4. කුලාවකවග්ගො

[31] 1. කුලාවකජාතකවණ්ණනා

කුලාවකාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අපරිස්සාවෙත්වා පානීයං පීතං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථිතො කිර ද්වෙ සහායකා දහරභික්ඛූ ජනපදං ගන්ත්වා එකස්මිං ඵාසුකට්ඨානෙ යථාජ්ඣාසයං වසිත්වා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධං පස්සිස්සාමා’’ති පුන තතො නික්ඛමිත්වා ජෙතවනාභිමුඛා පායිංසු. එකස්ස හත්ථෙ පරිස්සාවනං අත්ථි, එකස්ස නත්ථි. ද්වෙපි එකතො පානීයං පරිස්සාවෙත්වා පිවන්ති. තෙ එකදිවසං විවාදං අකංසු. පරිස්සාවනසාමිකො ඉතරස්ස පරිස්සාවනං අදත්වා සයමෙව පානීයං පරිස්සාවෙත්වා පිවි, ඉතරො පන පරිස්සාවනං අලභිත්වා පිපාසං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො අපරිස්සාවෙත්වා පානීයං පිවි. තෙ උභොපි අනුපුබ්බෙන ජෙතවනං පත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා නිසීදිංසු. සත්ථා සම්මොදනීයං කථං කථෙත්වා ‘‘කුතො ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘භන්තෙ, මයං කොසලජනපදෙ එකස්මිං ගාමකෙ වසිත්වා තතො නික්ඛමිත්වා තුම්හාකං දස්සනත්ථාය ආගතා’’ති. ‘‘කච්චි පන වො සමග්ගා ආගතත්ථා’’ති? අපරිස්සාවනකො ආහ ‘‘අයං, භන්තෙ, අන්තරාමග්ගෙ මයා සද්ධිං විවාදං කත්වා පරිස්සාවනං නාදාසී’’ති. ඉතරොපි ආහ ‘‘අයං, භන්තෙ, අපරිස්සාවෙත්වාව ජානං සපාණකං උදකං පිවී’’ති. ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු ජානං සපාණකං උදකං පිවී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, අපරිස්සාවිතං උදකං පිවින්ති. සත්ථා ‘‘භික්ඛු පුබ්බෙ පණ්ඩිතා දෙවනගරෙ රජ්ජං කාරෙන්තා යුද්ධපරාජිතා සමුද්දපිට්ඨෙන පලායන්තා ‘ඉස්සරියං නිස්සාය පාණවධං න කරිස්සාමා’ති තාව මහන්තං යසං පරිච්චජිත්වා සුපණ්ණපොතකානං ජීවිතං දත්වා රථං නිවත්තයිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ මගධරට්ඨෙ රාජගහෙ එකො මාගධරාජා රජ්ජං කාරෙසි. තදා බොධිසත්තො යථා එතරහි සක්කො පුරිමත්තභාවෙ මගධරට්ඨෙ මචලගාමකෙ නිබ්බත්ති, එවං තස්මිංයෙව මචලගාමකෙ මහාකුලස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. නාමග්ගහණදිවසෙ චස්ස ‘‘මඝකුමාරො’’ත්වෙව නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො ‘‘මඝමාණවො’’ති පඤ්ඤායිත්ථ. අථස්ස මාතාපිතරො සමානජාතිකකුලතො දාරිකං ආනයිංසු. සො පුත්තධීතාහි වඩ්ඪමානො දානපති අහොසි, පඤ්ච සීලානි රක්ඛති. තස්මිඤ්ච ගාමෙ තෙත්තිංසෙව කුලානි හොන්ති, තෙපි තෙත්තිංස කුලා මනුස්සා එකදිවසං ගාමමජ්ඣෙ ඨත්වා ගාමකම්මං කරොන්ති. බොධිසත්තො ඨිතට්ඨානෙ පාදෙහි පංසුං වියූහිත්වා තං පදෙසං රමණීයං කත්වා අට්ඨාසි, අථඤ්ඤො එකො ආගන්ත්වා තස්මිං ඨානෙ ඨිතො. බොධිසත්තො අපරං ඨානං රමණීයං කත්වා අට්ඨාසි, තත්‍රාපි අඤ්ඤො ඨිතො. බොධිසත්තො අපරම්පි අපරම්පීති සබ්බෙසම්පි ඨිතට්ඨානං රමණීයං කත්වා අපරෙන සමයෙන තස්මිං ඨානෙ මණ්ඩපං කාරෙසි, මණ්ඩපම්පි අපනෙත්වා සාලං කාරෙසි, තත්ථ ඵලකාසනානි සන්ථරිත්වා පානීයචාටිං ඨපෙසි.

අපරෙන සමයෙන තෙපි තෙත්තිංසජනා බොධිසත්තෙන සමානච්ඡන්දා අහෙසුං. තෙ බොධිසත්තො පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා තතො පට්ඨාය තෙහි සද්ධිං පුඤ්ඤානි කරොන්තො විචරති. තෙපි තෙනෙව සද්ධිං පුඤ්ඤානි කරොන්තා කාලස්සෙව වුට්ඨාය වාසිඵරසුමුසලහත්ථා චතුමහාපථාදීසු මුසලෙන පාසාණෙ උබ්බත්තෙත්වා පවට්ටෙන්ති, යානානං අක්ඛපටිඝාතරුක්ඛෙ හරන්ති, විසමං සමං කරොන්ති, සෙතුං අත්ථරන්ති, පොක්ඛරණියො ඛණන්ති, සාලං කරොන්ති, දානානි දෙන්ති, සීලානි රක්ඛන්ති. එවං යෙභුය්‍යෙන සකලගාමවාසිනො බොධිසත්තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා සීලානි රක්ඛිංසු.

අථ නෙසං ගාමභොජකො චින්තෙසි ‘‘අහං පුබ්බෙ එතෙසු සුරං පිවන්තෙසු පාණාතිපාතාදීනි කරොන්තෙසු චාටිකහාපණාදිවසෙන චෙව දණ්ඩබලිවසෙන ච ධනං ලභාමි, ඉදානි පන මඝො මාණවො සීලං රක්ඛාපෙති, තෙසං පාණාතිපාතාදීනි කාතුං න දෙති, ඉදානි පන තෙ පඤ්ච සීලානි න රක්ඛාපෙස්සාමී’’ති කුද්ධො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘දෙව, බහූ චොරා ගාමඝාතාදීනි කරොන්තා විචරන්තී’’ති ආහ. රාජා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘ගච්ඡ, තෙ ආනෙහී’’ති ආහ. සො ගන්ත්වා සබ්බෙපි තෙ බන්ධිත්වා ආනෙත්වා ‘‘ආනීතා, දෙව, චොරා’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා තෙසං කම්මං අසොධෙත්වාව ‘‘හත්ථිනා නෙ මද්දාපෙථා’’ති ආහ. තතො සබ්බෙපි තෙ රාජඞ්ගණෙ නිපජ්ජාපෙත්වා හත්ථිං ආනයිංසු. බොධිසත්තො තෙසං ඔවාදං අදාසි ‘‘තුම්හෙ සීලානි ආවජ්ජෙථ, පෙසුඤ්ඤකාරකෙ ච රඤ්ඤෙ ච හත්ථිම්හි ච අත්තනො සරීරෙ ච එකසදිසමෙව මෙත්තං භාවෙථා’’ති. තෙ තථා අකංසු. අථ නෙසං මද්දනත්ථාය හත්ථිං උපනෙසුං. සො උපනීයමානොපි න උපගච්ඡති, මහාවිරවං විරවිත්වා පලායති. අඤ්ඤං අඤ්ඤං හත්ථිං ආනයිංසු, තෙපි තථෙව පලායිංසු.

රාජා ‘‘එතෙසං හත්ථෙ කිඤ්චි ඔසධං භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘විචිනථා’’ති ආහ. විචිනන්තා අදිස්වා ‘‘නත්ථි, දෙවා’’ති ආහංසු. තෙන හි කිඤ්චි මන්තං පරිවත්තෙස්සන්ති, පුච්ඡථ නෙ ‘‘අත්ථි වො පරිවත්තනමන්තො’’ති? රාජපුරිසා පුච්ඡිංසු, බොධිසත්තො ‘‘අත්ථී’’ති ආහ. රාජපුරිසා ‘‘අත්ථි කිර, දෙවා’’ති ආරොචයිංසු, රාජා සබ්බෙපි තෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘තුම්හාකං ජානනමන්තං කථෙථා’’ති ආහ. බොධිසත්තො අවොච ‘‘දෙව, අඤ්ඤො අම්හාකං මන්තො නාම නත්ථි, අම්හෙ පන තෙත්තිංසමත්තා ජනා පාණං න හනාම, අදින්නං නාදියාම, මිච්ඡාචාරං න චරාම, මුසාවාදං න භණාම, මජ්ජං න පිවාම, මෙත්තං භාවෙම, දානං දෙම, මග්ගං සමං කරොම, පොක්ඛරණියො ඛණාම, සාලං කරොම, අයං අම්හාකං මන්තො ච පරිත්තඤ්ච වුඩ්ඪි චා’’ති. රාජා තෙසං පසන්නො පෙසුඤ්ඤකාරකස්ස සබ්බං ගෙහවිභවං තඤ්ච තෙසංයෙව දාසං කත්වා අදාසි, තං හත්ථිඤ්ච ගාමඤ්ච තෙසංයෙව අදාසි.

තෙ තතො පට්ඨාය යථාරුචියා පුඤ්ඤානි කරොන්තා ‘‘චතුමහාපථෙ මහන්තං සාලං කාරෙස්සාමා’’ති වඩ්ඪකිං පක්කොසාපෙත්වා සාලං පට්ඨපෙසුං. මාතුගාමෙසු පන විගතච්ඡන්දතාය තස්සා සාලාය මාතුගාමානං පත්තිං නාදංසු. තෙන ච සමයෙන බොධිසත්තස්ස ගෙහෙ සුධම්මා, චිත්තා, නන්දා, සුජාති චතස්සො ඉත්ථියො හොන්ති. තාසු සුධම්මා වඩ්ඪකිනා සද්ධිං එකතො හුත්වා ‘‘භාතික, ඉමිස්සා සාලාය මං ජෙට්ඨිකං කරොහී’’ති වත්වා ලඤ්ජං අදාසි. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා පඨමමෙව කණ්ණිකාරුක්ඛං සුක්ඛාපෙත්වා තච්ඡෙත්වා විජ්ඣිත්වා කණ්ණිකං නිට්ඨාපෙත්වා වත්ථෙන පලිවෙඨෙත්වා ඨපෙසි. අථ සාලං නිට්ඨාපෙත්වා කණ්ණිකාරොපනකාලෙ ‘‘අහො, අය්‍යා, එකං න සරිම්හා’’ති ආහ. ‘‘කිං නාම, භො’’ති. ‘‘කණ්ණිකා ලද්ධුං වට්ටතී’’ති. ‘‘හොතු ආහරිස්සාමා’’ති? ‘‘ඉදානි ඡින්නරුක්ඛෙන කාතුං න සක්කා, පුබ්බෙයෙව ඡින්දිත්වා තච්ඡෙත්වා විජ්ඣිත්වා ඨපිතකණ්ණිකා ලද්ධුං වට්ටතී’’ති. ‘‘ඉදානි කිං කාතබ්බ’’න්ති? ‘‘සචෙ කස්සචි ගෙහෙ නිට්ඨාපෙත්වා ඨපිතා වික්කායිකකණ්ණිකා අත්ථි, සා පරියෙසිතබ්බා’’ති. තෙ පරියෙසන්තා සුධම්මාය ගෙහෙ දිස්වා මූලෙන න ලභිංසු. ‘‘සචෙ මං සාලාය පත්තිකං කරොථ, දස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘න මයං මාතුගාමානං පත්තිං දම්හා’’ති ආහංසු.

අථ නෙ වඩ්ඪකී ආහ ‘‘අය්‍යා, තුම්හෙ කිං කථෙථ, ඨපෙත්වා බ්‍රහ්මලොකං අඤ්ඤං මාතුගාමරහිතට්ඨානං නාම නත්ථි, ගණ්හථ කණ්ණිකං, එවං සන්තෙ අම්හාකං කම්මං නිට්ඨං ගමිස්සතී’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති කණ්ණිකං ගහෙත්වා සාලං නිට්ඨාපෙත්වා ආසනඵලකානි සන්ථරිත්වා පානීයචාටියො ඨපෙත්වා යාගුභත්තං නිබන්ධිංසු. සාලං පාකාරෙන පරික්ඛිපිත්වා ද්වාරං යොජෙත්වා අන්තොපාකාරෙ වාලුකං ආකිරිත්වා බහිපාකාරෙ තාලපන්තියො රොපෙසුං. චිත්තාපි තස්මිං ඨානෙ උය්‍යානං කාරෙසි, ‘‘පුප්ඵූපගඵලූපගරුක්ඛො අසුකො නාම තස්මිං නත්ථී’’ති නාහොසි. නන්දාපි තස්මිංයෙව ඨානෙ පොක්ඛරණිං කාරෙසි පඤ්චවණ්ණෙහි පදුමෙහි සඤ්ඡන්නං රමණීයං. සුජා න කිඤ්චි අකාසි.

බොධිසත්තො මාතු උපට්ඨානං පිතු උපට්ඨානං කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිකකම්මං සච්චවාචං අඵරුසවාචං අපිසුණවාචං මච්ඡෙරවිනයන්ති ඉමානි සත්ත වතපදානි පූරෙත්වා –

‘‘මාතාපෙත්තිභරං ජන්තුං, කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිනං;

සණ්හං සඛිලසම්භාසං, පෙසුණෙය්‍යප්පහායිනං.

‘‘මච්ඡෙරවිනයෙ යුත්තං, සච්චං කොධාභිභුං නරං;

තං වෙ දෙවා තාවතිංසා, ආහු සප්පුරිසො ඉතී’’ති. (සං. නි. 1.257) –

එවං පසංසියභාවං ආපජ්ජිත්වා ජීවිතපරියොසානෙ තාවතිංසභවනෙ සක්කො දෙවරාජා හුත්වා නිබ්බත්ති, තෙපිස්ස සහායා තත්ථෙව නිබ්බත්තිංසු. තස්මිං කාලෙ තාවතිංසභවනෙ අසුරා පටිවසන්ති. සක්කො දෙවරාජා ‘‘කිං නො සාධාරණෙන රජ්ජෙනා’’ති අසුරෙ දිබ්බපානං පායෙත්වා මත්තෙ සමානෙ පාදෙසු ගාහාපෙත්වා සිනෙරුපබ්බතපාදෙ ඛිපාපෙසි. තෙ අසුරභවනමෙව සම්පාපුණිංසු.

අසුරභවනං නාම සිනෙරුස්ස හෙට්ඨිමතලෙ තාවතිංසදෙවලොකප්පමාණමෙව, තත්ථ දෙවානං පාරිච්ඡත්තකො විය චිත්තපාටලි නාම කප්පට්ඨියරුක්ඛො හොති. තෙ චිත්තපාටලියා පුප්ඵිතාය ජානන්ති ‘‘නායං අම්හාකං දෙවලොකො, දෙවලොකස්මිඤ්හි පාරිච්ඡත්තකො පුප්ඵතී’’ති. අථ තෙ ‘‘ජරසක්කො අම්හෙ මත්තෙ කත්වා මහාසමුද්දපිට්ඨෙ ඛිපිත්වා අම්හාකං දෙවනගරං ගණ්හි, තෙ මයං තෙන සද්ධිං යුජ්ඣිත්වා අම්හාකං දෙවනගරමෙව ගණ්හිස්සාමා’’ති කිපිල්ලිකා විය ථම්භං සිනෙරුං අනුසඤ්චරමානා උට්ඨහිංසු. සක්කො ‘‘අසුරා කිර උට්ඨිතා’’ති සුත්වා සමුද්දපිට්ඨෙයෙව අබ්භුග්ගන්ත්වා යුජ්ඣමානො තෙහි පරාජිතො දියඩ්ඪයොජනසතිකෙන වෙජයන්තරථෙන දක්ඛිණසමුද්දස්ස මත්ථකෙන පලායිතුං ආරද්ධො. අථස්ස රථො සමුද්දපිට්ඨෙන වෙගෙන ගච්ඡන්තො සිම්බලිවනං පක්ඛන්තො, තස්ස ගමනමග්ගෙ සිම්බලිවනං නළවනං විය ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා සමුද්දපිට්ඨෙ පතති. සුපණ්ණපොතකා සමුද්දපිට්ඨෙ පරිපතන්තා මහාවිරවං රවිංසු. සක්කො මාතලිං පුච්ඡි ‘‘සම්ම මාතලි, කිං සද්දො නාමෙස, අතිකාරුඤ්ඤරවො වත්තතී’’ති? ‘‘දෙව, තුම්හාකං රථවෙගෙන විචුණ්ණිතෙ සිම්බලිවනෙ පතන්තෙ සුපණ්ණපොතකා මරණභයතජ්ජිතා එකවිරවං විරවන්තී’’ති.

මහාසත්තො ‘‘සම්ම මාතලි, මා අම්හෙ නිස්සාය එතෙ කිලමන්තු, න මයං ඉස්සරියං නිස්සාය පාණවධකම්මං කරොම, එතෙසං පන අත්ථාය මයං ජීවිතං පරිච්චජිත්වා අසුරානං දස්සාම, නිවත්තයෙතං රථ’’න්ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

31. ‘‘කුලාවකා මාතලි සිම්බලිස්මිං, ඊසාමුඛෙන පරිවජ්ජයස්සු;

කාමං චජාම අසුරෙසු පාණං, මාමෙ දිජා විකුලාවා අහෙසු’’න්ති.

තත්ථ කුලාවකාති සුපණ්ණපොතකා. මාතලීති සාරථිං ආමන්තෙසි. සිම්බලිස්මින්ති පස්ස එතෙ සිම්බලිරුක්ඛෙ ඔලම්බන්තා ඨිතාති දස්සෙති. ඊසාමුඛෙන පරිවජ්ජයස්සූති එතෙ එතස්ස රථස්ස ඊසාමුඛෙන යථා න හඤ්ඤන්ති, එවං තෙ පරිවජ්ජයස්සු. කාමං චජාම අසුරෙසු පාණන්ති යදි අම්හෙසු අසුරානං පාණං චජන්තෙසු එතෙසං සොත්ථි හොති, කාමං චජාම එකංසෙනෙව මයං අසුරෙසු අම්හාකං පාණං චජාම. මාමෙ දිජා විකුලාවා අහෙසුන්ති ඉමෙ පන දිජා ඉමෙ ගරුළපොතකා විද්ධස්තවිචුණ්ණිතකුලාවකතාය විකුලාවා මා අහෙසුං, මා අම්හාකං දුක්ඛං එතෙසං උපරි ඛිප, නිවත්තය නිවත්තය රථන්ති. මාතලිසඞ්ගාහකො තස්ස වචනං සුත්වා රථං නිවත්තෙත්වා අඤ්ඤෙන මග්ගෙන දෙවලොකාභිමුඛං අකාසි. අසුරා පන තං නිවත්තයමානමෙව දිස්වා ‘‘අද්ධා අඤ්ඤෙහිපි චක්කවාළෙහි සක්කා ආගච්ඡන්ති, බලං ලභිත්වා රථො නිවත්තො භවිස්සතී’’ති මරණභයභීතා පලායිත්වා අසුරභවනමෙව පවිසිංසු.

සක්කොපි දෙවනගරං පවිසිත්වා ද්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවගණෙන පරිවුතො නගරමජ්ඣෙ අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ පථවිං භින්දිත්වා යොජනසහස්සුබ්බෙධො වෙජයන්තපාසාදො උට්ඨහි. විජයන්තෙ උට්ඨිතත්තා ‘‘වෙජයන්තො’’ ත්වෙව නාමං අකංසු. අථ සක්කො පුන අසුරානං අනාගමනත්ථාය පඤ්චසු ඨානෙසු ආරක්ඛං ඨපෙසි. යං සන්ධාය වුත්තං –

‘‘අන්තරා ද්වින්නං අයුජ්ඣපුරානං, පඤ්චවිධා ඨපිතා අභිරක්ඛා;

උරගකරොටිපයස්ස ච හාරී, මදනයුතා චතුරො ච මහන්තා’’ති. (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.247);

ද්වෙ නගරානිපි යුද්ධෙන ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අයුජ්ඣපුරානි නාම ජාතානි දෙවනගරඤ්ච අසුරනගරඤ්ච. යදා හි අසුරා බලවන්තා හොන්ති, අථ දෙවෙහි පලායිත්වා දෙවනගරං පවිසිත්වා ද්වාරෙ පිහිතෙ අසුරානං සතසහස්සම්පි කිඤ්චි කාතුං න සක්කොති. යදා දෙවා බලවන්තා හොන්ති, අථ අසුරෙහි පලායිත්වා අසුරනගරං පවිසිත්වා ද්වාරෙ පිහිතෙ සක්කානං සතසහස්සම්පි කිඤ්චි කාතුං න සක්කොති. ඉති ඉමානි ද්වෙ නගරානි අයුජ්ඣපුරානි නාම. තෙසං අන්තරා එතෙසු උරගාදීසු පඤ්චසු ඨානෙසු සක්කෙන ආරක්ඛා ඨපිතා. තත්ථ උරග-සද්දෙන නාගා ගහිතා. තෙ උදකෙ බලවන්තා හොන්ති, තස්මා සිනෙරුස්ස පඨමාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. කරොටි-සද්දෙන සුපණ්ණා ගහිතා. තෙසං කිර කරොටි නාම පානභොජනං, තෙන තං නාමං ලභිංසු, දුතියාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. පයස්සහාරි-සද්දෙන කුම්භණ්ඩා ගහිතා. දානවරක්ඛසා කිරෙතෙ, තතියාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. මදනයුත-සද්දෙන යක්ඛා ගහිතා. විසමචාරිනො කිර තෙ යුද්ධසොණ්ඩා, චතුත්ථාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. චතුරො ච මහන්තාති චත්තාරො මහාරාජානො වුත්තා, පඤ්චමාලින්දෙ තෙසං ආරක්ඛා. තස්මා යදි අසුරා කුපිතා ආවිලචිත්තා දෙවපුරං උපයන්ති, පඤ්චවිධෙසු යං ගිරිනො පඨමං පරිභණ්ඩං, තං උරගා පරිබාහිය තිට්ඨන්ති. එවං සෙසෙසු සෙසා.

ඉමෙසු පන පඤ්චසු ඨානෙසු ආරක්ඛං ඨපෙත්වා සක්කෙ දෙවානමින්දෙ දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවමානෙ සුධම්මා චවිත්වා තස්සෙව පාදපරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්ති, කණ්ණිකාය දින්නනිස්සන්දෙන චස්සා පඤ්චයොජනසතිකා සුධම්මා නාම දෙවසභා උදපාදි, යත්ථ දිබ්බසෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා යොජනප්පමාණෙ කඤ්චනපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො සක්කො දෙවානමින්දො දෙවමනුස්සානං කත්තබ්බකිච්චානි කරොති. චිත්තාපි චවිත්වා තස්සෙව පාදපරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්ති, උය්‍යානස්ස කරණනිස්සන්දෙන චස්සා චිත්තලතාවනං නාම උය්‍යානං උදපාදි. නන්දාපි චවිත්වා තස්සෙව පාදපරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්ති, පොක්ඛරණියා නිස්සන්දෙන චස්සා නන්දා නාම පොක්ඛරණී උදපාදි.

සුජා පන කුසලකම්මස්ස අකතත්තා එකස්මිං අරඤ්ඤෙ කන්දරාය බකසකුණිකා හුත්වා නිබ්බත්තා. සක්කො ‘‘සුජා න පඤ්ඤායති, කත්ථ නු ඛො නිබ්බත්තා’’ති ආවජ්ජෙන්තො තං දිස්වා තත්ථ ගන්ත්වා තං ආදාය දෙවලොකං ආගන්ත්වා තස්සා රමණීයං දෙවනගරං සුධම්මං දෙවසභං චිත්තලතාවනං නන්දාපොක්ඛරණිඤ්ච දස්සෙත්වා ‘‘එතා කුසලං කත්වා මය්හං පාදපරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්තා, ත්වං පන කුසලං අකත්වා තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තා, ඉතො පට්ඨාය සීලං රක්ඛාහී’’ති තං ඔවදිත්වා පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා තත්ථෙව නෙත්වා විස්සජ්ජෙසි. සාපි තතො පට්ඨාය සීලං රක්ඛති. සක්කො කතිපාහච්චයෙන ‘‘සක්කා නු ඛො සීලං රක්ඛිතු’’න්ති ගන්ත්වා මච්ඡරූපෙන උත්තානො හුත්වා පුරතො නිපජ්ජි, සා ‘‘මතමච්ඡකො’’ති සඤ්ඤාය සීසෙ අග්ගහෙසි, මච්ඡො නඞ්ගුට්ඨං චාලෙසි, අථ නං ‘‘ජීවති මඤ්ඤෙ’’ති විස්සජ්ජෙසි. සක්කො ‘‘සාධු සාධු, සක්ඛිස්සසි සීලං රක්ඛිතු’’න්ති අගමාසි. සා තතො චුතා බාරාණසියං කුම්භකාරගෙහෙ නිබ්බත්ති.

සක්කො ‘‘කහං නු ඛො නිබ්බත්තා’’ති තත්ථ නිබ්බත්තභාවං ඤත්වා සුවණ්ණඑළාලුකානං යානකං පූරෙත්වා මජ්ඣෙ ගාමස්ස මහල්ලකවෙසෙන නිසීදිත්වා ‘‘එළාලුකානි ගණ්හථ, එළාලුකානි ගණ්හථා’’ති උග්ඝොසෙසි. මනුස්සා ආගන්ත්වා ‘‘දෙහි, තාතා’’ති ආහංසු. ‘‘අහං සීලරක්ඛකානං දම්මි, තුම්හෙ සීලං රක්ඛථා’’ති? ‘‘මයං සීලං නාම න ජානාම, මූලෙන දෙහී’’ති. ‘‘න මය්හං මූලෙන අත්ථො, සීලරක්ඛකානඤ්ඤෙවාහං දම්මී’’ති. මනුස්සා ‘‘කො චායං එළාලුකො’’ති පක්කමිංසු. සුජා තං පවත්තිං සුත්වා ‘‘මය්හං ආනීතං භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා ගන්ත්වා තං ‘‘දෙහි, තාතා’’ති ආහ. ‘‘සීලං රක්ඛසි, අම්මා’’ති? ‘‘ආම, රක්ඛාමී’’ති. ‘‘ඉදං මයා තුය්හමෙව අත්ථාය ආභත’’න්ති සද්ධිං යානකෙන ගෙහද්වාරෙ ඨපෙත්වා පක්කාමි.

සාපි යාවජීවං සීලං රක්ඛිත්වා තතො චුතා වෙපචිත්තිස්ස අසුරින්දස්ස ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති, සීලානිසංසෙන අභිරූපා අහොසි. සො තස්සා වයප්පත්තකාලෙ ‘‘මය්හං ධීතා අත්තනො චිත්තරුචිතං සාමිකං ගණ්හතූ’’ති අසුරෙ සන්නිපාතෙසි. සක්කො ‘‘කහං නු ඛො සා නිබ්බත්තා’’ති ඔලොකෙන්තො තත්ථ නිබ්බත්තභාවං ඤත්වා ‘‘සුජා චිත්තරුචිතං සාමිකං ගණ්හන්තී මං ගණ්හිස්සතී’’ති අසුරවණ්ණං මාපෙත්වා තත්ථ අගමාසි. සුජං අලඞ්කරිත්වා සන්නිපාතට්ඨානං ආනෙත්වා ‘‘චිත්තරුචිතං සාමිකං ගණ්හා’’ති ආහංසු. සා ඔලොකෙන්තී සක්කං දිස්වා පුබ්බෙපි සිනෙහවසෙන උප්පන්නපෙමෙන මහොඝෙන විය අජ්ඣොත්ථටහදයා හුත්වා ‘‘අයං මෙ සාමිකො’’ති වත්වා තස්ස උපරි පුප්ඵදාමං ඛිපිත්වා අග්ගහෙසි. අසුරා ‘‘අම්හාකං රාජා එත්තකං කාලං ධීතු අනුච්ඡවිකං අලභිත්වා ඉදානි ලභති, අයමෙවස්සා ධීතු පිතාමහතො මහල්ලකො අනුච්ඡවිකො’’ති ලජ්ජමානා පක්කමිංසු. සො තං දෙවනගරං ආනෙත්වා අඩ්ඪතෙය්‍යානං නාටිකාකොටීනං ජෙට්ඨිකං කත්වා යාවතායුකං ඨත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ‘‘එවං භික්ඛු පුබ්බෙ පණ්ඩිතා දෙවනගරෙ රජ්ජං කාරයමානා අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජන්තාපි පාණාතිපාතං න කරිංසු, ත්වං නාම එවරූපෙ නිය්‍යානිකෙ සාසනෙ පබ්බජිත්වා අපරිස්සාවිතං සපාණකං උදකං පිවිස්සසී’’ති තං භික්ඛුං ගරහිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මාතලිසඞ්ගාහකො ආනන්දො අහොසි, සක්කො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කුලාවකජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[32] 2. නච්චජාතකවණ්ණනා

රුදං මනුඤ්ඤන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං බහුභණ්ඩිකං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු හෙට්ඨා දෙවධම්මජාතකෙ (ජා. 1.1.6) වුත්තසදිසමෙව. සත්ථා තං භික්ඛුං ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු බහුභණ්ඩො’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිංකාරණා ත්වං භික්ඛු බහුභණ්ඩො ජාතොසී’’ති? සො එත්තකං සුත්වාව කුද්ධො නිවාසනපාරුපනං ඡඩ්ඩෙත්වා ‘‘ඉමිනා දානි නීහාරෙන විචරාමී’’ති සත්ථු පුරතො නග්ගො අට්ඨාසි. මනුස්සා ‘‘ධී ධී’’ති ආහංසු. සො තතො පලායිත්වා හීනායාවත්තො. භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිසින්නා ‘‘සත්ථු නාම පුරතො එවරූපං කරිස්සතී’’ති තස්ස අගුණකථං කථෙසුං. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති භික්ඛූ පුච්ඡි. භන්තෙ, ‘‘සො හි නාම භික්ඛු තුම්හාකං පුරතො චතුපරිසමජ්ඣෙ හිරොත්තප්පං පහාය ගාමදාරකො විය නග්ගො ඨත්වා මනුස්සෙහි ජිගුච්ඡියමානො හීනායාවත්තිත්වා සාසනා පරිහීනො’’ති තස්ස අගුණකථාය නිසින්නාම්හාති. සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව සො භික්ඛු හිරොත්තප්පාභාවෙන රතනසාසනා පරිහීනො, පුබ්බෙ ඉත්ථිරතනපටිලාභතොපි පරිහීනොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ පඨමකප්පෙ චතුප්පදා සීහං රාජානං අකංසු, මච්ඡා ආනන්දමච්ඡං, සකුණා සුවණ්ණහංසං. තස්ස පන සුවණ්ණහංසරාජස්ස ධීතා හංසපොතිකා අභිරූපා අහොසි. සො තස්සා වරං අදාසි, සා අත්තනො චිත්තරුචිතං සාමිකං වාරෙසි. හංසරාජා තස්සා වරං දත්වා හිමවන්තෙ සබ්බෙ සකුණෙ සන්නිපාතාපෙසි, නානප්පකාරා හංසමොරාදයො සකුණගණා සමාගන්ත්වා එකස්මිං මහන්තෙ පාසාණතලෙ සන්නිපතිංසු. හංසරාජා ‘‘අත්තනො චිත්තරුචිතං සාමිකං ආගන්ත්වා ගණ්හාතූ’’ති ධීතරං පක්කොසාපෙසි. සා සකුණසඞ්ඝං ඔලොකෙන්තී මණිවණ්ණගීවං චිත්‍රපෙඛුණං මොරං දිස්වා ‘‘අයං මෙ සාමිකො හොතූ’’ති ආරොචෙසි. සකුණසඞ්ඝා මොරං උපසඞ්කමිත්වා ආහංසු ‘‘සම්ම මොර, අයං රාජධීතා එත්තකානං සකුණානං මජ්ඣෙ සාමිකං රොචෙන්තී තයි රුචිං උප්පාදෙසී’’ති. මොරො ‘‘අජ්ජාපි තාව මෙ බලං න පස්සතී’’ති අතිතුට්ඨියා හිරොත්තප්පං භින්දිත්වා තාව මහතො සකුණසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ පක්ඛෙ පසාරෙත්වා නච්චිතුං ආරභි, නච්චන්තො අප්පටිච්ඡන්නො අහොසි.

සුවණ්ණහංසරාජා ලජ්ජිතො ‘‘ඉමස්ස නෙව අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා හිරී අත්ථි, න බහිද්ධාසමුට්ඨානං ඔත්තප්පං, නාස්ස භින්නහිරොත්තප්පස්ස මම ධීතරං දස්සාමී’’ති සකුණසඞ්ඝමජ්ඣෙ ඉමං ගාථමාහ –

32. ‘‘රුදං මනුඤ්ඤං රුචිරා ච පිට්ඨි, වෙළුරියවණ්ණූපනිභා ච ගීවා;

බ්‍යාමමත්තානි ච පෙඛුණානි, නච්චෙන තෙ ධීතරං නො දදාමී’’ති.

තත්ථ රුදං මනුඤ්ඤන්ති ත-කාරස්ස ද-කාරො කතො, රුතං මනාපං, වස්සිතසද්දො මධුරොති අත්ථො. රුචිරා ච පිට්ඨීති පිට්ඨිපි තෙ චිත්‍රා චෙව සොභනා ච. වෙළුරියවණ්ණූපනිභාති වෙළුරියමණිවණ්ණසදිසා. බ්‍යාමමත්තානීති එකබ්‍යාමප්පමාණානි. පෙඛුණානීති පිඤ්ඡානි. නච්චෙන තෙ ධීතරං නො දදාමීති හිරොත්තප්පං භින්දිත්වා නච්චිතභාවෙනෙව තෙ එවරූපස්ස නිල්ලජ්ජස්ස ධීතරං නො දදාමීති වත්වා හංසරාජා තස්මිංයෙව පරිසමජ්ඣෙ අත්තනො භාගිනෙය්‍යස්ස හංසපොතකස්ස ධීතරං අදාසි. මොරො හංසපොතිකං අලභිත්වා ලජ්ජිත්වා තතොව උප්පතිත්වා පලායි. හංසරාජාපි අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගතො.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව එස හිරොත්තප්පං භින්දිත්වා රතනසාසනා පරිහීනො, පුබ්බෙපි ඉත්ථිරතනපටිලාභතො පරිහීනොයෙවා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මොරො බහුභණ්ඩිකො අහොසි, හංසරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

නච්චජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[33] 3. සම්මොදමානජාතකවණ්ණනා

සම්මොදමානාති ඉදං සත්ථා කපිලවත්ථුං උපනිස්සාය නිග්‍රොධාරාමෙ විහරන්තො චුම්බටකකලහං ආරබ්භ කථෙසි. සො කුණාලජාතකෙ (ජා. 2.21.කුණාලජාතක) ආවි භවිස්සති. තදා පන සත්ථා ඤාතකෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘මහාරාජා ඤාතකානං අඤ්ඤමඤ්ඤං විග්ගහො නාම න යුත්තො, තිරච්ඡානගතාපි හි පුබ්බෙ සමග්ගකාලෙ පච්චාමිත්තෙ අභිභවිත්වා සොත්ථිං පත්තා යදා විවාදමාපන්නා, තදා මහාවිනාසං පත්තා’’ති වත්වා ඤාතිරාජකුලෙහි ආයාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො වට්ටකයොනියං නිබ්බත්තිත්වා අනෙකවට්ටකසහස්සපරිවාරො අරඤ්ඤෙ පටිවසති. තදා එකො වට්ටකලුද්දකො තෙසං වසනට්ඨානං ගන්ත්වා වට්ටකවස්සිතං කත්වා තෙසං සන්නිපතිතභාවං ඤත්වා තෙසං උපරි ජාලං ඛිපිත්වා පරියන්තෙසු මද්දන්තො සබ්බෙ එකතො කත්වා පච්ඡිං පූරෙත්වා ඝරං ගන්ත්වා තෙ වික්කිණිත්වා තෙන මූලෙන ජීවිකං කප්පෙති. අථෙකදිවසං බොධිසත්තො තෙ වට්ටකෙ ආහ – ‘‘අයං සාකුණිකො අම්හාකං ඤාතකෙ විනාසං පාපෙති, අහං එකං උපායං ජානාමි, එනෙස අම්හෙ ගණ්හිතුං න සක්ඛිස්සති, ඉතො දානි පට්ඨාය එතෙන තුම්හාකං උපරි ජාලෙ ඛිත්තමත්තෙ එකෙකො එකෙකස්මිං ජාලක්ඛිකෙ සීසං ඨපෙත්වා ජාලං උක්ඛිපිත්වා ඉච්ඡිතට්ඨානං හරිත්වා එකස්මිං කණ්ටකගුම්බෙ පක්ඛිපථ, එවං සන්තෙ හෙට්ඨා තෙන තෙන ඨානෙන පලායිස්සාමා’’ති. තෙ සබ්බෙ ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිංසු. දුතියදිවසෙ උපරි ජාලෙ ඛිත්තෙ තෙ බොධිසත්තෙන වුත්තනයෙනෙව ජාලං උක්ඛිපිත්වා එකස්මිං කණ්ටකගුම්බෙ ඛිපිත්වා සයං හෙට්ඨාභාගෙන තතො තතො පලායිංසු. සාකුණිකස්ස ගුම්බතො ජාලං මොචෙන්තස්සෙව විකාලො ජාතො, සො තුච්ඡහත්ථොව අගමාසි.

පුනදිවසතො පට්ඨායපි වට්ටකා තථෙව කරොන්ති. සොපි යාව සූරියත්ථඞ්ගමනා ජාලමෙව මොචෙන්තො කිඤ්චි අලභිත්වා තුච්ඡහත්ථොව ගෙහං ගච්ඡති. අථස්ස භරියා කුජ්ඣිත්වා ‘‘ත්වං දිවසෙ දිවසෙ තුච්ඡහත්ථො ආගච්ඡසි, අඤ්ඤම්පි තෙ බහි පොසිතබ්බට්ඨානං අත්ථි මඤ්ඤෙ’’ති ආහ. සාකුණිකො ‘‘භද්දෙ, මම අඤ්ඤං පොසිතබ්බට්ඨානං නත්ථි, අපිච ඛො පන තෙ වට්ටකා සමග්ගා හුත්වා චරන්ති, මයා ඛිත්තමත්තෙ ජාලං ආදාය කණ්ටකගුම්බෙ ඛිපිත්වා ගච්ඡන්ති, න ඛො පනෙතෙ සබ්බකාලමෙව සම්මොදමානා විහරිස්සන්ති, ත්වං මා චින්තයි, යදා තෙ විවාදමාපජ්ජිස්සන්ති, තදා තෙ සබ්බෙව ආදාය තව මුඛං හාසයමානො ආගච්ඡිස්සාමී’’ති වත්වා භරියාය ඉමං ගාථමාහ –

33. ‘‘සම්මොදමානා ගච්ඡන්ති, ජාලමාදාය පක්ඛිනො;

යදා තෙ විවදිස්සන්ති, තදා එහින්ති මෙ වස’’න්ති.

තත්ථ යදා තෙ විවදිස්සන්තීති යස්මිං කාලෙ තෙ වට්ටකා නානාලද්ධිකා නානාගාහා හුත්වා විවදිස්සන්ති, කලහං කරිස්සන්තීති අත්ථො. තදා එහින්ති මෙ වසන්ති තස්මිං කාලෙ සබ්බෙපි තෙ මම වසං ආගච්ඡිස්සන්ති. අථාහං තෙ ගහෙත්වා තව මුඛං හාසෙන්තො ආගච්ඡිස්සාමීති භරියං සමස්සාසෙසි.

කතිපාහස්සෙව පන අච්චයෙන එකො වට්ටකො ගොචරභූමිං ඔතරන්තො අසල්ලක්ඛෙත්වා අඤ්ඤස්ස සීසං අක්කමි, ඉතරො ‘‘කො මං සීසෙ අක්කමී’’ති කුජ්ඣිං. ‘‘අහං අසල්ලක්ඛෙත්වා අක්කමිං, මා කුජ්ඣී’’ති වුත්තෙපි කුජ්ඣියෙව. තෙ පුනප්පුනං කථෙන්තා ‘‘ත්වමෙව මඤ්ඤෙ ජාලං උක්ඛිපසී’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදං කරිංසු. තෙසු විවදන්තෙසු බොධිසත්තො චින්තෙසි ‘‘විවාදකෙ සොත්ථිභාවො නාම නත්ථි, ඉදානෙව තෙ ජාලං න උක්ඛිපිස්සන්ති, තතො මහන්තං විනාසං පාපුණිස්සන්ති, සාකුණිකො ඔකාසං ලභිස්සති, මයා ඉමස්මිං ඨානෙ න සක්කා වසිතු’’න්ති. සො අත්තනො පරිසං ආදාය අඤ්ඤත්ථ ගතො. සාකුණිකොපි ඛො කතිපාහච්චයෙන ආගන්ත්වා වට්ටකවස්සිතං වස්සිත්වා තෙසං සන්නිපතිතානං උපරි ජාලං ඛිපි. අථෙකො වට්ටකො ‘‘තුය්හං කිර ජාලං උක්ඛිපන්තස්සෙව මත්ථකෙ ලොමානි පතිතානි, ඉදානි උක්ඛිපා’’ති ආහ. අපරො ‘‘තුය්හං කිර ජාලං උක්ඛිපන්තස්සෙව ද්වීසු පක්ඛෙසු පත්තානි පතිතානි, ඉදානි උක්ඛිපා’’ති ආහ. ඉති තෙසං ‘‘ත්වං උක්ඛිප, ත්වං උක්ඛිපා’’ති වදන්තානඤ්ඤෙව සාකුණිකො ජාලං උක්ඛිපිත්වා සබ්බෙව තෙ එකතො කත්වා පච්ඡිං පූරෙත්වා භරියං හාසයමානො ගෙහං අගමාසි.

සත්ථා ‘‘එවං මහාරාජා ඤාතකානං කලහො නාම න යුත්තො, කලහො විනාසමූලමෙව හොතී’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා අපණ්ඩිතවට්ටකො දෙවදත්තො අහොසි, පණ්ඩිතවට්ටකො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සම්මොදමානජාතකවණ්ණනා තතියා.

[34] 4. මච්ඡජාතකවණ්ණනා

න මං සීතං න මං උණ්හන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො පුරාණදුතියිකාපලොභනං ආරබ්භ කථෙසි. තදා හි සත්ථා තං භික්ඛුං ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු උක්කණ්ඨිතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘සච්චං, භගවා’’ති. ‘‘කෙනාසි උක්කණ්ඨාපිතො’’ති? ‘‘පුරාණදුතියිකා මෙ, භන්තෙ මධුරහත්ථරසා, තං ජහිතුං න සක්කොමී’’ති. අථ නං සත්ථා ‘‘භික්ඛු එසා ඉත්ථී තව අනත්ථකාරිකා, පුබ්බෙපි ත්වං එතං නිස්සාය මරණං පාපුණන්තො මං ආගම්ම මරණා මුත්තො’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස පුරොහිතො අහොසි. තදා කෙවට්ටා නදියං ජාලං ඛිපිංසු. අථෙකො මහාමච්ඡො රතිවසෙන අත්තනො මච්ඡියා සද්ධිං කීළමානො ආගච්ඡති. තස්ස සා මච්ඡී පුරතො ගච්ඡමානා ජාලගන්ධං ඝායිත්වා ජාලං පරිහරමානා ගතා. සො පන කාමගිද්ධො ලොලමච්ඡො ජාලකුච්ඡිමෙව පවිට්ඨො. කෙවට්ටා තස්ස ජාලං පවිට්ඨභාවං ඤත්වා ජාලං උක්ඛිපිත්වා මච්ඡං ගහෙත්වා අමාරෙත්වාව වාලිකාපිට්ඨෙ ඛිපිත්වා ‘‘ඉමං අඞ්ගාරෙසු පචිත්වා ඛාදිස්සාමා’’ති අඞ්ගාරෙ කරොන්ති, සූලං තච්ඡෙන්ති. මච්ඡො ‘‘එතං අඞ්ගාරතාපනං වා සූලවිජ්ඣනං වා අඤ්ඤං වා පන දුක්ඛං න මං කිලමෙති, යං පනෙසා මච්ඡී ‘අඤ්ඤං සො නූන රතියා ගතො’ති මයි දොමනස්සං ආපජ්ජති, තමෙව මං බාධතී’’ති පරිදෙවමානො ඉමං ගාථමාහ –

34. ‘‘න මං සීතං න මං උණ්හං, න මං ජාලස්මි බාධනං;

යඤ්ච මං මඤ්ඤතෙ මච්ඡී, අඤ්ඤං සො රතියා ගතො’’ති.

තත්ථ න මං සීතං න මං උණ්හන්ති මච්ඡානං උදකා නීහටකාලෙ සීතං හොති, තස්මිං විගතෙ උණ්හං හොති, තදුභයම්පි සන්ධාය ‘‘න මං සීතං න මං උණ්හං බාධතී’’ති පරිදෙවති. යම්පි අඞ්ගාරෙසු පච්චනමූලකං දුක්ඛං භවිස්සති, තම්පි සන්ධාය ‘‘න මං උණ්හ’’න්ති පරිදෙවතෙව. න මං ජාලස්මි බාධනන්ති යම්පි මෙ ජාලස්මිං බාධනං අහොසි, තම්පි මං න බාධෙතීති පරිදෙවති. ‘‘යඤ්ච ම’’න්තිආදීසු අයං පිණ්ඩත්ථො – සා මච්ඡී මම ජාලෙ පතිතස්ස ඉමෙහි කෙවට්ටෙහි ගහිතභාවං අජානන්තී මං අපස්සමානා ‘‘සො මච්ඡො ඉදානි අඤ්ඤං මච්ඡිං කාමරතියා ගතො භවිස්සතී’’ති චින්තෙති, තං තස්සා දොමනස්සප්පත්තාය චින්තනං මං බාධතීති වාලිකාපිට්ඨෙ නිපන්නො පරිදෙවති.

තස්මිං සමයෙ පුරොහිතො දාසපරිවුතො න්හානත්ථාය නදීතීරං ආගතො. සො පන සබ්බරුතඤ්ඤූ හොති. තෙනස්ස මච්ඡපරිදෙවනං සුත්වා එතදහොසි ‘‘අයං මච්ඡො කිලෙසවසෙන පරිදෙවති, එවං ආතුරචිත්තො ඛො පනෙස මීයමානො නිරයෙයෙව නිබ්බත්තිස්සති, අහමස්ස අවස්සයො භවිස්සාමී’’ති කෙවට්ටානං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘අම්භො තුම්හෙ අම්හාකං එකදිවසම්පි බ්‍යඤ්ජනත්ථාය මච්ඡං න දෙථා’’ති ආහ. කෙවට්ටා ‘‘කිං වදෙථ, සාමි, තුම්හාකං රුච්චනකමච්ඡං ගණ්හිත්වා ගච්ඡථා’’ති ආහංසු. ‘‘අම්හාකං අඤ්ඤෙන කම්මං නත්ථි, ඉමඤ්ඤෙව දෙථා’’ති. ‘‘ගණ්හථ සාමී’’ති. බොධිසත්තො තං උභොහි හත්ථෙහි ගහෙත්වා නදීතීරෙ නිසීදිත්වා ‘‘අම්භො මච්ඡ, සචෙ තාහං අජ්ජ න පස්සෙය්‍යං, ජීවිතක්ඛයං පාපුණෙය්‍යාසි, ඉදානි ඉතො පට්ඨාය මා කිලෙසවසිකො අහොසී’’ති ඔවදිත්වා උදකෙ විස්සජ්ජෙත්වා න්හත්වා නගරං පාවිසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ උක්කණ්ඨිතභික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. සත්ථාපි අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මච්ඡී පුරාණදුතියිකා අහොසි, මච්ඡො උක්කණ්ඨිතභික්ඛු පුරොහිතො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මච්ඡජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[35] 5. වට්ටකජාතකවණ්ණනා

සන්ති පක්ඛා අපතනාති ඉදං සත්ථා මගධෙසු චාරිකං චරමානො දාවග්ගිනිබ්බානං ආරබ්භ කථෙසි. එකස්මිඤ්හි සමයෙ සත්ථා මගධෙසු චාරිකං චරමානො අඤ්ඤතරස්මිං මගධගාමකෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො භික්ඛුගණපරිවුතො මග්ගං පටිපජ්ජි. තස්මිං සමයෙ මහාඩාහො උට්ඨහි, පුරතො ච පච්ඡතො ච බහූ භික්ඛූ දිස්සන්ති, සොපි ඛො අග්ගි එකධූමො එකජාලො හුත්වා අවත්ථරමානො ආගච්ඡතෙව. තත්ථෙකෙ පුථුජ්ජනභික්ඛූ මරණභයභීතා ‘‘පටග්ගිං දස්සාම, තෙන දඩ්ඪට්ඨානං ඉතරො අග්ගි න ඔත්ථරිස්සතී’’ති අරණිසහිතං නීහරිත්වා අග්ගිං කරොන්ති. අපරෙ ආහංසු ‘‘ආවුසො, තුම්හෙ කිං නාම කරොථ, ගගනමජ්ඣෙ ඨිතං චන්දමණ්ඩලං, පාචීනලොකධාතුතො උග්ගච්ඡන්තං සහස්සරංසිපටිමණ්ඩිතං සූරියමණ්ඩලං, වෙලාය තීරෙ ඨිතා සමුද්දං, සිනෙරුං නිස්සාය ඨිතා සිනෙරුං අපස්සන්තා විය සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලං අත්තනා සද්ධිං ගච්ඡන්තමෙව සම්මාසම්බුද්ධං අනොලොකෙත්වා ‘පටග්ගිං දෙමා’ති වදථ, බුද්ධබලං නාම න ජානාථ, එථ සත්ථු සන්තිකං ගමිස්සාමා’’ති. තෙ පුරතො ච පච්ඡතො ච ගච්ඡන්තා සබ්බෙපි එකතො හුත්වා දසබලස්ස සන්තිකං අගමංසු. සත්ථා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො අඤ්ඤතරස්මිං පදෙසෙ අට්ඨාසි. දාවග්ගි අභිභවන්තො විය විරවන්තො ආගච්ඡති. ආගන්ත්වා තථාගතස්ස ඨිතට්ඨානං පත්වා තස්ස පදෙසස්ස සමන්තා සොළසකරීසමත්තට්ඨානං පත්තො උදකෙ ඔපිලාපිතතිණුක්කා විය නිබ්බායි, විනිබ්බෙධතො ද්වත්තිංසකරීසමත්තට්ඨානං අවත්ථරිතුං නාසක්ඛි.

භික්ඛූ සත්ථු ගුණකථං ආරභිංසු – ‘‘අහො බුද්ධානං ගුණා නාම, අයඤ්හි නාම අචෙතනො අග්ගි බුද්ධානං ඨිතට්ඨානං අවත්ථරිතුං න සක්කොති, උදකෙ තිණුක්කා විය නිබ්බායති, අහො බුද්ධානං ආනුභාවො නාමා’’ති. සත්ථා තෙසං කථං සුත්වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, එතං එතරහි මය්හං බලං, යං ඉමං භූමිප්පදෙසං පත්වා එස අග්ගි නිබ්බායති. ඉදං පන මය්හං පොරාණකසච්චබලං. ඉමස්මිඤ්හි පදෙසෙ සකලම්පි ඉමං කප්පං අග්ගි න ජලිස්සති, කප්පට්ඨියපාටිහාරියං නාමෙත’’න්ති ආහ. අථායස්මා ආනන්දො සත්ථු නිසීදනත්ථාය චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙසි, නිසීදි සත්ථා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා. භික්ඛුසඞ්ඝොපි තථාගතං වන්දිත්වා පරිවාරෙත්වා නිසීදි. අථ සත්ථා ‘‘ඉදං තාව, භන්තෙ, අම්හාකං පාකටං, අතීතං පටිච්ඡන්නං, තං නො පාකටං කරොථා’’ති භික්ඛූහි ආයාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ මගධරට්ඨෙ තස්මිංයෙව පදෙසෙ බොධිසත්තො වට්ටකයොනියං පටිසන්ධිං ගහෙත්වා මාතුකුච්ඡිතො ජාතො අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා නික්ඛන්තකාලෙ මහාගෙණ්ඩුකප්පමාණො වට්ටකපොතකො අහොසි. අථ නං මාතාපිතරො කුලාවකෙ නිපජ්ජාපෙත්වා මුඛතුණ්ඩකෙන ගොචරං ආහරිත්වා පොසෙන්ති. තස්ස පක්ඛෙ පසාරෙත්වා ආකාසෙ ගමනබලං වා පාදෙ උක්ඛිපිත්වා ථලෙ ගමනබලං වා නත්ථි. තඤ්ච පදෙසං සංවච්ඡරෙ සංවච්ඡරෙ දාවග්ගි ගණ්හාති, සො තස්මිම්පි සමයෙ මහාරවං රවන්තො තං පදෙසං ගණ්හි, සකුණසඞ්ඝා අත්තනො අත්තනො කුලාවකෙහි නික්ඛමිත්වා මරණභයභීතා විරවන්තා පලායන්ති, බොධිසත්තස්සපි මාතාපිතරො මරණභයභීතා බොධිසත්තං ඡඩ්ඩෙත්වා පලායිංසු. බොධිසත්තො කුලාවකෙ නිපන්නකොව ගීවං උක්ඛිපිත්වා අවත්ථරිත්වා ආගච්ඡන්තං අග්ගිං දිස්වා චින්තෙසි ‘‘සචෙ මය්හං පක්ඛෙ පසාරෙත්වා ආකාසෙන ගමනබලං භවෙය්‍ය, උප්පතිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡෙය්‍යං. සචෙ පාදෙ උක්ඛිපිත්වා ගමනබලං භවෙය්‍ය, පදවාරෙන අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡෙය්‍යං. මාතාපිතරොපි ඛො මෙ මරණභයභීතා මං එකකං පහාය අත්තානං පරිත්තායන්තා පලාතා. ඉදානි මෙ අඤ්ඤං පටිසරණං නත්ථි, අතාණොම්හි අසරණො, කිං නු ඛො අජ්ජ මයා කාතුං වට්ටතී’’ති.

අථස්ස එතදහොසි ‘‘ඉමස්මිං ලොකෙ සීලගුණො නාම අත්ථි, සච්චගුණො නාම අත්ථි, අතීතෙ පාරමියො පූරෙත්වා බොධිමූලෙ නිසීදිත්වා අභිසම්බුද්ධා සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනසම්පන්නා සච්චානුද්දයකාරුඤ්ඤඛන්තිසමන්නාගතා සබ්බසත්තෙසු සමප්පවත්තමෙත්තාභාවනා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධා නාම අත්ථි, තෙහි ච පටිවිද්ධා ධම්මගුණා නාම අත්ථි, මයි චාපි එකං සච්චං අත්ථි, සංවිජ්ජමානො එකො සභාවධම්මො පඤ්ඤායති, තස්මා අතීතෙ බුද්ධෙ චෙව තෙහි පටිවිද්ධගුණෙ ච ආවජ්ජෙත්වා මයි විජ්ජමානං සච්චසභාවධම්මං ගහෙත්වා සච්චකිරියං කත්වා අග්ගිං පටික්කමාපෙත්වා අජ්ජ මයා අත්තනො චෙව සෙසසකුණානඤ්ච සොත්ථිභාවං කාතුං වට්ටතී’’ති. තෙන වුත්තං –

‘‘අත්ථි ලොකෙ සීලගුණො, සච්චං සොචෙය්‍යනුද්දයා;

තෙන සච්චෙන කාහාමි, සච්චකිරියමනුත්තරං.

‘‘ආවජ්ජෙත්වා ධම්මබලං, සරිත්වා පුබ්බකෙ ජිනෙ;

සච්චබලමවස්සාය, සච්චකිරියමකාසහ’’න්ති. (චරියා. 3.79-80);

අථ බොධිසත්තො අතීතෙ පරිනිබ්බුතානං බුද්ධානං ගුණෙ ආවජ්ජෙත්වා අත්තනි විජ්ජමානං සච්චසභාවං ආරබ්භ සච්චකිරියං කරොන්තො ඉමං ගාථමාහ –

35. ‘‘සන්ති පක්ඛා අපතනා, සන්ති පාදා අවඤ්චනා;

මාතාපිතා ච නික්ඛන්තා, ජාතවෙද පටික්කමා’’ති.

තත්ථ සන්ති පක්ඛා අපතනාති මය්හං පක්ඛා නාම අත්ථි උපලබ්භන්ති, නො ච ඛො සක්කා එතෙහි උප්පතිතුං ආකාසෙන ගන්තුන්ති අපතනා. සන්ති පාදා අවඤ්චනාති පාදාපි මෙ අත්ථි, තෙහි පන වඤ්චිතුං පදවාරගමනෙන ගන්තුං න සක්කාති අවඤ්චනා. මාතාපිතා ච නික්ඛන්තාති යෙ ච මං අඤ්ඤත්ථ නෙය්‍යුං, තෙපි මරණභයෙන මාතාපිතරො නික්ඛන්තා. ජාතවෙදාති අග්ගිං ආලපති. සො හි ජාතොව වෙදයති පඤ්ඤායති, තස්මා ‘‘ජාතවෙදො’’ති වුච්චති. පටික්කමාති පටිගච්ඡ නිවත්තාති ජාතවෙදං ආණාපෙති.

ඉති මහාසත්තො ‘‘සචෙ මය්හං පක්ඛානං අත්ථිභාවො, තෙ ච පසාරෙත්වා ආකාසෙ අපතනභාවො, පාදානං අත්ථිභාවො, තෙ ච උක්ඛිපිත්වා අවඤ්චනභාවො, මාතාපිතූනං මං කුලාවකෙයෙව ඡඩ්ඩෙත්වා පලාතභාවො ච සච්චො සභාවභූතොයෙව, ජාතවෙද, එතෙන සච්චෙන ත්වං ඉතො පටික්කමා’’ති කුලාවකෙ නිපන්නකොව සච්චකිරියං අකාසි. තස්ස සහ සච්චකිරියාය සොළසකරීසමත්තෙ ඨානෙ ජාතවෙදො පටික්කමි. පටික්කමන්තො ච න ඣායමානොව අඤ්ඤං ගතො, උදකෙ පන ඔපිලාපිතා උක්කා විය තත්ථෙව නිබ්බායි. තෙන වුත්තං –

‘‘සහ සච්චෙ කතෙ මය්හං, මහාපජ්ජලිතො සිඛී;

වජ්ජෙසි සොළස කරීසානි, උදකං පත්වා යථා සිඛී’’ති. (චරියා. 3.82);

තං පන ඨානං සකලෙපි ඉමස්මිං කප්පෙ අග්ගිනා අනභිභවනීයත්තා කප්පට්ඨියපාටිහාරියං නාම ජාතං. එවං බොධිසත්තො සච්චකිරියං කත්වා ජීවිතපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉමස්ස වනස්ස අග්ගිනා අනජ්ඣොත්ථරණං එතරහි මය්හං බලං, පොරාණං පනෙතං වට්ටපොතකකාලෙ මය්හමෙව සච්චබල’’න්ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙසි. සච්චපරියොසානෙ කෙචි සොතාපන්නා අහෙසුං, කෙචි සකදාගාමිනො, කෙචි අනාගාමිනො, කෙචි අරහත්තං පත්තාති. සත්ථාපි අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මාතාපිතරො එතරහි මාතාපිතරොව අහෙසුං, වට්ටකරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

වට්ටකජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[36] 6. සකුණජාතකවණ්ණනා

යං නිස්සිතාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො දඩ්ඪපණ්ණසාලං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. එකො කිර භික්ඛු සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ජෙතවනතො නික්ඛම්ම කොසලෙසු එකං පච්චන්තගාමං නිස්සාය එකස්මිං අරඤ්ඤසෙනාසනෙ වසති. අථස්ස පඨමමාසෙයෙව පණ්ණසාලා ඩය්හිත්ථ. සො ‘‘පණ්ණසාලා මෙ දඩ්ඪා, දුක්ඛං වසාමී’’ති මනුස්සානං ආචික්ඛි. මනුස්සා ‘‘ඉදානි නො ඛෙත්තං පරිසුක්ඛං, කෙදාරෙ පායෙත්වා කරිස්සාම’’, තස්මිං පායිතෙ ‘‘බීජං වපිත්වා’’, බීජෙ වුත්තෙ ‘‘වතිං කත්වා’’, වතියා කතාය ‘‘නිද්දායිත්වා, ලායිත්වා, මද්දිත්වා’’ති එවං තං තං කම්මං අපදිසන්තායෙව තෙමාසං වීතිනාමෙසුං. සො භික්ඛු තෙමාසං අජ්ඣොකාසෙ දුක්ඛං වසන්තො කම්මට්ඨානං වඩ්ඪෙත්වා විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛි. පවාරෙත්වා පන සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘කිං භික්ඛු සුඛෙන වස්සංවුත්ථොසි, කම්මට්ඨානං තෙ මත්ථකං පත්ත’’න්ති පුච්ඡි. සො තං පවත්තිං ආචික්ඛිත්වා ‘‘සෙනාසනසප්පායස්ස මෙ අභාවෙන කම්මට්ඨානං මත්ථකං න පත්ත’’න්ති ආහ. සත්ථා ‘‘පුබ්බෙ භික්ඛු තිරච්ඡානගතාපි අත්තනො සප්පායාසප්පායං ජානිංසු, ත්වං කස්මා න අඤ්ඤාසී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සකුණයොනියං නිබ්බත්තිත්වා සකුණසඞ්ඝපරිවුතො අරඤ්ඤායතනෙ සාඛාවිටපසම්පන්නං මහාරුක්ඛං නිස්සාය වසති. අථෙකදිවසං තස්ස රුක්ඛස්ස සාඛාසු අඤ්ඤමඤ්ඤං ඝංසන්තීසු චුණ්ණං පතති, ධූමො උට්ඨාති. තං දිස්වා බොධිසත්තො චින්තෙසි ‘‘ඉමා ද්වෙ සාඛා එවං ඝංසමානා අග්ගිං විස්සජ්ජෙස්සන්ති, සො පතිත්වා පුරාණපණ්ණානි ගණ්හිස්සති, තතො පට්ඨාය ඉමම්පි රුක්ඛං ඣාපෙස්සති, න සක්කා ඉධ අම්හෙහි වසිතුං, ඉතො පලායිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං වට්ටතී’’ති. සො සකුණසඞ්ඝස්ස ඉමං ගාථමාහ –

36. ‘‘යං නිස්සිතා ජගතිරුහං විහඞ්ගමා, ස්වායං අග්ගිං පමුඤ්චති;

දිසා භජථ වක්කඞ්ගා, ජාතං සරණතො භය’’න්ති.

තත්ථ ජගතිරුහන්ති ජගති වුච්චති පථවී, තත්ථ ජාතත්තා රුක්ඛො ‘‘ජගතිරුහො’’ති වුච්චති. විහඞ්ගමාති විහං වුච්චති ආකාසං, තත්ථ ගමනතො පක්ඛී ‘‘විහඞ්ගමා’’ති වුච්චන්ති. දිසා භජථාති ඉමං රුක්ඛං මුඤ්චිත්වා ඉතො පලායන්තා චතස්සො දිසා භජථ. වක්කඞ්ගාති සකුණෙ ආලපති. තෙ හි උත්තමඞ්ගං ගලං කදාචි කදාචි වඞ්කං කරොන්ති, තස්මා ‘‘වක්කඞ්ගා’’ති වුච්චන්ති. වඞ්කා වා තෙසං උභොසු පස්සෙසු පක්ඛා ජාතාති වක්කඞ්ගා. ජාතං සරණතො භයන්ති අම්හාකං අවස්සයරුක්ඛතොයෙව භයං නිබ්බත්තං, එථ අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡාමාති.

බොධිසත්තස්ස වචනකරා පණ්ඩිතසකුණා තෙන සද්ධිං එකප්පහාරෙනෙව උප්පතිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගතා. යෙ පන අපණ්ඩිතා, තෙ ‘‘එවමෙව එස බින්දුමත්තෙ උදකෙ කුම්භීලෙ පස්සතී’’ති තස්ස වචනං අග්ගහෙත්වා තත්ථෙව වසිංසු. තතො න චිරස්සෙව බොධිසත්තෙන චින්තිතාකාරෙනෙව අග්ගි නිබ්බත්තිත්වා තං රුක්ඛං අග්ගහෙසි. ධූමෙසු ච ජාලාසු ච උට්ඨිතාසු ධූමන්ධා සකුණා අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං නාසක්ඛිංසු, අග්ගිම්හි පතිත්වා පතිත්වා විනාසං පාපුණිංසු.

සත්ථා ‘‘එවං භික්ඛු පුබ්බෙ තිරච්ඡානගතාපි රුක්ඛග්ගෙ වසන්තා අත්තනො සප්පායාසප්පායං ජානන්ති, ත්වං කස්මා න අඤ්ඤාසී’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙසි. සච්චපරියොසානෙ සො භික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො. සත්ථාපි අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා බොධිසත්තස්ස වචනකරා සකුණා බුද්ධපරිසා අහෙසුං, පණ්ඩිතසකුණො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සකුණජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[37] 7. තිත්තිරජාතකවණ්ණනා

යෙ වුඩ්ඪමපචායන්තීති ඉදං සත්ථා සාවත්ථිං ගච්ඡන්තො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සෙනාසනපටිබාහනං ආරබ්භ කථෙසි. අනාථපිණ්ඩිකෙන හි විහාරං කාරෙත්වා දූතෙ පෙසිතෙ සත්ථා රාජගහා නික්ඛම්ම වෙසාලිං පත්වා තත්ථ යථාභිරන්තං විහරිත්වා ‘‘සාවත්ථිං ගමිස්සාමී’’ති මග්ගං පටිපජ්ජි. තෙන ච සමයෙන ඡබ්බග්ගියානං අන්තෙවාසිකා පුරතො පුරතො ගන්ත්වා ථෙරානං සෙනාසනෙසු අග්ගහිතෙස්වෙව ‘‘ඉදං සෙනාසනං අම්හාකං උපජ්ඣායස්ස, ඉදං ආචරියස්ස, ඉදං අම්හාකමෙව භවිස්සතී’’ති සෙනාසනානි පලිබුන්ධෙන්ති. පච්ඡා ආගතා ථෙරා සෙනාසනානි න ලභන්ති. සාරිපුත්තත්ථෙරස්සාපි අන්තෙවාසිකා ථෙරස්ස සෙනාසනං පරියෙසන්තා න ලභිංසු. ථෙරො සෙනාසනං අලභන්තො සත්ථු සෙනාසනස්ස අවිදූරෙ එකස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසජ්ජාය ච චඞ්කමෙන ච රත්තිං වීතිනාමෙසි. සත්ථා පච්චූසසමයෙ නික්ඛමිත්වා උක්කාසි, ථෙරොපි උක්කාසි. ‘‘කො එසො’’ති? ‘‘අහං, භන්තෙ, සාරිපුත්තො’’ති. ‘‘සාරිපුත්ත, ඉමාය වෙලාය ඉධ කිං කරොසී’’ති? ‘‘සො තං පවත්තිං ආරොචෙසි’’. සත්ථා ථෙරස්ස වචනං සුත්වා ‘‘ඉදානි තාව මයි ජීවන්තෙයෙව භික්ඛූ අඤ්ඤමඤ්ඤං අගාරවා අපතිස්සා විහරන්ති, පරිනිබ්බුතෙ කිං නු ඛො කරිස්සන්තී’’ති ආවජ්ජෙන්තස්ස ධම්මසංවෙගො උදපාදි.

සො පභාතාය රත්තියා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා භික්ඛූ පුච්ඡි ‘‘සච්චං කිර, භික්ඛවෙ, ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ පුරතො පුරතො ගන්ත්වා ථෙරානං භික්ඛූනං සෙනාසනං පටිබාහන්තී’’ති. ‘‘සච්චං, භගවා’’ති? තතො ඡබ්බග්ගියෙ ගරහිත්වා ධම්මිං කථං කත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි ‘‘කො නු ඛො, භික්ඛවෙ, අග්ගාසනං අග්ගොදකං අග්ගපිණ්ඩං අරහතී’’ති? එකච්චෙ ‘‘ඛත්තියකුලා පබ්බජිතො’’ති ආහංසු, එකච්චෙ ‘‘බ්‍රාහ්මණකුලා, ගහපතිකුලා පබ්බජිතො’’ති, අපරෙ ‘‘විනයධරො, ධම්මකථිකො, පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී, දුතියස්ස, තතියස්ස, චතුත්ථස්ස ඣානස්ස ලාභී’’ති. අපරෙ ‘‘සොතාපන්නො, සකදාගාමී, අනාගාමී, අරහා, තෙවිජ්ජො, ඡළභිඤ්ඤො’’ති ආහංසු. එවං තෙහි භික්ඛූහි අත්තනො අත්තනො රුචිවසෙන අග්ගාසනාදිරහානං කථිතකාලෙ සත්ථා ආහ – ‘‘න, භික්ඛවෙ, මය්හං සාසනෙ අග්ගාසනාදීනි පත්වා ඛත්තියකුලා පබ්බජිතො පමාණං, න බ්‍රාහ්මණකුලා පබ්බජිතො, න ගහපතිකුලා පබ්බජිතො, න විනයධරො, න සුත්තන්තිකො, න ආභිධම්මිකො, න පඨමජ්ඣානාදිලාභිනො, න සොතාපන්නාදයො පමාණං, අථ ඛො, භික්ඛවෙ, ඉමස්මිං සාසනෙ යථාවුඩ්ඪං අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං අඤ්ජලිකම්මං සාමීචිකම්මං කාතබ්බං, අග්ගාසනං අග්ගොදකං අග්ගපිණ්ඩො ලද්ධබ්බො. ඉදමෙත්ථ පමාණං. තස්මා වුඩ්ඪතරො භික්ඛු එතෙසං අනුච්ඡවිකො. ඉදානි ඛො පන, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තො මය්හං අග්ගසාවකො අනුධම්මචක්කප්පවත්තකො මමානන්තරං සෙනාසනං ලද්ධුං අරහති, සො ඉමං රත්තිං සෙනාසනං අලභන්තො රුක්ඛමූලෙ වීතිනාමෙසි, තුම්හෙ ඉදානෙව එවං අගාරවා අපතිස්සා, ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ කින්ති කත්වා විහරිස්සථා’’ති. අථ නෙසං ඔවාදදානත්ථාය ‘‘පුබ්බෙ, භික්ඛවෙ, තිරච්ඡානගතාපි ‘න ඛො පනෙතං අම්හාකං පතිරූපං, යං මයං අඤ්ඤමඤ්ඤං අගාරවා අපතිස්සා අසභාගවුත්තිනො විහරෙය්‍යාම, අම්හෙසු මහල්ලකතරං ජානිත්වා තස්ස අභිවාදනාදීනි කරිස්සාමා’ති සාධුකං වීමංසිත්වා ‘අයං නො මහල්ලකො’ති ඤත්වා තස්ස අභිවාදනාදීනි කත්වා දෙවපථං පූරයමානා ගතා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ හිමවන්තප්පදෙසෙ එකං මහානිග්‍රොධං උපනිස්සාය තයො සහායා විහරිංසු – තිත්තිරො, මක්කටො, හත්ථීති. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං අගාරවා අපතිස්සා අසභාගවුත්තිනො අහෙසුං. අථ නෙසං එතදහොසි ‘‘න යුත්තං අම්හාකං එවං විහරිතුං, යංනූන මයං යො නො මහල්ලකතරො, තස්ස අභිවාදනාදීනි කරොන්තා විහරෙය්‍යාමා’’ති. ‘‘කො පන නො මහල්ලකතරො’’ති චින්තෙන්තා එකදිවසං ‘‘අත්ථෙසො උපායො’’ති තයොපි ජනා නිග්‍රොධමූලෙ නිසීදිත්වා තිත්තිරො ච මක්කටො ච හත්ථිං පුච්ඡිංසු ‘‘සම්ම හත්ථි, ත්වං ඉමං නිග්‍රොධරුක්ඛං කීවප්පමාණකාලතො පට්ඨාය ජානාසී’’ති? සො ආහ ‘‘සම්මා, අහං තරුණපොතකකාලෙ ඉමං නිග්‍රොධගච්ඡං අන්තරසත්ථීසු කත්වා ගච්ඡාමි, අවත්ථරිත්වා ඨිතකාලෙ ච පන මෙ එතස්ස අග්ගසාඛා නාභිං ඝට්ටෙති, එවාහං ඉමං ගච්ඡකාලතො පට්ඨාය ජානාමී’’ති පුන උභොපි ජනා පුරිමනයෙනෙව මක්කටං පුච්ඡිංසු. සො ආහ ‘‘අහං සම්මා මක්කටච්ඡාපකො සමානො භූමියං නිසීදිත්වා ගීවං අනුක්ඛිපිත්වාව ඉමස්ස නිග්‍රොධපොතකස්ස අග්ගඞ්කුරෙ ඛාදාමි, එවාහං ඉමං ඛුද්දකකාලතො පට්ඨාය ජානාමී’’ති. අථ ඉතරෙ උභොපි පුරිමනයෙනෙව තිත්තිරං පුච්ඡිංසු. සො ආහ ‘‘සම්මා, පුබ්බෙ අසුකස්මිං නාම ඨානෙ මහානිග්‍රොධරුක්ඛො අහොසි, අහං තස්ස ඵලානි ඛාදිත්වා ඉමස්මිං ඨානෙ වච්චං පාතෙසිං, තතො එස රුක්ඛො ජාතො, එවාහං ඉමං අජාතකාලතො පට්ඨාය ජානාමි, තස්මා අහං තුම්හෙහි ජාතියා මහල්ලකතරො’’ති.

එවං වුත්තෙ මක්කටො ච හත්ථී ච තිත්තිරපණ්ඩිතං ආහංසු ‘‘සම්ම, ත්වං අම්හෙහි මහල්ලකතරො, ඉතො පට්ඨාය මයං තව සක්කාරගරුකාරමානනවන්දනපූජනානි චෙව අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මානි ච කරිස්සාම, ඔවාදෙ ච තෙ ඨස්සාම, ත්වං පන ඉතො පට්ඨාය අම්හාකං ඔවාදානුසාසනිං දදෙය්‍යාසී’’ති. තතො පට්ඨාය තිත්තිරො තෙසං ඔවාදං අදාසි, සීලෙසු පතිට්ඨාපෙසි, සයම්පි සීලානි සමාදියි. තෙ තයොපි ජනා පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාය අඤ්ඤමඤ්ඤං සගාරවා සප්පතිස්සා සභාගවුත්තිනො හුත්වා ජීවිතපරියොසානෙ දෙවලොකපරායණා අහෙසුං. තෙසං තිණ්ණං සමාදානං තිත්තිරියං බ්‍රහ්මචරියං නාම අහොසි.

තෙ හි නාම, භික්ඛවෙ, තිරච්ඡානගතා අඤ්ඤමඤ්ඤං සගාරවා සප්පතිස්සා විහරිංසු, තුම්හෙ එවං ස්වාඛාතෙ ධම්මවිනයෙ පබ්බජිත්වා කස්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං අගාරවා අපතිස්සා විහරථ. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඉතො පට්ඨාය තුම්හාකං යථාවුඩ්ඪං අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං අඤ්ජලිකම්මං සාමීචිකම්මං, යථාවුඩ්ඪං අග්ගාසනං අග්ගොදකං අග්ගපිණ්ඩං, න ඉතො පට්ඨාය ච නවකතරෙන වුඩ්ඪතරො සෙනාසනෙන පටිබාහිතබ්බො, යො පටිබාහෙය්‍ය, ආපත්තිදුක්කටස්සාති එවං සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමං ගාථමාහ –

37. ‘‘යෙ වුඩ්ඪමපචායන්ති, නරා ධම්මස්ස කොවිදා;

දිට්ඨෙව ධම්මෙ පාසංසා, සම්පරායෙ ච සුග්ගතී’’ති.

තත්ථ යෙ වුඩ්ඪමපචායන්තීති ජාතිවුඩ්ඪො, වයොවුඩ්ඪො, ගුණවුඩ්ඪොති තයො වුඩ්ඪා. තෙසු ජාතිසම්පන්නො ජාතිවුඩ්ඪො නාම, වයෙ ඨිතො වයොවුඩ්ඪො නාම, ගුණසම්පන්නො ගුණවුඩ්ඪො නාම. තෙසු ගුණසම්පන්නො වයොවුඩ්ඪො ඉමස්මිං ඨානෙ ‘‘වුඩ්ඪො’’ති අධිප්පෙතො. අපචායන්තීති ජෙට්ඨාපචායිකකම්මෙන පූජෙන්ති. ධම්මස්ස කොවිදාති ජෙට්ඨාපචායනධම්මස්ස කොවිදා කුසලා. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. පාසංසාති පසංසාරහා. සම්පරායෙ ච සුග්ගතීති සම්පරෙතබ්බෙ ඉමං ලොකං හිත්වා ගන්තබ්බෙ පරලොකෙපි තෙසං සුගතියෙව හොතීති. අයං පනෙත්ථ පිණ්ඩත්ථො – භික්ඛවෙ, ඛත්තියා වා හොන්තු බ්‍රාහ්මණා වා වෙස්සා වා සුද්දා වා ගහට්ඨා වා පබ්බජිතා වා තිරච්ඡානගතා වා, යෙ කෙචි සත්තා ජෙට්ඨාපචිතිකම්මෙ ඡෙකා කුසලා ගුණසම්පන්නානං වයොවුඩ්ඪානං අපචිතිං කරොන්ති, තෙ ඉමස්මිඤ්ච අත්තභාවෙ ජෙට්ඨාපචිතිකාරකාති පසංසං වණ්ණනං ථොමනං ලභන්ති, කායස්ස ච භෙදා සග්ගෙ නිබ්බත්තන්තීති.

එවං සත්ථා ජෙට්ඨාපචිතිකම්මස්ස ගුණං කථෙත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා හත්ථිනාගො මොග්ගල්ලානො අහොසි, මක්කටො සාරිපුත්තො, තිත්තිරපණ්ඩිතො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

තිත්තිරජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[38] 8. බකජාතකවණ්ණනා

නාච්චන්තං නිකතිප්පඤ්ඤොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො චීවරවඩ්ඪකං භික්ඛු ආරබ්භ කථෙසි. එකො කිර ජෙතවනවාසිකො භික්ඛු යංකිඤ්චි චීවරෙ කත්තබ්බං ඡෙදනඝට්ටනවිචාරණසිබ්බනාදිකං කම්මං, තත්ථ සුකුසලො. සො තාය කුසලතාය චීවරං වඩ්ඪෙති, තස්මා ‘‘චීවරවඩ්ඪකො’’ ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. කිං පනෙස කරොතීති? ජිණ්ණපිලොතිකාසු හත්ථකම්මං දස්සෙත්වා සුඵස්සිකං මනාපං චීවරං කත්වා රජනපරියොසානෙ පිට්ඨොදකෙන රජිත්වා සඞ්ඛෙන ඝංසිත්වා උජ්ජලං මනුඤ්ඤං කත්වා නික්ඛිපති. චීවරකම්මං කාතුං අජානන්තා භික්ඛූ අහතෙ සාටකෙ ගහෙත්වා තස්ස සන්තිකං ආගන්ත්වා ‘‘මයං චීවරං කාතුං න ජානාම, චීවරං නො කත්වා දෙථා’’ති වදන්ති. සො ‘‘චීවරං ආවුසො කරියමානං චිරෙන නිට්ඨාති, මයා කතචීවරමෙව අත්ථි, ඉමෙ සාටකෙ ඨපෙත්වා තං ගණ්හිත්වා ගච්ඡථා’’ති නීහරිත්වා දස්සෙති. තෙ තස්ස වණ්ණසම්පත්තිමෙව දිස්වා අන්තරං අජානන්තා ‘‘ථිර’’න්ති සඤ්ඤාය අහතසාටකෙ චීවරවඩ්ඪකස්ස දත්වා තං ගණ්හිත්වා ගච්ඡන්ති. තං තෙහි ථොකං කිලිට්ඨකාලෙ උණ්හොදකෙන ධොවියමානං අත්තනො පකතිං දස්සෙති, තත්ථ තත්ථ ජිණ්ණට්ඨානං පඤ්ඤායති, තෙ විප්පටිසාරිනො හොන්ති. එවං ආගතාගතෙ පිලොතිකාහි වඤ්චෙන්තො සො භික්ඛු සබ්බත්ථ පාකටො ජාතො.

යථා චෙස ජෙතවනෙ, තථා අඤ්ඤතරස්මිං ගාමකෙපි එකො චීවරවඩ්ඪකො ලොකං වඤ්චෙති. තස්ස සම්භත්තා භික්ඛූ ‘‘භන්තෙ, ජෙතවනෙ කිර එකො චීවරවඩ්ඪකො එවං ලොකං වඤ්චෙතී’’ති ආරොචෙසුං. අථස්ස එතදහොසි ‘‘හන්දාහං, තං නගරවාසිකං වඤ්චෙමී’’ති පිලොතිකචීවරං අතිමනාපං කත්වා සුරත්තං රජිත්වා තං පාරුපිත්වා ජෙතවනං අගමාසි. ඉතරො තං දිස්වාව ලොභං උප්පාදෙත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමං චීවරං තුම්හෙහි කත’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘ආමාවුසො’’ති. ‘‘භන්තෙ, ඉමං චීවරං මය්හං දෙථ, තුම්හෙ අඤ්ඤං ලභිස්සථා’’ති? ‘‘ආවුසො, මයං ගාමවාසිකා දුල්ලභපච්චයා, ඉමාහං තුය්හං දත්වා අත්තනා කිං පාරුපිස්සාමී’’ති? ‘‘භන්තෙ, මම සන්තිකෙ අහතසාටකා අත්ථි, තෙ ගහෙත්වා තුම්හාකං චීවරං කරොථා’’ති. ‘‘ආවුසො, මයා එත්ථ හත්ථකම්මං දස්සිතං, තයි පන එවං වදන්තෙ කිං සක්කා කාතුං, ගණ්හාහි න’’න්ති තස්ස පිලොතිකචීවරං දත්වා අහතසාටකෙ ආදාය තං වඤ්චෙත්වා පක්කාමි. ජෙතවනවාසිකොපි තං චීවරං පාරුපිත්වා කතිපාහච්චයෙන උණ්හොදකෙන ධොවන්තො ජිණ්ණපිලොතිකභාවං දිස්වා ලජ්ජිතො ‘‘ගාමවාසිචීවරවඩ්ඪකෙන කිර ජෙතවනවාසිකො වඤ්චිතො’’ති තස්ස වඤ්චිතභාවො සඞ්ඝමජ්ඣෙ පාකටො ජාතො.

අථෙකදිවසං භික්ඛූ ධම්මසභායං තං කථං කථෙන්තා නිසීදිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡි. තෙ තමත්ථං ආරොචෙසුං. සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ජෙතවනවාසී චීවරවඩ්ඪකො ඉදානෙව අඤ්ඤෙ වඤ්චෙති, පුබ්බෙපි වඤ්චෙසියෙව. න ගාමවාසිකෙනාපි ඉදානෙව එස ජෙතවනවාසී චීවරවඩ්ඪකො වඤ්චිතො, පුබ්බෙපි වඤ්චිතොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ එකස්මිං අරඤ්ඤායතනෙ බොධිසත්තො අඤ්ඤතරං පදුමසරං නිස්සාය ඨිතෙ වරණරුක්ඛෙ රුක්ඛදෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. තදා අඤ්ඤතරස්මිං නාතිමහන්තෙ සරෙ නිදාඝසමයෙ උදකං මන්දං අහොසි, බහූ චෙත්ථ මච්ඡා හොන්ති. අථෙකො බකො තෙ මච්ඡෙ දිස්වා ‘‘එකෙන උපායෙන ඉමෙ මච්ඡෙ වඤ්චෙත්වා ඛාදිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා උදකපරියන්තෙ චින්තෙන්තො නිසීදි. අථ නං මච්ඡා දිස්වා ‘‘කිං, අය්‍ය, චින්තෙන්තො නිසින්නොසී’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘තුම්හාකං චින්තෙන්තො නිසින්නොම්හී’’ති. ‘‘කිං අම්හාකං චින්තෙසි, අය්‍යා’’ති? ‘‘‘ඉමස්මිං සරෙ උදකං පරිත්තං, ගොචරො මන්දො, නිදාඝො ච මහන්තො, ඉදානිමෙ මච්ඡා කිං නාම කරිස්සන්තී’ති තුම්හාකං චින්තෙන්තො නිසින්නොම්හී’’ති. ‘‘අථ කිං කරොම, අය්‍යා’’ති? ‘‘තුම්හෙ සචෙ මය්හං වචනං කරෙය්‍යාථ, අහං වො එකෙකං මුඛතුණ්ඩකෙන ගහෙත්වා එකං පඤ්චවණ්ණපදුමසඤ්ඡන්නං මහාසරං නෙත්වා විස්සජ්ජෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘අය්‍ය, පඨමකප්පිකතො පට්ඨාය මච්ඡානං චින්තනකබකො නාම නත්ථි, ත්වං අම්හෙසු එකෙකං ඛාදිතුකාමොසී’’ති. ‘‘නාහං තුම්හෙ මය්හං සද්දහන්තෙ ඛාදිස්සාමි’’. ‘‘සචෙ පන සරස්ස අත්ථිභාවං මය්හං න සද්දහථ, එකං මච්ඡං මයා සද්ධිං සරං පස්සිතුං පෙසෙථා’’ති. මච්ඡා තස්ස සද්දහිත්වා ‘‘අයං ජලෙපි ථලෙපි සමත්ථො’’ති එකං කාළමහාමච්ඡං අදංසු ‘‘ඉමං ගහෙත්වා ගච්ඡථා’’ති. සො තං ගහෙත්වා නෙත්වා සරෙ විස්සජ්ජෙත්වා සබ්බං සරං දස්සෙත්වා පුන ආනෙත්වා තෙසං මච්ඡානං සන්තිකෙ විස්සජ්ජෙසි. සො තෙසං මච්ඡානං සරස්ස සම්පත්තිං වණ්ණෙසි. තෙ තස්ස කථං සුත්වා ගන්තුකාමා හුත්වා ‘‘සාධු, අය්‍ය, අම්හෙ ගණ්හිත්වා ගච්ඡාහී’’ති ආහංසු.

බකො පඨමං තං කාළමහාමච්ඡමෙව ගහෙත්වා සරතීරං නෙත්වා සරං දස්සෙත්වා සරතීරෙ ජාතෙ වරණරුක්ඛෙ නිලීයිත්වා තං විටපන්තරෙ පක්ඛිපිත්වා තුණ්ඩෙන විජ්ඣන්තො ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා මංසං ඛාදිත්වා කණ්ටකෙ රුක්ඛමූලෙ පාතෙත්වා පුන ගන්ත්වා ‘‘විස්සට්ඨො, මෙ සො මච්ඡො, අඤ්ඤො ආගච්ඡතූ’’ති එතෙනුපායෙන එකෙකං ගහෙත්වා සබ්බෙ මච්ඡෙ ඛාදිත්වා පුන ආගතො එකං මච්ඡම්පි නාද්දස. එකො පනෙත්ථ කක්කටකො අවසිට්ඨො. බකො තම්පි ඛාදිතුකාමො හුත්වා ‘‘භො, කක්කටක, මයා සබ්බෙතෙ මච්ඡා නෙත්වා පදුමසඤ්ඡන්නෙ මහාසරෙ විස්සජ්ජිතා, එහි තම්පි නෙස්සාමී’’ති. ‘‘මං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තො කථං ගණ්හිස්සසී’’ති? ‘‘ඩංසිත්වා ගණ්හිස්සාමී’’ති. ‘‘ත්වං එවං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තො මං පාතෙස්සසි, නාහං තයා සද්ධිං ගමිස්සාමී’’ති. ‘‘මා භායි, අහං තං සුග්ගහිතං ගහෙත්වා ගමිස්සාමී’’ති. කක්කටකො චින්තෙසි ‘‘ඉමස්ස මච්ඡෙ නෙත්වා සරෙ විස්සජ්ජනං නාම නත්ථි. සචෙ පන මං සරෙ විස්සජ්ජෙස්සති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ විස්සජ්ජෙස්සති, ගීවමස්ස ඡින්දිත්වා ජීවිතං හරිස්සාමී’’ති.

අථ නං එවමාහ ‘‘සම්ම බක, න ඛො ත්වං සුග්ගහිතං ගහෙතුං සක්ඛිස්සසි, අම්හාකං පන ගහණං සුග්ගහණං, සචාහං අළෙහි තව ගීවං ගහෙතුං ලභිස්සාමි, තව ගීවං සුග්ගහිතං කත්වා තයා සද්ධිං ගමිස්සාමී’’ති. සො තං ‘‘වඤ්චෙතුකාමො එස ම’’න්ති අජානන්තො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. කක්කටකො අත්තනො අළෙහි කම්මාරසණ්ඩාසෙන විය තස්ස ගීවං සුග්ගහිතං කත්වා ‘‘ඉදානි ගච්ඡා’’ති ආහ. සො තං නෙත්වා සරං දස්සෙත්වා වරණරුක්ඛාභිමුඛො පායාසි. කක්කටකො ආහ ‘‘මාතුල, අයං සරො එත්තො, ත්වං පන ඉතො කිං නෙසී’’ති? බකො ‘‘න තෙ මාතුලො අහං, න භගිනිපුත්තොසි වත මෙ ත්ව’’න්ති වත්වා ‘‘ත්වං ‘එස මං උක්ඛිපිත්වා විචරන්තො මය්හං දාසො’ති සඤ්ඤං කරොසි මඤ්ඤෙ, පස්සෙතං වරණරුක්ඛස්ස මූලෙ කණ්ටකරාසිං, යථා මෙ තෙ සබ්බෙ මච්ඡා ඛාදිතා, තම්පි තථෙව ඛාදිස්සාමී’’ති ආහ. කක්කටකො ‘‘එතෙ මච්ඡා අත්තනො බාලතාය තයා ඛාදිතා, අහං පන තෙ මං ඛාදිතුං න දස්සාමි, තඤ්ඤෙව පන විනාසං පාපෙස්සාමි. ත්වඤ්හි බාලතාය මයා වඤ්චිතභාවං න ජානාසි, මරන්තා උභොපි මරිස්සාම, අහං තෙ සීසං ඡින්දිත්වා භූමියං ඛිපිස්සාමී’’ති වත්වා කම්මාරසණ්ඩාසෙන විය අළෙහි තස්ස ගීවං නිප්පීළෙසි. සො විවටෙන මුඛෙන අක්ඛීහි අස්සුනා පග්ඝරන්තෙන මරණභයතජ්ජිතො ‘‘සාමි, අහං තං න ඛාදිස්සාමි, ජීවිතං මෙ දෙහී’’ති ආහ. ‘‘යදි එවං ඔතරිත්වා මං සරස්මිං විස්සජ්ජෙහී’’ති. සො නිවත්තිත්වා සරමෙව ඔතරිත්වා කක්කටකං සරපරියන්තෙ පඞ්කපිට්ඨෙ ඨපෙසි, කක්කටකො කත්තරිකාය කුමුදනාළං කප්පෙන්තො විය තස්ස ගීවං කප්පෙත්වා උදකං පාවිසි.

තං අච්ඡරියං දිස්වා වරණරුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා සාධුකාරං දදමානා වනං උන්නාදයමානා මධුරස්සරෙන ඉමං ගාථමාහ –

38. ‘‘නාච්චන්තං නිකතිප්පඤ්ඤො, නිකත්‍යා සුඛමෙධති;

ආරාධෙති නිකතිප්පඤ්ඤො, බකො කක්කටකාමිවා’’ති.

තත්ථ නාච්චන්තං නිකතිප්පඤ්ඤො, නිකත්‍යා සුඛමෙධතීති නිකති වුච්චති වඤ්චනා, නිකතිප්පඤ්ඤො වඤ්චනපඤ්ඤො පුග්ගලො තාය නිකත්‍යා නිකතියා වඤ්චනාය න අච්චන්තං සුඛමෙධති, නිච්චකාලෙ සුඛස්මිංයෙව පතිට්ඨාතුං න සක්කොති, එකංසෙන පන විනාසං පාපුණාතියෙවාති අත්ථො. ආරාධෙතීති පටිලභති. නිකතිප්පඤ්ඤොති කෙරාටිකභාවං සික්ඛිතපඤ්ඤො පාපපුග්ගලො අත්තනා කතස්ස පාපස්ස ඵලං ආරාධෙති පටිලභති වින්දතීති අත්ථො. කථං? බකො කක්කටකාමිව, යථා බකො කක්කටකා ගීවච්ඡෙදං පාපුණාති, එවං පාපපුග්ගලො අත්තනා කතපාපතො දිට්ඨධම්මෙ වා සම්පරායෙ වා භයං ආරාධෙති පටිලභතීති ඉමමත්ථං පකාසෙන්තො මහාසත්තො වනං උන්නාදෙන්තො ධම්මං දෙසෙසි.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව ගාමවාසිචීවරවඩ්ඪකෙනෙස වඤ්චිතො, අතීතෙපි වඤ්චිතොයෙවා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා සො බකො ජෙතවනවාසී චීවරවඩ්ඪකො අහොසි, කක්කටකො ගාමවාසී චීවරවඩ්ඪකො, රුක්ඛදෙවතා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

බකජාතකවණ්ණනා අට්ඨමා.

[39] 9. නන්දජාතකවණ්ණනා

මඤ්ඤෙ සොවණ්ණයො රාසීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර භික්ඛු සුබ්බචො අහොසි වචනක්ඛමො, ථෙරස්ස මහන්තෙනුස්සාහෙන උපකාරං කරොති. අථෙකං සමයං ථෙරො සත්ථාරං ආපුච්ඡිත්වා චාරිකං චරන්තො දක්ඛිණාගිරිජනපදං අගමාසි. සො භික්ඛු තත්ථ ගතකාලෙ මානත්ථද්ධො හුත්වා ථෙරස්ස වචනං න කරොති ‘‘ආවුසො, ඉදං නාම කරොහී’’ති වුත්තෙ පන ථෙරස්ස පටිපක්ඛො හොති. ථෙරො තස්ස ආසයං න ජානාති. සො තත්ථ චාරිකං චරිත්වා පුන ජෙතවනං ආගතො. සො භික්ඛු ථෙරස්ස ජෙතවනවිහාරං ආගතකාලතො පට්ඨාය පුන තාදිසොව ජාතො. ථෙරො තථාගතස්ස ආරොචෙසි ‘‘භන්තෙ, මය්හං එකො සද්ධිවිහාරිකො එකස්මිං ඨානෙ සතෙන කීතදාසො විය හොති, එකස්මිං ඨානෙ මානත්ථද්ධො හුත්වා ‘ඉදං නාම කරොහී’ති වුත්තෙ පටිපක්ඛො හොතී’’ති. සත්ථා ‘‘නායං, සාරිපුත්ත, භික්ඛු ඉදානෙව එවංසීලො, පුබ්බෙපෙස එකං ඨානං ගතො සතෙන කීතදාසො විය හොති. එකං ඨානං ගතො පටිපක්ඛො පටිසත්තු හොතී’’ති වත්වා ථෙරෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො එකස්මිං කුටුම්බියකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්සෙකො සහායකො කුටුම්බිකො සයං මහල්ලකො, භරියා පනස්ස තරුණී. සා තං නිස්සාය පුත්තං පටිලභි. සො චින්තෙසි ‘‘අයං ඉත්ථී තරුණත්තා මමච්චයෙන කඤ්චිදෙව පුරිසං ගහෙත්වා ඉමං ධනං විනාසෙය්‍ය, පුත්තස්ස මෙ න දදෙය්‍ය, යංනූනාහං ඉමං ධනං පථවිගතං කරෙය්‍ය’’න්ති ඝරෙ නන්දං නාම දාසං ගහෙත්වා අරඤ්ඤං ගන්ත්වා එකස්මිං ඨානෙ තං ධනං නිදහිත්වා තස්ස ආචික්ඛිත්වා ‘‘තාත, නන්ද, ඉමං ධනං මමච්චයෙන මය්හං පුත්තස්ස ආචික්ඛෙය්‍යාසි, මා ච නං පරිච්චජසී’’ති ඔවදිත්වා කාලමකාසි.

පුත්තොපිස්ස අනුක්කමෙන වයප්පත්තො ජාතො. අථ නං මාතා ආහ – ‘‘තාත, තව පිතා නන්දං දාසං ගහෙත්වා ධනං නිධෙසි, තං ආහරාපෙත්වා කුටුම්බං සණ්ඨපෙහී’’ති. සො එකදිවසං නන්දං ආහ – ‘‘මාතුල, අත්ථි කිඤ්චි මය්හං පිතරා ධනං නිදහිත’’න්ති. ‘‘ආම, සාමී’’ති. ‘‘කුහිං තං නිදහිත’’න්ති. ‘‘අරඤ්ඤෙ, සාමී’’ති. ‘‘තෙන හි ගච්ඡාමා’’ති කුද්දාලපිටකං ආදාය නිධිට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘කහං මාතුල, ධන’’න්ති ආහ. නන්දො ආරුය්හ ධනමත්ථකෙ ඨත්වා ධනං නිස්සාය මානං උප්පාදෙත්වා ‘‘අරෙ දාසිපුත්ත චෙටක, කුතො තෙ ඉමස්මිං ඨානෙ ධන’’න්ති කුමාරං අක්කොසති. කුමාරො තස්ස ඵරුසවචනං සුත්වා අසුණන්තො විය ‘‘තෙන හි ගච්ඡාමා’’ති තං ගහෙත්වා පටිනිවත්තිත්වා පුන ද්වෙ තයො දිවසෙ අතික්කමිත්වා අගමාසි, නන්දො තථෙව අක්කොසති. කුමාරො තෙන සද්ධිං ඵරුසවචනං අවත්වාව නිවත්තිත්වා ‘‘අයං දාසො ඉතො පට්ඨාය ‘ධනං ආචික්ඛිස්සාමී’ති ගච්ඡති, ගන්ත්වා පන මං අක්කොසති, තත්ථ කාරණං න ජානාමි, අත්ථි ඛො පන මෙ පිතු සහායො කුටුම්බිකො, තං පටිපුච්ඡිත්වා ජානිස්සාමී’’ති බොධිසත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සබ්බං තං පවත්තිං ආරොචෙත්වා ‘‘කිං නු ඛො, තාත, කාරණ’’න්ති පුච්ඡි.

බොධිසත්තො ‘‘යස්මිං තෙ, තාත, ඨානෙ ඨිතො නන්දො අක්කොසති, තත්ථෙව තෙ පිතු සන්තකං ධනං, තස්මා යදා තෙ නන්දො අක්කොසති, තදා නං ‘එහි රෙ දාස, කිං අක්කොසසී’ති ආකඩ්ඪිත්වා තං ඨානං භින්දිත්වා කුලසන්තකං ධනං නීහරිත්වා දාසං උක්ඛිපාපෙත්වා ධනං ආහරා’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

39. ‘‘මඤ්ඤෙ සොවණ්ණයො රාසි, සොවණ්ණමාලා ච නන්දකො;

යත්ථ දාසො ආමජාතො, ඨිතො ථුල්ලානි ගජ්ජතී’’ති.

තත්ථ මඤ්ඤෙති එවං අහං ජානාමි. සොවණ්ණයොති සුන්දරො වණ්ණො එතෙසන්ති සොවණ්ණානි. කානි තානි? රජතමණිකඤ්චනපවාළාදීනි රතනානි. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ සබ්බානෙතානි ‘‘සුවණ්ණානී’’ති අධිප්පෙතානි, තෙසං රාසි සොවණ්ණයො රාසි. සොවණ්ණමාලා චාති තුය්හං පිතුසන්තකා සුවණ්ණමාලා ච එත්ථෙවාති මඤ්ඤාමි. නන්දකො යත්ථ දාසොති යස්මිං ඨානෙ ඨිතො නන්දකො දාසො. ආමජාතොති ‘‘ආම, අහං වො දාසී’’ති එවං දාසබ්‍යං උපගතාය ආමදාසිසඞ්ඛාතාය දාසියා පුත්තො. ඨිතො ථුල්ලානි ගජ්ජතීති ‘‘සො යස්මිං ඨානෙ ඨිතො ථුල්ලානි ඵරුසවචනානි වදති, තත්ථෙව තෙ කුලසන්තකං ධනං, එවං අහං තං මඤ්ඤාමී’’ති බොධිසත්තො කුමාරස්ස ධනග්ගහණූපායං ආචික්ඛි.

කුමාරො බොධිසත්තං වන්දිත්වා ඝරං ගන්ත්වා නන්දං ආදාය නිධිට්ඨානං ගන්ත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිත්වා තං ධනං ආහරිත්වා කුටුම්බං සණ්ඨපෙත්වා බොධිසත්තස්ස ඔවාදෙ ඨිතො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා ජීවිතපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ‘‘පුබ්බෙපෙස එවංසීලොයෙවා’’ති වත්වා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා නන්දො සාරිපුත්තස්ස සද්ධිවිහාරිකො අහොසි, පණ්ඩිතකුටුම්බිකො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

නන්දජාතකවණ්ණනා නවමා.

[40] 10. ඛදිරඞ්ගාරජාතකවණ්ණනා

කාමං පතාමි නිරයන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අනාථපිණ්ඩිකං ආරබ්භ කථෙසි. අනාථපිණ්ඩිකො හි විහාරමෙව ආරබ්භ චතුපඤ්ඤාසකොටිධනං බුද්ධසාසනෙ පරිච්චජිත්වා විකිරිත්වා ඨපෙත්වා තීණි රතනානි අඤ්ඤත්ථ රතනසඤ්ඤමෙව අනුප්පාදෙත්වා සත්ථරි ජෙතවනෙ විහරන්තෙ දෙවසිකං තීණි මහාඋපට්ඨානානි ගච්ඡති. පාතොව එකවාරං ගච්ඡති, කතපාතරාසො එකවාරං, සායන්හෙ එකවාරං. අඤ්ඤානිපි අන්තරන්තරුපට්ඨානානි හොන්තියෙව. ගච්ඡන්තො ච ‘‘කිං නු ඛො ආදාය ආගතොති සාමණෙරා වා දහරා වා හත්ථම්පි මෙ ඔලොකෙය්‍යු’’න්ති තුච්ඡහත්ථො නාම න ගතපුබ්බො. පාතොව ගච්ඡන්තො යාගුං ගාහාපෙත්වා ගච්ඡති, කතපාතරාසො සප්පිනවනීතමධුඵාණිතාදීනිපි, සායන්හසමයෙ ගන්ධමාලාවත්ථාදිහත්ථොති. එවං දිවසෙ දිවසෙ පරිච්චජන්තස්ස පනස්ස පරිච්චාගෙ පමාණං නත්ථි.

බහූ වොහාරූපජීවිනොපිස්ස හත්ථතො පණ්ණෙ ආරොපෙත්වා අට්ඨාරසකොටිසඞ්ඛ්‍යං ධනං ඉණං ගණ්හිංසු, තෙ මහාසෙට්ඨි න ආහරාපෙති. අඤ්ඤා පනස්ස කුලසන්තකා අට්ඨාරස කොටියො නදීතීරෙ නිදහිත්වා ඨපිතා අචිරවතොදකෙන නදීකූලෙ භින්නෙ මහාසමුද්දං පවිට්ඨා, තා යථාපිහිතලඤ්ඡි තාව ලොහචාටියො අණ්ඩවකුච්ඡියං පවට්ටන්තා විචරන්ති. ගෙහෙ පනස්ස පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං නිච්චභත්තං නිබද්ධමෙව හොති. සෙට්ඨිනො හි ගෙහං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස චතුමහාපථෙ ඛතපොක්ඛරණිසදිසං, සබ්බභික්ඛූනං මාතාපිතුට්ඨානෙ ඨිතං. තෙනස්ස ඝරං සම්මාසම්බුද්ධොපි ගච්ඡති, අසීතිමහාථෙරාපි ගච්ඡන්තියෙව. සෙසභික්ඛූනං පන ගච්ඡන්තානඤ්ච ආගච්ඡන්තානඤ්ච පමාණං නත්ථි. තං පන ඝරං සත්තභූමකං සත්තද්වාරකොට්ඨකපටිමණ්ඩිතං, තස්ස චතුත්ථෙ ද්වාරකොට්ඨකෙ එකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා දෙවතා වසති, සා සම්මාසම්බුද්ධෙ ගෙහං පවිසන්තෙ අත්තනො විමානෙ ඨාතුං න සක්කොති, දාරකෙ ගහෙත්වා ඔතරිත්වා භූමියං තිට්ඨති. අසීතිමහාථෙරෙසුපි අවසෙසත්ථෙරෙසුපි පවිසන්තෙසු ච නික්ඛමන්තෙසු ච තථෙව කරොති. සා චින්තෙසි ‘‘සමණෙ ගොතමෙ ච සාවකෙසු චස්ස ඉමං ගෙහං පවිසන්තෙසු මය්හං සුඛං නාම නත්ථි, නිච්චකාලං ඔතරිත්වා ඔතරිත්වා භූමියං ඨාතුං න සක්ඛිස්සාමි. යථා ඉමෙ එතං ඝරං න පවිසන්ති, තථා මයා කාතුං වට්ටතී’’ති. අථෙකදිවසං සයනූපගතස්සෙව මහාකම්මන්තිකස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ඔභාසං ඵරිත්වා අට්ඨාසි. ‘‘කො එත්ථා’’ති ච වුත්තෙ ‘‘අහං චතුත්ථද්වාරකොට්ඨකෙ නිබ්බත්තදෙවතා’’ති ආහ. ‘‘කස්මා ආගතාසී’’ති? ‘‘කිං තුම්හෙ සෙට්ඨිස්ස කිරියං න පස්සථ, අත්තනො පච්ඡිමකාලං අනොලොකෙත්වා ධනං නීහරිත්වා සමණං ගොතමංයෙව පූජෙති, නෙව වණිජ්ජං පයොජෙති, න කම්මන්තෙ පට්ඨපෙති, තුම්හෙ සෙට්ඨිං තථා ඔවදථ, යථා අත්තනො කම්මන්තං කරොති. යථා ච සමණො ගොතමො සසාවකො ඉමං ඝරං න පවිසති, තථා කරොථා’’ති. අථ නං සො ආහ ‘‘බාලදෙවතෙ, සෙට්ඨි ධනං විස්සජ්ජෙන්තො නිය්‍යානිකෙ බුද්ධසාසනෙ විස්සජ්ජෙති, සො සචෙ මං චූළායං ගහෙත්වා වික්කිණිස්සති, නෙවාහං කිඤ්චි කථෙස්සාමි, ගච්ඡ ත්වං’’න්ති. සා පුනෙකදිවසං සෙට්ඨිනො ජෙට්ඨපුත්තං උපසඞ්කමිත්වා තථෙව ඔවදි, සොපි තං පුරිමනයෙනෙව තජ්ජෙසි. සෙට්ඨිනා පන සද්ධිං කථෙතුංයෙව න සක්කොති.

සෙට්ඨිනොපි නිරන්තරං දානං දෙන්තස්ස වොහාරෙ අකරොන්තස්ස ආයෙ මන්දීභූතෙ ධනං පරික්ඛයං අගමාසි. අථස්ස අනුක්කමෙන දාලිද්දියප්පත්තස්ස පරිභොගසාටකසයනභොජනානිපි පුරාණසදිසානි න භවිංසු. එවංභූතොපි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං දෙති, පණීතං පන කත්වා දාතුං න සක්කොති. අථ නං එකදිවසං වන්දිත්වා නිසින්නං සත්ථා ‘‘දීයති පන තෙ, ගහපති, කුලෙ දාන’’න්ති පුච්ඡි. සො ‘‘දීයති, භන්තෙ, තඤ්ච ඛො කණාජකං බිලඞ්ගදුතිය’’න්ති ආහ. අථ නං සත්ථා ‘‘ගහපති, ‘ලූඛං දානං දෙමී’ති මා චිත්තං සඞ්කොචයිත්ථ. චිත්තස්මිඤ්හි පණීතෙ බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකානං දින්නදානං ලූඛං නාම න හොති. කස්මා? විපාකමහන්තත්තා’’ති ආහ. චිත්තඤ්හි පණීතං කාතුං සක්කොන්තස්ස දානං ලූඛං නාම නත්ථීති චෙතං එවං වෙදිතබ්බං –

‘‘නත්ථි චිත්තෙ පසන්නම්හි, අප්පකා නාම දක්ඛිණා;

තථාගතෙ වා සම්බුද්ධෙ, අථ වා තස්ස සාවකෙ. (වි. ව. 804);

‘‘න කිරත්ථි අනොමදස්සිසු, පාරිචරියා බුද්ධෙසු අප්පකා;

සුක්ඛාය අලොණිකාය ච, පස්ස ඵලං කුම්මාසපිණ්ඩියා’’ති.

අපරම්පි නං ආහ ‘‘ගහපති, ත්වං තාව ලූඛං දානං දදමානො අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානං දෙසි, අහං වෙලාමකාලෙ සකලජම්බුදීපං උන්නඞ්ගලං කත්වා සත්ත රතනානි දදමානො පඤ්ච මහානදියො එකොඝපුණ්ණං කත්වා විය ච මහාදානං පවත්තයමානො තිසරණගතං වා පඤ්චසීලරක්ඛනකං වා කඤ්චි නාලත්ථං, දක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලා නාම එවං දුල්ලභා. තස්මා ‘ලූඛං මෙ දාන’න්ති මා චිත්තං සඞ්කොචයිත්ථා’’ති එවඤ්ච පන වත්වා වෙලාමසුත්තං (අ. නි. 9.20) කථෙසි.

අථ ඛො සා දෙවතා ඉස්සරකාලෙ සෙට්ඨිනා සද්ධිං කථෙතුම්පි අසක්කොන්තී ‘‘ඉදානායං දුග්ගතත්තා මම වචනං ගණ්හිස්සතී’’ති මඤ්ඤමානා අඩ්ඪරත්තසමයෙ සිරිගබ්භං පවිසිත්වා ඔභාසං ඵරිත්වා ආකාසෙ අට්ඨාසි. සෙට්ඨි තං දිස්වා ‘‘කො එසො’’ති ආහ. ‘‘අහං මහාසෙට්ඨි චතුත්ථද්වාරකොට්ඨකෙ අධිවත්ථා, දෙවතා’’ති. ‘‘කිමත්ථමාගතාසී’’ති? ‘‘තුය්හං ඔවාදං කථෙතුකාමා හුත්වා ආගච්ඡාමී’’ති. ‘‘තෙන හි කථෙහී’’ති. මහාසෙට්ඨි ත්වං පච්ඡිමකාලං න චින්තෙසි, පුත්තධීතරො න ඔලොකෙසි, සමණස්ස තෙ ගොතමස්ස සාසනෙ බහුං ධනං විප්පකිණ්ණං, සො ත්වං අතිවෙලං ධනවිස්සජ්ජනෙන වා වණිජ්ජාදිකම්මානං අකරණෙන වා සමණං ගොතමං නිස්සාය දුග්ගතො ජාතො, එවංභූතොපි සමණං ගොතමං න මුඤ්චසි, අජ්ජපි තෙ සමණා ඝරං පවිසන්තියෙව. යං තාව තෙහි නීතං, තං න සක්කා පච්චාහරාපෙතුං, ගහිතං ගහිතමෙව හොතු, ඉතො පට්ඨාය පන සයඤ්ච සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං මා ගමිත්ථ, සාවකානඤ්චස්ස ඉමං ඝරං පවිසිතුං මා අදාසි, සමණං ගොතමං නිවත්තිත්වාපි අනොලොකෙන්තො අත්තනො වොහාරෙ ච වණිජ්ජඤ්ච කත්වා කුටුම්බං සණ්ඨපෙහී’’ති. අථ නං සො එවමාහ ‘‘අයං තයා මය්හං දාතබ්බඔවාදො’’ති. ‘‘ආම, අය්‍යා’’ති. තාදිසානං දෙවතානං සතෙනපි සහස්සෙනපි සතසහස්සෙනපි අකම්පනීයො අහං දසබලෙන කතො. මම හි සද්ධා සිනෙරු විය අචලා සුප්පතිට්ඨිතා, මයා නිය්‍යානිකෙ රතනසාසනෙ ධනං විස්සජ්ජිතං, අයුත්තං තෙ කථිතං, බුද්ධසාසනෙ පහාරො දින්නො, එවරූපාය අනාචාරාය දුස්සීලාය කාළකණ්ණියා සද්ධිං තයා මම එකගෙහෙ වසනකිච්චං නත්ථි, සීඝං මම ගෙහා නික්ඛමිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡාති.

සා සොතාපන්නස්ස අරියසාවකස්ස වචනං සුත්වා ඨාතුං අසක්කොන්තී අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා දාරකෙ හත්ථෙන ගහෙත්වා නික්ඛමි. නික්ඛමිත්වා ච පන අඤ්ඤත්ථ වසනට්ඨානං අලභමානා ‘‘සෙට්ඨිං ඛමාපෙත්වා තත්ථෙව වසිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා නගරපරිග්ගාහකදෙවපුත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. ‘‘කෙනට්ඨෙන ආගතාසී’’ති ච වුත්තෙ ‘‘අහං සාමි, අත්තනො බාලතාය අනුපධාරෙත්වා අනාථපිණ්ඩිකෙන සෙට්ඨිනා සද්ධිං කථෙසිං, සො මං කුජ්ඣිත්වා වසනට්ඨානා නික්කඩ්ඪි, මං සෙට්ඨිස්ස සන්තිකං නෙත්වා ඛමාපෙත්වා වසනට්ඨානං මෙ දෙථා’’ති. ‘‘කිං පන තයා සෙට්ඨි වුත්තො’’ති ‘‘ඉතො පට්ඨාය බුද්ධුපට්ඨානං සඞ්ඝුපට්ඨානං මා කරි, සමණස්ස ගොතමස්ස ඝරප්පවෙසනං මා අදාසී’’ති ‘‘එවං මෙ වුත්තො, සාමී’’ති. අයුත්තං තයා වුත්තං, සාසනෙ පහාරො දින්නො, ‘‘අහං තං ආදාය සෙට්ඨිනො සන්තිකං ගන්තුං න උස්සහාමී’’ති. සා තස්ස සන්තිකා සඞ්ගහං අලභිත්වා චතුන්නං මහාරාජානං සන්තිකං අගමාසි.

තෙහිපි තථෙව පටික්ඛිත්තා සක්කං දෙවරාජං උපසඞ්කමිත්වා තං පවත්තිං ආචික්ඛිත්වා ‘‘අහං, දෙව, වසනට්ඨානං අලභමානා දාරකෙ හත්ථෙන ගහෙත්වා අනාථා විචරාමි, තුම්හාකං සිරියා මය්හං වසනට්ඨානං දාපෙථා’’ති සුට්ඨුතරං යාචි. සොපි නං ආහ ‘‘තයා අයුත්තං කතං, ජිනසාසනෙ පහාරො දින්නො, අහම්පි තං නිස්සාය සෙට්ඨිනා සද්ධිං කථෙතුං න සක්කොමි, එකං පන තෙ සෙට්ඨිස්ස ඛමනූපායං කථෙස්සාමී’’ති. ‘‘සාධු, දෙව, කථෙහී’’ති. මහාසෙට්ඨිස්ස හත්ථතො මනුස්සෙහි පණ්ණෙ ආරොපෙත්වා අට්ඨාරසකොටිසඞ්ඛ්‍යං ධනං ගහිතං අත්ථි, ත්වං තස්ස ආයුත්තකවෙසං ගහෙත්වා කඤ්චි අජානාපෙත්වා තානි පණ්ණානි ආදාය කතිපයෙහි යක්ඛතරුණෙහි පරිවාරිතා එකෙන හත්ථෙන පණ්ණං, එකෙන ලෙඛනිං ගහෙත්වා තෙසං ගෙහං ගන්ත්වා ගෙහමජ්ඣෙ ඨිතා අත්තනො යක්ඛානුභාවෙන තෙ උත්තාසෙත්වා ‘‘ඉදං තුම්හාකං ඉණපණ්ණං, අම්හාකං සෙට්ඨි අත්තනො ඉස්සරකාලෙ තුම්හෙ න කිඤ්චි ආහ, ඉදානි දුග්ගතො ජාතො, තුම්හෙහි ගහිතකහාපණානි දෙථා’’ති අත්තනො යක්ඛානුභාවං දස්සෙත්වා සබ්බාපි තා අට්ඨාරස හිරඤ්ඤකොටියො සාධෙත්වා සෙට්ඨිස්ස තුච්ඡකොට්ඨකෙ පූරෙත්වා අඤ්ඤං අචිරවතිනදීතීරෙ නිදහිතං ධනං නදීකූලෙ භින්නෙ සමුද්දං පවිට්ඨං අත්ථි, තම්පි අත්තනො ආනුභාවෙන ආහරිත්වා තුච්ඡකොට්ඨකෙ පූරෙත්වා, අඤ්ඤම්පි අසුකට්ඨානෙ නාම අස්සාමිකං අට්ඨාරසකොටිමත්තමෙව ධනං අත්ථි, තම්පි ආහරිත්වා තුච්ඡකොට්ඨකෙ පූරෙහි, ඉමාහි චතුපඤ්ඤාසකොටීහි ඉමං තුච්ඡකොට්ඨකපූරකං දණ්ඩකම්මං කත්වා මහාසෙට්ඨිං ඛමාපෙහීති.

සා ‘‘සාධු, දෙවා’’ති තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා වුත්තනයෙනෙව සබ්බං ධනං ආහරිත්වා කොට්ඨකෙ පූරෙත්වා අඩ්ඪරත්තසමයෙ සෙට්ඨිස්ස සිරිගබ්භං පවිසිත්වා ඔභාසං ඵරිත්වා ආකාසෙ අට්ඨාසි. ‘‘කො එසො’’ති වුත්තෙ ‘‘අහං තෙ මහාසෙට්ඨි චතුත්ථද්වාරකොට්ඨකෙ අධිවත්ථා අන්ධබාලදෙවතා, මයා මහාමොහමූළ්හාය බුද්ධගුණෙ අජානිත්වා පුරිමෙසු දිවසෙසු තුම්හෙහි සද්ධිං කිඤ්චි කථිතං අත්ථි, තං මෙ දොසං ඛමථ. සක්කස්ස හි මෙ දෙවරාජස්ස වචනෙන තුම්හාකං ඉණං සොධෙත්වා අට්ඨාරස කොටියො, සමුද්දං ගතා අට්ඨාරස කොටියො, තස්මිං තස්මිං ඨානෙ අස්සාමිකධනස්ස අට්ඨාරස කොටියොති චතුපණ්ණාස කොටියො ආහරිත්වා තුච්ඡකොට්ඨකපූරණෙන දණ්ඩකම්මං කතං, ජෙතවනවිහාරං ආරබ්භ පරික්ඛයං ගතධනං සබ්බං සම්පිණ්ඩිතං, වසනට්ඨානං අලභමානා කිලමාමි, මයා අඤ්ඤාණතාය කථිතං මනසි අකත්වා ඛමථ මහාසෙට්ඨී’’ති ආහ.

අනාථපිණ්ඩිකො තස්සා වචනං සුත්වා චින්තෙසි ‘‘අයං දෙවතා ‘දණ්ඩකම්මඤ්ච මෙ කත’න්ති වදති, අත්තනො ච දොසං පටිජානාති, සත්ථා ඉමං විනෙත්වා අත්තනො ගුණෙ ජානාපෙස්සති, සම්මාසම්බුද්ධස්ස නං දස්සෙස්සාමී’’ති. අථ නං ආහ ‘‘අම්ම, දෙවතෙ, සචෙසි මං ඛමාපෙතුකාමා, සත්ථු සන්තිකෙ මං ඛමාපෙහී’’ති. සාධු එවං කරිස්සාමි, ‘‘සත්ථු පන මං සන්තිකං ගහෙත්වා ගච්ඡාහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති වත්වා විභාතාය රත්තියා පාතොව තං ගහෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා තාය කතකම්මං සබ්බං තථාගතස්ස ආරොචෙසි. සත්ථා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘ඉධ, ගහපති, පාපපුග්ගලොපි යාව පාපං න පච්චති, තාව භද්‍රානි පස්සති. යදා පනස්ස පාපං පච්චති, තදා පාපමෙව පස්සති. භද්‍රපුග්ගලොපි යාව භද්‍රං න පච්චති, තාව පාපානි පස්සති. යදා පනස්ස භද්‍රං පච්චති, තදා භද්‍රමෙව පස්සතී’’ති වත්වා ඉමා ධම්මපදෙ ද්වෙ ගාථා අභාසි –

‘‘පාපොපි පස්සතී භද්‍රං, යාව පාපං න පච්චති;

යදා ච පච්චතී පාපං, අථ පාපො පාපානි පස්සති.

‘‘භද්‍රොපි පස්සතී පාපං, යාව භද්‍රං න පච්චති;

යදා ච පච්චතී භද්‍රං, අථ භද්‍රො භද්‍රානි පස්සතී’’ති. (ධ. ප. 119-120);

ඉමාසඤ්ච පන ගාථානං පරියොසානෙ සා දෙවතා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. සා චක්කඞ්කිතෙසු සත්ථු පාදෙසු නිපතිත්වා ‘‘මයා, භන්තෙ, රාගරත්තාය දොසපදුට්ඨාය මොහමූළ්හාය අවිජ්ජන්ධාය තුම්හාකං ගුණෙ අජානන්තියා පාපකං වචනං වුත්තං, තං මෙ ඛමථා’’ති සත්ථාරං ඛමාපෙත්වා මහාසෙට්ඨිම්පි ඛමාපෙසි.

තස්මිං සමයෙ අනාථපිණ්ඩිකො සත්ථු පුරතො අත්තනො ගුණං කථෙසි ‘‘භන්තෙ, අයං දෙවතා ‘බුද්ධුපට්ඨානාදීනි මා කරොහී’ති වාරයමානාපි මං වාරෙතුං නාසක්ඛි, ‘දානං න දාතබ්බ’න්ති ඉමාය වාරියමානොපහං දානං අදාසිමෙව, නූන එස, භන්තෙ, මය්හං ගුණො’’ති. සත්ථා ‘‘ත්වං ඛොසි ගහපති සොතාපන්නො අරියසාවකො අචලසද්ධො විසුද්ධදස්සනො, තුය්හං ඉමාය අප්පෙසක්ඛදෙවතාය වාරෙන්තියා අවාරිතභාවො න අච්ඡරියො. යං පන පුබ්බෙ පණ්ඩිතා අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ අපරිපක්කඤාණෙ ඨිතා කාමාවචරිස්සරෙන මාරෙන ආකාසෙ ඨත්වා ‘සචෙ දානං දස්සසි, ඉමස්මිං නිරයෙ පච්චිස්සසී’ති අසීතිහත්ථගම්භීරං අඞ්ගාරකාසුං දස්සෙත්වා ‘මා දානං අදාසී’ති වාරිතාපි පදුමකණ්ණිකාමජ්ඣෙ ඨත්වා දානං අදංසු, ඉදං අච්ඡරිය’’න්ති වත්වා අනාථපිණ්ඩිකෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බාරාණසිසෙට්ඨිස්ස කුලෙ නිබ්බත්තිත්වා නානප්පකාරෙහි සුඛූපකරණෙහි දෙවකුමාරො විය සංවඩ්ඪියමානො අනුක්කමෙන විඤ්ඤුතං පත්වා සොළසවස්සකාලෙයෙව සබ්බසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං පත්තො. සො පිතු අච්චයෙන සෙට්ඨිට්ඨානෙ ඨත්වා චතූසු නගරද්වාරෙසු චතස්සො දානසාලායො, මජ්ඣෙ නගරස්ස එකං, අත්තනො නිවෙසනද්වාරෙ එකන්ති ඡ දානසාලායො කාරෙත්වා මහාදානං දෙති, සීලං රක්ඛති, උපොසථකම්මං කරොති.

අථෙකදිවසං පාතරාසවෙලාය බොධිසත්තස්ස නානග්ගරසෙ මනුඤ්ඤභොජනෙ උපනීයමානෙ එකො පච්චෙකබුද්ධො සත්තාහච්චයෙන නිරොධා වුට්ඨාය භික්ඛාචාරවෙලං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘අජ්ජ මයා බාරාණසිසෙට්ඨිස්ස ගෙහද්වාරං ගන්තුං වට්ටතී’’ති නාගලතාදන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා අනොතත්තදහෙ මුඛධොවනං කත්වා මනොසිලාතලෙ ඨිතො නිවාසෙත්වා විජ්ජුලතාසදිසං කායබන්ධනං බන්ධිත්වා චීවරං පාරුපිත්වා ඉද්ධිමයමත්තිකාපත්තං ආදාය ආකාසෙනාගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස භත්තෙ උපනීතමත්තෙ ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි. බොධිසත්තො තං දිස්වාව ආසනා වුට්ඨාය නිපච්චකාරං දස්සෙත්වා පරිකම්මකාරකං ඔලොකෙසි. ‘‘කිං කරොමි, සාමී’’ති ච වුත්තෙ ‘‘අය්‍යස්ස පත්තං ආහරථා’’ති ආහ. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව මාරො පාපිමා විකම්පමානො උට්ඨාය ‘‘අයං පච්චෙකබුද්ධො ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ ආහාරං ලභි, අජ්ජ අලභමානො විනස්සිස්සති, ඉමඤ්ච විනාසෙස්සාමි, සෙට්ඨිනො ච දානන්තරායං කරිස්සාමී’’ති තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ආගන්ත්වා අන්තරවත්ථුම්හි අසීතිහත්ථමත්තං අඞ්ගාරකාසුං නිම්මිනි. සා ඛදිරඞ්ගාරපුණ්ණා සම්පජ්ජලිතා සජොතිභූතා අවීචිමහානිරයො විය ඛායිත්ථ. තං පන මාපෙත්වා සයං ආකාසෙ අට්ඨාසි. පත්තාහරණත්ථාය ගච්ඡමානො පුරිසො තං දිස්වා මහාභයප්පත්තො නිවත්ති. බොධිසත්තො ‘‘කිං, තාත, නිවත්තොසී’’ති පුච්ඡි. අයං සාමි අන්තරවත්ථුම්හි මහතී අඞ්ගාරකාසු සම්පජ්ජලිතා සජොතිභූතාති. අථඤ්ඤො අථඤ්ඤොති එවං ආගතාගතා සබ්බෙපි භයප්පත්තා වෙගෙන පලායිංසු.

බොධිසත්තො චින්තෙසි ‘‘අජ්ජ මය්හං දානන්තරායං කාතුකාමො වසවත්තී මාරො උය්‍යුත්තො භවිස්සති, න ඛො පන ජානාති මාරසතෙන මාරසහස්සෙනපි මය්හං අකම්පියභාවං, අජ්ජ දානි මය්හං වා මාරස්ස වා බලමහන්තතං, ආනුභාවමහන්තතං ජානිස්සාමී’’ති තං යථාසජ්ජිතමෙව භත්තපාතිං සයං ආදාය ගෙහා නික්ඛම්ම අඞ්ගාරකාසුතටෙ ඨත්වා ආකාසං උල්ලොකෙත්වා මාරං දිස්වා ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති ආහ. ‘‘අහං, මාරො’’ති. ‘‘අයං අඞ්ගාරකාසු තයා නිම්මිතා’’ති? ‘‘ආම, මයා’’ති. ‘‘කිමත්ථායා’’ති. ‘‘තව දානස්ස අන්තරායකරණත්ථාය ච පච්චෙකබුද්ධස්ස ච ජීවිතනාසනත්ථායා’’ති. බොධිසත්තො ‘‘නෙව තෙ අහං අත්තනො දානස්ස අන්තරායං, න පච්චෙකබුද්ධස්ස ජීවිතන්තරායං කාතුං දස්සාමි, අජ්ජ දානි මය්හං වා තුය්හං වා බලමහන්තතං, ආනුභාවමහන්තතං ජානිස්සාමී’’ති අඞ්ගාරකාසුතටෙ ඨත්වා ‘‘භන්තෙ, පච්චෙකබුද්ධ අහං ඉමිස්සා අඞ්ගාරකාසුයා අධොසීසො පතමානොපි න නිවත්තිස්සාමි, කෙවලං තුම්හෙ මයා දින්නං භොජනං පටිග්ගණ්හථා’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

40. ‘‘කාමං පතාමි නිරයං, උද්ධංපාදො අවංසිරො;

නානරියං කරිස්සාමි, හන්ද පිණ්ඩං පටිග්ගහා’’ති.

තත්ථායං පිණ්ඩත්ථො – භන්තෙ, පච්චෙකවරබුද්ධ සචෙපහං තුම්හාකං පිණ්ඩපාතං දෙන්තො එකංසෙනෙව ඉමං නිරයං උද්ධංපාදො අවංසිරො හුත්වා පතාමි, තථාපි යදිදං අදානඤ්ච අසීලඤ්ච අරියෙහි අකත්තබ්බත්තා අනරියෙහි ච කත්තබ්බත්තා ‘‘අනරිය’’න්ති වුච්චති, ‘‘න තං අනරියං කරිස්සාමි, හන්ද ඉමං මයා දීයමානං පිණ්ඩං පටිග්ගහ පටිග්ගණ්හාහී’’ති. එත්ථ ච හන්දාති වොස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො.

එවං වත්වා බොධිසත්තො දළ්හසමාදානෙන භත්තපාතිං ගහෙත්වා අඞ්ගාරකාසුමත්ථකෙන පක්ඛන්තො, තාවදෙව අසීතිහත්ථගම්භීරාය අඞ්ගාරකාසුයා තලතො උපරූපරිජාතං සතපත්තපුප්ඵිතං එකං මහාපදුමං උග්ගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස පාදෙ සම්පටිච්ඡි. තතො මහාතුම්බමත්තා රෙණු උග්ගන්ත්වා මහාසත්තස්ස මුද්ධනි ඨත්වා සකලසරීරං සුවණ්ණචුණ්ණසමොකිණ්ණමිව අකාසි. සො පදුමකණ්ණිකාය ඨත්වා නානග්ගරසභොජනං පච්චෙකබුද්ධස්ස පත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි. සො තං පටිග්ගහෙත්වා අනුමොදනං කත්වා පත්තං ආකාසෙ ඛිපිත්වා පස්සන්තස්සෙව මහාජනස්ස සයම්පි වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා නානප්පකාරං වලාහකපන්තිං මද්දමානො විය හිමවන්තමෙව ගතො. මාරොපි පරාජිතො දොමනස්සං පත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගතො. බොධිසත්තො පන පදුමකණ්ණිකාය ඨිතකොව මහාජනස්ස දානසීලසංවණ්ණනෙන ධම්මං දෙසෙත්වා මහාජනෙන පරිවුතො අත්තනො නිවෙසනමෙව පවිසිත්වා යාවජීවං දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ‘‘නයිදං, ගහපති, අච්ඡරියං, යං ත්වං එවං දස්සනසම්පන්නො එතරහි දෙවතාය න කම්පිතො, පුබ්බෙ පණ්ඩිතෙහි කතමෙව අච්ඡරිය’’න්ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා පච්චෙකබුද්ධො තත්ථෙව පරිනිබ්බායි, මාරං පරාජෙත්වා පදුමකණ්ණිකාය ඨත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස පිණ්ඩපාතදායකො බාරාණසිසෙට්ඨි පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

ඛදිරඞ්ගාරජාතකවණ්ණනා දසමා.