්වා විප්පකිණ්ණං පන ධනං දිස්වා ‘‘ආචරියෙන මම වචනං අකත්වා ධනං වස්සාපිතං භවිස්සති, සබ්බෙහි විනාසං පත්තෙහි භවිතබ්බ’’න්ති මහාමග්ගෙන පායාසි. ගච්ඡන්තො ආචරියං මහාමග්ගෙ ද්විධා ඡින්නං දිස්වා ‘‘මම වචනං අකත්වා මතො’’ති දාරූනි උද්ධරිත්වා චිතකං කත්වා ආචරියං ඣාපෙත්වා වනපුප්ඵෙහි පූජෙත්වා පුරතො ගච්ඡන්තො ජීවිතක්ඛයං පත්තෙ පඤ්චසතෙ, පුරතො අඩ්ඪතෙය්‍යසතෙති අනුක්කමෙන අවසානෙ ද්වෙ ජනෙ ජීවිතක්ඛයං පත්තෙ දිස්වා චින්තෙසි ‘‘ඉමං ද්වීහි ඌනං පුරිසසහස්සං විනාසං පත්තං, අඤ්ඤෙහි ද්වීහි චොරෙහි භවිතබ්බං, තෙපි සන්ථම්භිතුං න සක්ඛිස්සන්ති, කහං නු ඛො තෙ ගතා’’ති ගච්ඡන්තො තෙසං ධනං ආදාය ගහනට්ඨානං පවිට්ඨමග්ගං දිස්වා ගච්ඡන්තො භණ්ඩිකබද්ධස්ස ධනස්ස රාසිං දිස්වා එකං භත්තපාතිං අවත්ථරිත්වා මතං අද්දස. තතො ‘‘ඉදං නාම තෙහි කතං භවිස්සතී’’ති සබ්බං ඤත්වා ‘‘කහං නු ඛො සො පුරිසො’’ති විචිනන්තො තම්පි පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ අපවිද්ධං දිස්වා ‘‘අම්හාකං ආචරියො මම වචනං අකත්වා අත්තනො දුබ්බචභාවෙන අත්තනාපි විනාසං පත්තො, අපරම්පි තෙන පුරිසසහස්සං විනාසිතං, අනුපායෙන වත අකාරණෙන අත්තනො වුඩ්ඪිං පත්ථයමානා අම්හාකං ආචරියො විය මහාවිනාසමෙව පාපුණිස්සන්තී’’ති චින්තෙත්වා ඉමං ගාථමාහ –

48. ‘‘අනුපායෙන යො අත්ථං, ඉච්ඡති සො විහඤ්ඤති;

චෙතා හනිංසු වෙදබ්බං, සබ්බෙ තෙ බ්‍යසනමජ්ඣගූ’’ති.

තත්ථ සො විහඤ්ඤතීති සො අනුපායෙන ‘‘අත්තනො අත්ථං වුඩ්ඪිං සුඛං ඉච්ඡාමී’’ති අකාලෙ වායාමං කරොන්තො පුග්ගලො විහඤ්ඤති කිලමති මහාවිනාසං පාපුණාති. චෙතාති චෙතරට්ඨවාසිනො චොරා. හනිංසු වෙදබ්බන්ති වෙදබ්බමන්තවසෙන ‘‘වෙදබ්බො’’ති ලද්ධනාමං බ්‍රාහ්මණං හනිංසු. සබ්බෙ තෙ බ්‍යසනමජ්ඣගූති තෙපි ච අනවසෙසා අඤ්ඤමඤ්ඤං ඝාතයමානා බ්‍යසනං අධිගච්ඡිංසු පටිලභිංසූති.

එවං බොධිසත්තො ‘‘යථා අම්හාකං ආචරියො අනුපායෙන අට්ඨානෙ පරක්කමං කරොන්තො ධනං වස්සාපෙත්වා අත්තනාපි ජීවිතක්ඛයං පත්තො, අඤ්ඤෙසඤ්ච විනාසපච්චයො ජාතො, එවමෙව යො අඤ්ඤොපි අනුපායෙන අත්තනො අත්ථං ඉච්ඡන්තො වායාමං කරිස්සති, සබ්බො සො අත්තනා ච විනස්සිස්සති, පරෙසඤ්ච විනාසපච්චයො භවිස්සතී’’ති වනං උන්නාදෙන්තො දෙවතාසු සාධුකාරං දදමානාසු ඉමාය ගාථාය ධම්මං දෙසෙත්වා තං ධනං උපායෙන අත්තනො ගෙහං ආහරිත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොන්තො යාවතායුකං ඨත්වා ජීවිතපරියොසානෙ සග්ගපථං පූරයමානො අගමාසි.

සත්ථාපි ‘‘න ත්වං භික්ඛු ඉදානෙව දුබ්බචො, පුබ්බෙපි දුබ්බචොව, දුබ්බචත්තා පන මහාවිනාසං පත්තො’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා වෙදබ්බබ්‍රාහ්මණො දුබ්බචභික්ඛු අහොසි, අන්තෙවාසිකො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

වෙදබ්බජාතකවණ්ණනා අට්ඨමා.

[49] 9. නක්ඛත්තජාතකවණ්ණනා

නක්ඛත්තං පතිමානෙන්තන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං ආජීවකං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියං කිරෙකං කුලධීතරං ජනපදෙ එකො කුලපුත්තො අත්තනො පුත්තස්ස වාරෙත්වා ‘‘අසුකදිවසෙ නාම ගණ්හිස්සාමී’’ති දිවසං ඨපෙත්වා තස්මිං දිවසෙ සම්පත්තෙ අත්තනො කුලූපකං ආජීවකං පුච්ඡි ‘‘භන්තෙ, අජ්ජ මයං එකං මඞ්ගලං කරිස්සාම, සොභනං නු ඛො නක්ඛත්ත’’න්ති. සො ‘‘අයං මං පඨමං අපුච්ඡිත්වාව දිවසං ඨපෙත්වා ඉදානි පටිපුච්ඡති, හොතු, සික්ඛාපෙස්සාමි න’’න්ති කුජ්ඣිත්වා ‘‘අජ්ජ අසොභනං නක්ඛත්තං, මා අජ්ජ මඞ්ගලං කරිත්ථ, සචෙ කරිස්සථ, මහාවිනාසො භවිස්සතී’’ති ආහ. තස්මිං කුලෙ මනුස්සා තස්ස සද්දහිත්වා තං දිවසං න ගච්ඡිංසු. නගරවාසිනො සබ්බං මඞ්ගලකිරියං කත්වා තෙසං අනාගමනං දිස්වා ‘‘තෙහි අජ්ජ දිවසො ඨපිතො, නො ච ඛො ආගතා, අම්හාකම්පි බහු වයකම්මං කතං, කිං නො තෙහි, අම්හාකං ධීතරං අඤ්ඤස්ස දස්සාමා’’ති යථාකතෙනෙව මඞ්ගලෙන ධීතරං අඤ්ඤස්ස කුලස්ස අදංසු.

ඉතරෙ පුනදිවසෙ ආගන්ත්වා ‘‘දෙථ නො දාරික’’න්ති ආහංසු. අථ නෙ සාවත්ථිවාසිනො ‘‘ජනපදවාසිනො නාම තුම්හෙ ගහපතිකා පාපමනුස්සා දිවසං ඨපෙත්වා අවඤ්ඤාය න ආගතා, ආගතමග්ගෙනෙව පටිගච්ඡථ, අම්හෙහි අඤ්ඤෙසං දාරිකා දින්නා’’ති පරිභාසිංසු. තෙ තෙහි සද්ධිං කලහං කත්වා දාරිකං අලභිත්වා යථාගතමග්ගෙනෙව ගතා. තෙනපි ආජීවකෙන තෙසං මනුස්සානං මඞ්ගලන්තරායස්ස කතභාවො භික්ඛූනං අන්තරෙ පාකටො ජාතො. තෙ භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිපතිතා ‘‘ආවුසො, ආජීවකෙන කුලස්ස මඞ්ගලන්තරායො කතො’’ති කථයමානා නිසීදිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡි. තෙ ‘‘ඉමාය නාමා’’ති කථයිංසු. ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව ආජීවකො තස්ස කුලස්ස මඞ්ගලන්තරායං කරොති, පුබ්බෙපි එස තෙසං කුජ්ඣිත්වා මඞ්ගලන්තරායං අකාසියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ නගරවාසිනො ජනපදවාසීනං ධීතරං වාරෙත්වා දිවසං ඨපෙත්වා අත්තනො කුලූපකං ආජීවකං පුච්ඡිංසු ‘‘භන්තෙ, අජ්ජ අම්හාකං එකා මඞ්ගලකිරියා, සොභනං නු ඛො නක්ඛත්ත’’න්ති. සො ‘‘ඉමෙ අත්තනො රුචියා දිවසං ඨපෙත්වා ඉදානි මං පුච්ඡන්තී’’ති කුජ්ඣිත්වා ‘‘අජ්ජ නෙසං මඞ්ගලන්තරායං කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘අජ්ජ අසොභනං නක්ඛත්තං, සචෙ කරොථ, මහාවිනාසං පාපුණිස්සථා’’ති ආහ. තෙ තස්ස සද්දහිත්වා න ගමිංසු. ජනපදවාසිනො තෙසං අනාගමනං ඤත්වා ‘‘තෙ අජ්ජ දිවසං ඨපෙත්වාපි න ආගතා, කිං නො තෙහි, අඤ්ඤෙසං ධීතරං දස්සාමා’’ති අඤ්ඤෙසං ධීතරං අදංසු. නගරවාසිනො පුනදිවසෙ ආගන්ත්වා දාරිකං යාචිංසු. ජනපදවාසිනො ‘‘තුම්හෙ නගරවාසිනො නාම ඡින්නහිරිකා ගහපතිකා, දිවසං ඨපෙත්වා දාරිකං න ගණ්හිත්ථ, මයං තුම්හාකං අනාගමනභාවෙන අඤ්ඤෙසං අදම්හා’’ති. මයං ආජීවකං පටිපුච්ඡිත්වා ‘‘‘නක්ඛත්තං න සොභන’න්ති නාගතා, දෙථ නො දාරික’’න්ති. ‘‘අම්හෙහි තුම්හාකං අනාගමනභාවෙන අඤ්ඤෙසං දින්නා, ඉදානි දින්නදාරිකං කථං පුන ආනෙස්සාමා’’ති.

එවං තෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහං කරොන්තෙසු එකො නගරවාසී පණ්ඩිතපුරිසො එකෙන කම්මෙන ජනපදං ගතො තෙසං නගරවාසීනං ‘‘මයං ආජීවකං පුච්ඡිත්වා නක්ඛත්තස්ස අසොභනභාවෙන නාගතා’’ති කථෙන්තානං සුත්වා ‘‘නක්ඛත්තෙන කො අත්ථො, නනු දාරිකාය ලද්ධභාවොව නක්ඛත්ත’’න්ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

49. ‘‘නක්ඛත්තං පතිමානෙන්තං, අත්ථො බාලං උපච්චගා;

අත්ථො අත්ථස්ස නක්ඛත්තං, කිං කරිස්සන්ති තාරකා’’ති.

තත්ථ පතිමානෙන්තන්ති ඔලොකෙන්තං, ‘‘ඉදානි නක්ඛත්තං භවිස්සති, ඉදානි නක්ඛත්තං භවිස්සතී’’ති ආගමයමානං. අත්ථො බාලං උපච්චගාති එතං නගරවාසිකං බාලං දාරිකාපටිලාභසඞ්ඛාතො අත්ථො අතික්කන්තො. අත්ථො අත්ථස්ස නක්ඛත්තන්ති යං අත්ථං පරියෙසන්තො චරති, සො පටිලද්ධො අත්ථොව අත්ථස්ස නක්ඛත්තං නාම. කිං කරිස්සන්ති තාරකාති ඉතරෙ පන ආකාසෙ තාරකා කිං කරිස්සන්ති, කතරං අත්ථං සාධෙස්සන්තීති අත්ථො. නගරවාසිනො කලහං කත්වා දාරිකං අලභිත්වාව අගමංසු.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, එස ආජීවකො ඉදානෙව කුලස්ස මඞ්ගලන්තරායං කරොති, පුබ්බෙපි අකාසියෙවා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ආජීවකො එතරහි ආජීවකොව අහොසි, තානිපි කුලානි එතරහි කුලානියෙව, ගාථං වත්වා ඨිතො පණ්ඩිතපුරිසො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

නක්ඛත්තජාතකවණ්ණනා නවමා.

[50] 10. දුම්මෙධජාතකවණ්ණනා

දුම්මෙධානන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ලොකත්ථචරියං ආරබ්භ කථෙසි. සා ද්වාදසකනිපාතෙ මහාකණ්හජාතකෙ (ජා. 1.12.61 ආදයො) ආවි භවිස්සති.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ‘‘බ්‍රහ්මදත්තකුමාරො’’ති නාමං අකංසු. සො සොළසවස්සුද්දෙසිකො හුත්වා තක්කසිලායං සිප්පං උග්ගණ්හිත්වා තිණ්ණං වෙදානං පාරං ගන්ත්වා අට්ඨාරසන්නං විජ්ජට්ඨානානං නිප්ඵත්තිං පාපුණි, අථස්ස පිතා ඔපරජ්ජං අදාසි. තස්මිං සමයෙ බාරාණසිවාසිනො දෙවතාමඞ්ගලිකා හොන්ති, දෙවතා නමස්සන්ති, බහූ අජෙළකකුක්කුටභූකරාදයො වධිත්වා නානප්පකාරෙහි පුප්ඵගන්ධෙහි චෙව මංසලොහිතෙහි ච බලිකම්මං කරොන්ති. බොධිසත්තො චින්තෙසි ‘‘ඉදානි සත්තා දෙවතාමඞ්ගලිකා, බහුං පාණවධං කරොන්ති, මහාජනො යෙභුය්‍යෙන අධම්මස්මිංයෙව නිවිට්ඨො, අහං පිතු අච්චයෙන රජ්ජං ලභිත්වා එකම්පි අකිලමෙත්වා උපායෙනෙව පාණවධං කාතුං න දස්සාමී’’ති. සො එකදිවසං රථං අභිරුය්හ නගරා නික්ඛන්තො අද්දස එකස්මිං මහන්තෙ වටරුක්ඛෙ මහාජනං සන්නිපතිතං, තස්මිං රුක්ඛෙ නිබ්බත්තදෙවතාය සන්තිකෙ පුත්තධීතුයසධනාදීසු යං යං ඉච්ඡති, තං තං පත්ථෙන්තං. සො තං දිස්වා රථා ඔරුය්හ තං රුක්ඛං උපසඞ්කමිත්වා ගන්ධපුප්ඵෙහි පූජෙත්වා උදකෙන අභිසෙකං කත්වා රුක්ඛං පදක්ඛිණං කත්වා දෙවතාමඞ්ගලිකො විය හුත්වා දෙවතං නමස්සිත්වා රථං අභිරුය්හ නගරං පාවිසි. තතො පට්ඨාය ඉමිනාව නියාමෙන අන්තරන්තරෙ තත්ථ ගන්ත්වා දෙවතාමඞ්ගලිකො විය පූජං කරොති.

සො අපරෙන සමයෙන පිතු අච්චයෙන රජ්ජෙ පතිට්ඨාය චතස්සො අගතියො වජ්ජෙත්වා දස රාජධම්මෙ අකොපෙන්තො ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙන්තො චින්තෙසි ‘‘මය්හං මනොරථො මත්ථකං පත්තො, රජ්ජෙ පතිට්ඨිතොම්හි. යං පනාහං පුබ්බෙ එකං අත්ථං චින්තයිං, ඉදානි තං මත්ථකං පාපෙස්සාමී’’ති අමච්චෙ ච බ්‍රාහ්මණගහපතිකාදයො ච සන්නිපාතාපෙත්වා ආමන්තෙසි ‘‘ජානාථ භො මයා කෙන කාරණෙන රජ්ජං පත්ත’’න්ති? ‘‘න ජානාම, දෙවා’’ති. ‘‘අපි වොහං අසුකං නාම වටරුක්ඛං ගන්ධාදීහි පූජෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා නමස්සමානො දිට්ඨපුබ්බො’’ති. ‘‘ආම, දෙවා’’ති. තදාහං පත්ථනං අකාසිං ‘‘සචෙ රජ්ජං පාපුණිස්සාමි, බලිකම්මං තෙ කරිස්සාමී’’ති. ‘‘තස්සා මෙ දෙවතාය ආනුභාවෙන ඉදං රජ්ජං ලද්ධං, ඉදානිස්සා බලිකම්මං කරිස්සාමි, තුම්හෙ පපඤ්චං අකත්වා ඛිප්පං දෙවතාය බලිකම්මං සජ්ජෙථා’’ති. ‘‘කිං කිං ගණ්හාම, දෙවා’’ති? භො අහං දෙවතාය ආයාචමානො ‘‘යෙ මය්හං රජ්ජෙ පාණාතිපාතාදීනි පඤ්ච දුස්සීලකම්මානි දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදාය වත්තිස්සන්ති, තෙ ඝාතෙත්වා අන්තවට්ටිමංසලොහිතාදීහි බලිකම්මං කරිස්සාමී’’ති ආයාචිං. තස්මා තුම්හෙ එවං භෙරිං චරාපෙථ ‘‘අම්හාකං රාජා උපරාජකාලෙයෙව එවං ආයාචි ‘සචාහං රජ්ජං පාපුණිස්සාමි, යෙ මෙ රජ්ජෙ දුස්සීලා භවිස්සන්ති, තෙ සබ්බෙ ඝාතෙත්වා බලිකම්මං කරිස්සාමී’ති, සො ඉදානි පඤ්චවිධං දුස්සීලකම්මං දසවිධං අකුසලකම්මපථං සමාදාය වත්තමානානං දුස්සීලානං සහස්සං ඝාතෙත්වා තෙසං හදයමංසාදීනි ගාහාපෙත්වා දෙවතාය බලිකම්මං කාතුකාමො, එවං නගරවාසිනො ජානන්තූ’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා ‘‘යෙදානි ඉතො පට්ඨාය දුස්සීලකම්මෙ වත්තිස්සන්ති, තෙසං සහස්සං ඝාතෙත්වා යඤ්ඤං යජිත්වා ආයාචනතො මුච්චිස්සාමී’’ති එතමත්ථං පකාසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

50. ‘‘දුම්මෙධානං සහස්සෙන, යඤ්ඤො මෙ උපයාචිතො;

ඉදානි ඛොහං යජිස්සාමි, බහු අධම්මිකො ජනො’’ති.

තත්ථ දුම්මෙධානං සහස්සෙනාති ‘‘ඉදං කම්මං කාතුං වට්ටති, ඉදං න වට්ටතී’’ති අජානනභාවෙන, දසසු වා පන අකුසලකම්මපථෙසු සමාදාය වත්තනභාවෙන දුට්ඨා මෙධා එතෙසන්ති දුම්මෙධා, තෙසං දුම්මෙධානං නිප්පඤ්ඤානං බාලපුග්ගලානං ගණිත්වා ගහිතෙන සහස්සෙන. යඤ්ඤො මෙ උපයාචිතොති මයා දෙවතං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘එවං යජිස්සාමී’’ති යඤ්ඤො යාචිතො. ඉදානි ඛොහං යජිස්සාමීති සො අහං ඉමිනා ආයාචනෙන රජ්ජස්ස පටිලද්ධත්තා ඉදානි යජිස්සාමි. කිංකාරණා? ඉදානි හි බහු අධම්මිකො ජනො, තස්මා ඉදානෙව නං ගහෙත්වා බලිකම්මං කරිස්සාමීති.

අමච්චා බොධිසත්තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘සාධු, දෙවා’’ති ද්වාදසයොජනිකෙ බාරාණසිනගරෙ භෙරිං චරාපෙසුං. භෙරියා ආණං සුත්වා එකම්පි දුස්සීලකම්මං සමාදාය ඨිතො එකපුරිසොපි නාහොසි. ඉති යාව බොධිසත්තො රජ්ජං කාරෙසි, තාව එකපුග්ගලොපි පඤ්චසු දසසු වා දුස්සීලකම්මෙසු එකම්පි කම්මං කරොන්තො න පඤ්ඤායිත්ථ. එවං බොධිසත්තො එකපුග්ගලම්පි අකිලමෙන්තො සකලරට්ඨවාසිනො සීලං රක්ඛාපෙත්වා සයම්පි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා ජීවිතපරියොසානෙ අත්තනො පරිසං ආදාය දෙවනගරං පූරෙන්තො අගමාසි.

සත්ථාපි ‘‘න, භික්ඛවෙ, තථාගතො ඉදානෙව ලොකස්ස අත්ථං චරති, පුබ්බෙපි චරියෙවා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදාපරිසා බුද්ධපරිසා අහෙසුං, බාරාණසිරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

දුම්මෙධජාතකවණ්ණනා දසමා.

අත්ථකාමවග්ගො පඤ්චමො.

තස්සුද්දානං –

ලොසකතිස්සකපොත, වෙළුකං මකසම්පි ච;

රොහිණී ආරාමදූසං, වාරුණීදූසවෙදබ්බං;

නක්ඛත්තං දුම්මෙධං දසාති.

පඨමො පණ්ණාසකො.