3. කුරුඞ්ගවග්ගො

[21] 1. කුරුඞ්ගමිගජාතකවණ්ණනා

ඤාතමෙතං කුරුඞ්ගස්සාති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තං ආරබ්භ කථෙසි. එකස්මිඤ්හි සමයෙ ධම්මසභායං සන්නිපතිතා භික්ඛූ ‘‘ආවුසො දෙවදත්තො තථාගතස්ස ඝාතනත්ථාය ධනුග්ගහෙ පයොජෙසි, සිලං පවිජ්ඣි, ධනපාලං විස්සජ්ජෙසි, සබ්බථාපි දසබලස්ස වධාය පරිසක්කතී’’ති දෙවදත්තස්ස අවණ්ණං කථෙන්තා නිසීදිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසින්නො ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡි. භන්තෙ, දෙවදත්තො තුම්හාකං වධාය පරිසක්කතීති තස්ස අගුණකථාය සන්නිසින්නාම්හාති. සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, දෙවදත්තො ඉදානෙව මම වධාය පරිසක්කති, පුබ්බෙපි මම වධාය පරිසක්කියෙව, න ච පන මං වධිතුං අසක්ඛී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කුරුඞ්ගමිගො හුත්වා එකස්මිං අරඤ්ඤායතනෙ ඵලානි ඛාදන්තො වසති. සො එකස්මිං කාලෙ ඵලසම්පන්නෙ සෙපණ්ණිරුක්ඛෙ සෙපණ්ණිඵලානි ඛාදති. අථෙකො ගාමවාසී අට්ටකලුද්දකො ඵලරුක්ඛමූලෙසු මිගානං පදානි උපධාරෙත්වා උපරිරුක්ඛෙ අට්ටකං බන්ධිත්වා තත්ථ නිසීදිත්වා ඵලානි ඛාදිතුං ආගතාගතෙ මිගෙ සත්තියා විජ්ඣිත්වා තෙසං මංසං වික්කිණන්තො ජීවිකං කප්පෙති. සො එකදිවසං තස්මිං රුක්ඛමූලෙ බොධිසත්තස්ස පදවළඤ්ජං දිස්වා තස්මිං සෙපණ්ණිරුක්ඛෙ අට්ටකං බන්ධිත්වා පාතොව භුඤ්ජිත්වා සත්තිං ආදාය වනං පවිසිත්වා තං රුක්ඛං ආරුහිත්වා අට්ටකෙ නිසීදි. බොධිසත්තොපි පාතොව වසනට්ඨානා නික්ඛමිත්වා ‘‘සෙපණ්ණිඵලානි ඛාදිස්සාමී’’ති ආගම්ම තං රුක්ඛමූලං සහසාව අපවිසිත්වා ‘‘කදාචි අට්ටකලුද්දකා රුක්ඛෙසු අට්ටකං බන්ධන්ති, අත්ථි නු ඛො එවරූපො උපද්දවො’’ති පරිග්ගණ්හන්තො බාහිරතොව අට්ඨාසි.

ලුද්දකොපි බොධිසත්තස්ස අනාගමනභාවං ඤත්වා අට්ටකෙ නිසින්නොව සෙපණ්ණිඵලානි ඛිපිත්වා ඛිපිත්වා තස්ස පුරතො පාතෙසි. බොධිසත්තො ‘‘ඉමානි ඵලානි ආගන්ත්වා මය්හං පුරතො පතන්ති, අත්ථි නු ඛො උපරි ලුද්දකො’’ති පුනප්පුනං උල්ලොකෙන්තො ලුද්දකං දිස්වා අපස්සන්තො විය හුත්වා ‘‘අම්භො, රුක්ඛ-පුබ්බෙ ත්වං ඔලම්බකං චාරෙන්තො විය උජුකමෙව ඵලානි පාතෙසි, අජ්ජ පන තෙ රුක්ඛධම්මො පරිච්චත්තො, එවං තයා රුක්ඛධම්මෙ පරිච්චත්තෙ අහම්පි අඤ්ඤං රුක්ඛමූලං උපසඞ්කමිත්වා මය්හං ආහාරං පරියෙසිස්සාමී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

21. ‘‘ඤාතමෙතං කුරුඞ්ගස්ස, යං ත්වං සෙපණ්ණි සෙය්‍යසි;

අඤ්ඤං සෙපණ්ණි ගච්ඡාමි, න මෙ තෙ රුච්චතෙ ඵල’’න්ති.

තත්ථ ඤාතන්ති පාකටං ජාතං. එතන්ති ඉදං. කුරුඞ්ගස්සාති කුරුඞ්ගමිගස්ස. යං ත්වං සෙපණ්ණි සෙය්‍යසීති යං ත්වං අම්භො සෙපණ්ණිරුක්ඛ පුරතො ඵලානි පාතයමානො සෙය්‍යසි විසෙය්‍යසි විසිණ්ණඵලො හොසි, තං සබ්බං කුරුඞ්ගමිගස්ස පාකටං ජාතං. න මෙ තෙ රුච්චතෙ ඵලන්ති එවං ඵලං දදමානාය න මෙ තව ඵලං රුච්චති, තිට්ඨ ත්වං, අහං අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡිස්සාමීති අගමාසි.

අථස්ස ලුද්දකො අට්ටකෙ නිසින්නොව සත්තිං ඛිපිත්වා ‘‘ගච්ඡ, විරද්ධො දානිම්හි ත’’න්ති ආහ. බොධිසත්තො නිවත්තිත්වා ඨිතො ආහ ‘‘අම්භො පුරිස, ඉදානීසි කිඤ්චාපි මං විරද්ධො, අට්ඨ පන මහානිරයෙ සොළසඋස්සදනිරයෙ පඤ්චවිධබන්ධනාදීනි ච කම්මකාරණානි අවිරද්ධොයෙවාසී’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා පලායිත්වා යථාරුචිං ගතො, ලුද්දොපි ඔතරිත්වා යථාරුචිං ගතො.

සත්ථාපි ‘‘න, භික්ඛවෙ, දෙවදත්තො ඉදානෙව මම වධාය පරිසක්කති, පුබ්බෙපි පරිසක්කියෙව, න ච පන මං වධිතුං අසක්ඛී’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා අට්ටකලුද්දකො දෙවදත්තො අහොසි, කුරුඞ්ගමිගො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කුරුඞ්ගමිගජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[22] 2. කුක්කුරජාතකවණ්ණනා

යෙ කුක්කුරාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ඤාතත්ථචරියං ආරබ්භ කථෙසි. සා ද්වාදසකනිපාතෙ භද්දසාලජාතකෙ ආවිභවිස්සති. ඉදං පන වත්ථුං පතිට්ඨපෙත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තථාරූපං කම්මං පටිච්ච කුක්කුරයොනියං නිබ්බත්තිත්වා අනෙකසතකුක්කුරපරිවුතො මහාසුසානෙ වසති. අථෙකදිවසං රාජා සෙතසින්ධවයුත්තං සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතං රථං ආරුය්හ උය්‍යානං ගන්ත්වා තත්ථ දිවසභාගං කීළිත්වා අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ නගරං පාවිසි. තස්ස තං රථවරත්තං යථානද්ධමෙව රාජඞ්ගණෙ ඨපයිංසු, සො රත්තිභාගෙ දෙවෙ වස්සන්තෙ තින්තො. උපරිපාසාදතො කොලෙය්‍යකසුනඛා ඔතරිත්වා තස්ස චම්මඤ්ච නද්ධිඤ්ච ඛාදිංසු. පුනදිවසෙ රඤ්ඤො ආරොචෙසුං ‘‘දෙව, නිද්ධමනමුඛෙන සුනඛා පවිසිත්වා රථස්ස චම්මඤ්ච නද්ධිඤ්ච ඛාදිංසූ’’ති. රාජා සුනඛානං කුජ්ඣිත්වා ‘‘දිට්ඨදිට්ඨට්ඨානෙ සුනඛෙ ඝාතෙථා’’ති ආහ. තතො පට්ඨාය සුනඛානං මහාබ්‍යසනං උදපාදි. තෙ දිට්ඨිදිට්ඨට්ඨානෙ ඝාතියමානා පලායිත්වා සුසානං ගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස සන්තිකං අගමංසු.

බොධිසත්තො ‘තුම්හෙ බහූ සන්නිපතිතා, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති පුච්ඡි. තෙ ‘‘අන්තෙපුරෙ කිර රථස්ස චම්මඤ්ච නද්ධි ච සුනඛෙහි ඛාදිතා’ති කුද්ධො රාජා සුනඛවධං ආණාපෙසි, බහූ සුනඛා විනස්සන්ති, මහාභයං උප්පන්න’’න්ති ආහංසු. බොධිසත්තො චින්තෙසි ‘‘ආරක්ඛට්ඨානෙ බහි සුනඛානං ඔකාසො නත්ථි, අන්තොරාජනිවෙසනෙ කොලෙය්‍යකසුනඛානමෙව තං කම්මං භවිස්සති. ඉදානි පන චොරානං කිඤ්චි භයං නත්ථි, අචොරා මරණං ලභන්ති, යංනූනාහං චොරෙ රඤ්ඤො දස්සෙත්වා ඤාතිසඞ්ඝස්ස ජීවිතදානං දදෙය්‍ය’’න්ති. සො ඤාතකෙ සමස්සාසෙත්වා ‘‘තුම්හෙ මා භායිත්ථ, අහං වො අභයං ආහරිස්සාමි, යාව රාජානං පස්සාමි, තාව ඉධෙව හොථා’’ති පාරමියො ආවජ්ජෙත්වා මෙත්තාභාවනං පුරෙචාරිකං කත්වා ‘‘මය්හං උපරි ලෙඩ්ඩුං වා මුග්ගරං වා මා කොචි ඛිපිතුං උස්සහී’’ති අධිට්ඨාය එකකොව අන්තොනගරං පාවිසි. අථ නං දිස්වා එකසත්තොපි කුජ්ඣිත්වා ඔලොකෙන්තො නාම නාහොසි. රාජාපි සුනඛවධං ආණාපෙත්වා සයං විනිච්ඡයෙ නිසින්නො හොති. බොධිසත්තො තත්ථෙව ගන්ත්වා පක්ඛන්දිත්වා රඤ්ඤො ආසනස්ස හෙට්ඨා පාවිසි. අථ නං රාජපුරිසා නීහරිතුං ආරද්ධා, රාජා පන වාරෙසි.

සො ථොකං විස්සමිත්වා හෙට්ඨාසනා නික්ඛමිත්වා රාජානං වන්දිත්වා ‘‘දෙව, තුම්හෙ කුක්කුරෙ මාරාපෙථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, මාරාපෙමහ’’න්ති. ‘‘කො නෙසං අපරාධො නරින්දා’’ති? ‘‘රථස්ස මෙ පරිවාරචම්මඤ්ච නද්ධිඤ්ච ඛාදිංසූ’’ති. ‘‘යෙ ඛාදිංසු, තෙ ජානාථා’’ති? ‘‘න ජානාමා’’ති. ‘‘‘ඉමෙ නාම චම්මඛාදකචොරා’ති තථතො අජානිත්වා දිට්ඨදිට්ඨට්ඨානෙයෙව මාරාපනං න යුත්තං, දෙවා’’ති. ‘‘රථචම්මස්ස කුක්කුරෙහි ඛාදිතත්තා ‘දිට්ඨදිට්ඨෙ සබ්බෙව මාරෙථා’ති සුනඛවධං ආණාපෙසි’’න්ති. ‘‘කිං පන වො මනුස්සා සබ්බෙව කුක්කුරෙ මාරෙන්ති, උදාහු මරණං අලභන්තාපි අත්ථී’’ති? ‘‘අත්ථි, අම්හාකං ඝරෙ කොලෙය්‍යකා මරණං න ලභන්තී’’ති. මහාරාජ ඉදානෙව තුම්හෙ ‘‘රථචම්මස්ස කුක්කුරෙහි ඛාදිතත්තා ‘දිට්ඨදිට්ඨෙ සබ්බෙව මාරෙථා’ති සුනඛවධං ආණාපෙසි’’න්ති අවොචුත්ථ, ඉදානි පන ‘‘අම්හාකං ඝරෙ කොලෙය්‍යකා මරණං න ලභන්තී’’ති වදෙථ. ‘‘නනු එවං සන්තෙ තුම්හෙ ඡන්දාදිවසෙන අගතිගමනං ගච්ඡථ, අගතිගමනඤ්ච නාම න යුත්තං, න ච රාජධම්මො, රඤ්ඤා නාම කාරණගවෙසකෙන තුලාසදිසෙන භවිතුං වට්ටති, ඉදානි ච කොලෙය්‍යකා මරණං න ලභන්ති, දුබ්බලසුනඛාව ලභන්ති, එවං සන්තෙ නායං සබ්බසුනඛඝච්චා, දුබ්බලඝාතිකා නාමෙසා’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා මහාසත්තො මධුරස්සරං නිච්ඡාරෙත්වා ‘‘මහාරාජ, යං තුම්හෙ කරොථ, නායං ධම්මො’’ති රඤ්ඤො ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

22. ‘‘යෙ කුක්කුරා රාජකුලම්හි වද්ධා, කොලෙය්‍යකා වණ්ණබලූපපන්නා;

තෙමෙ න වජ්ඣා මයමස්ම වජ්ඣා, නායං සඝච්චා දුබ්බලඝාතිකාය’’න්ති.

තත්ථ යෙ කුක්කුරාති යෙ සුනඛා. යථා හි ධාරුණ්හොපි පස්සාවො ‘‘පූතිමුත්ත’’න්ති, තදහුජාතොපි සිඞ්ගාලො ‘‘ජරසිඞ්ගාලො’’ති, කොමලාපි ගලොචිලතා ‘‘පූතිලතා’’ති, සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො ‘‘පූතිකායො’’ති වුච්චති, එවමෙවං වස්සසතිකොපි සුනඛො ‘‘කුක්කුරො’’ති වුච්චති. තස්මා මහල්ලකා කායබලූපපන්නාපි තෙ ‘‘කුක්කුරා’’ත්වෙව වුත්තා. වද්ධාති වඩ්ඪිතා. කොලෙය්‍යකාති රාජකුලෙ ජාතා සම්භූතා සංවඩ්ඪා. වණ්ණබලූපපන්නාති සරීරවණ්ණෙන චෙව කායබලෙන ච සම්පන්නා. තෙමෙ න වජ්ඣාති තෙ ඉමෙ සස්සාමිකා සාරක්ඛා න වජ්ඣා. මයමස්ම වජ්ඣාති අස්සාමිකා අනාරක්ඛා මයං වජ්ඣා නාම ජාතා. නායං සඝච්චාති එවං සන්තෙ අයං අවිසෙසෙන සඝච්චා නාම න හොති. දුබ්බලඝාතිකායන්ති අයං පන දුබ්බලානංයෙව ඝාතනතො දුබ්බලඝාතිකා නාම හොති. රාජූහි නාම චොරා නිග්ගණ්හිතබ්බා, නො අචොරා. ඉධ පන චොරානං කිඤ්චි භයං නත්ථි, අචොරා මරණං ලභන්ති. අහො ඉමස්මිං ලොකෙ අයුත්තං වත්තති, අහො අධම්මො වත්තතීති.

රාජා බොධිසත්තස්ස වචරං සුත්වා ආහ – ‘‘ජානාසි ත්වං, පණ්ඩිත, අසුකෙහි නාම රථචම්මං ඛාදිත’’න්ති? ‘‘ආම, ජානාමී’’ති. ‘‘කෙහි ඛාදිත’’න්ති? ‘‘තුම්හාකං ගෙහෙ වසනකෙහි කොලෙය්‍යකසුනඛෙහී’’ති. ‘‘කථං තෙහි ඛාදිතභාවො ජානිතබ්බො’’ති? ‘‘අහං තෙහි ඛාදිතභාවං දස්සෙසාමී’’ති. ‘‘දස්සෙහි පණ්ඩිතා’’ති. ‘‘තුම්හාකං ඝරෙ කොලෙය්‍යකසුනඛෙ ආහරාපෙත්වා ථොකං තක්කඤ්ච දබ්බතිණානි ච ආහරාපෙථා’’ති. රාජා තථා අකාසි. අථ නං මහාසත්තො ‘‘ඉමානි තිණානි තක්කෙන මද්දාපෙත්වා එතෙ සුනඛෙ පායෙථා’’ති ආහ. රාජා තථා කත්වා පායාපෙසි, පීතා පීතා සුනඛා සද්ධිං චම්මෙහි වමිංසු. රාජා ‘‘සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස බ්‍යාකරණං වියා’’ති තුට්ඨො බොධිසත්තස්ස සෙතච්ඡත්තෙන පූජං අකාසි. බොධිසත්තො ‘‘ධම්මං චර, මහාරාජ, මාතාපිතූසු ඛත්තියා’’තිආදීහි (ජා. 2.17.39) තෙසකුණජාතකෙ ආගතාහි දසහි ධම්මචරියගාථාහි රඤ්ඤො ධම්මං දෙසෙත්වා ‘‘මහාරාජ, ඉතො පට්ඨාය අප්පමත්තො හොහී’’ති රාජානං පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා සෙතච්ඡත්තං රඤ්ඤොව පටිඅදාසි.

රාජා මහාසත්තස්ස ධම්මකථං සුත්වා සබ්බසත්තානං අභයං දත්වා බොධිසත්තං ආදිං කත්වා සබ්බසුනඛානං අත්තනො භොජනසදිසමෙව නිච්චභත්තං පට්ඨපෙත්වා බොධිසත්තස්ස ඔවාදෙ ඨිතො යාවතායුකං දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා කාලං කත්වා දෙවලොකෙ උප්පජ්ජි. කුක්කුරොවාදො දස වස්සසහස්සානි පවත්ති. බොධිසත්තොපි යාවතායුකං ඨත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, තථාගතො ඉදානෙව ඤාතකානං අත්ථං චරති, පුබ්බෙපි චරියෙවා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, අවසෙසා පරිසා බුද්ධපරිසා, කුක්කුරපණ්ඩිතො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කුක්කුරජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[23] 3. භොජාජානීයජාතකවණ්ණනා

අපි පස්සෙන සෙමානොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං ඔස්සට්ඨවීරියං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තස්මිඤ්හි සමයෙ සත්ථා තං භික්ඛුං ආමන්තෙත්වා ‘‘භික්ඛු, පුබ්බෙ පණ්ඩිතා අනායතනෙපි වීරියං අකංසු, පහාරං ලද්ධාපි නෙව ඔස්සජිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො භොජාජානීයසින්ධවකුලෙ නිබ්බත්තො සබ්බාලඞ්කාරසම්පන්නො බාරාණසිරඤ්ඤො මඞ්ගලස්සො අහොසි. සො සතසහස්සග්ඝනිකාය සුවණ්ණපාතියංයෙව නානග්ගරසසම්පන්නං තිවස්සිකගන්ධසාලිභොජනං භුඤ්ජති, චාතුජ්ජාතිකගන්ධූපලිත්තායමෙව භූමියං තිට්ඨති, තං ඨානං රත්තකම්බලසාණිපරික්ඛිත්තං උපරි සුවණ්ණතාරකඛචිතචෙලවිතානං සමොසරිතගන්ධදාමමාලාදාමං අවිජහිතගන්ධතෙලපදීපං හොති. බාරාණසිරජ්ජං පන අපත්ථෙන්තා රාජානො නාම නත්ථි. එකං සමයං සත්ත රාජානො බාරාණසිං පරික්ඛිපිත්වා ‘‘අම්හාකං රජ්ජං වා දෙතු, යුද්ධං වා’’ති බාරාණසිරඤ්ඤො පණ්ණං පෙසෙසුං. රාජා අමච්චෙ සන්නිපාතෙත්වා තං පවත්තිං ආචික්ඛිත්වා ‘‘ඉදානි කිං කරොම, තාතා’’ති පුච්ඡි. ‘‘දෙව, තුම්හෙහි තාව ආදිතොව යුද්ධාය න ගන්තබ්බං, අසුකං නාම අස්සාරොහං පෙසෙත්වා යුද්ධං කාරෙථ, තස්මිං අසක්කොන්තෙ පච්ඡා ජානිස්සාමා’’ති. රාජා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සක්ඛිස්සසි, තාත, සත්තහි රාජූහි සද්ධිං යුද්ධං කාතු’’න්ති ආහ. ‘‘දෙව, සචෙ භොජාජානීයසින්ධවං ලභාමි, තිට්ඨන්තු සත්ත රාජානො, සකලජම්බුදීපෙ රාජූහිපි සද්ධිං යුජ්ඣිතුං සක්ඛිස්සාමී’’ති. ‘‘තාත, භොජාජානීයසින්ධවො වා හොතු අඤ්ඤො වා, යං ඉච්ඡසි, තං ගහෙත්වා යුද්ධං කරොහී’’ති.

සො ‘‘සාධු, දෙවා’’ති රාජානං වන්දිත්වා පාසාදා ඔරුය්හ භොජාජානීයසින්ධවං ආහරාපෙත්වා සුවම්මිතං කත්වා අත්තනාපි සබ්බසන්නාහසන්නද්ධො ඛග්ගං බන්ධිත්වා සින්ධවපිට්ඨිවරගතො නගරා නික්ඛම්ම විජ්ජුලතා විය චරමානො පඨමං බලකොට්ඨකං භින්දිත්වා එකං රාජානං ජීවග්ගාහමෙව ගහෙත්වා ආගන්ත්වා නගරෙ බලස්ස නිය්‍යාදෙත්වා පුන ගන්ත්වා දුතියං බලකොට්ඨකං භින්දිත්වා තථා තතියන්ති එවං පඤ්ච රාජානො ජීවග්ගාහං ගහෙත්වා ඡට්ඨං බලකොට්ඨකං භින්දිත්වා ඡට්ඨස්ස රඤ්ඤො ගහිතකාලෙ භොජාජානීයො පහාරං ලභති, ලොහිතං පග්ඝරති, වෙදනා බලවතියො වත්තන්ති. අස්සාරොහො තස්ස පහටභාවං ඤත්වා භොජාජානීයසින්ධවං රාජද්වාරෙ නිපජ්ජාපෙත්වා සන්නාහං සිථිලං කත්වා අඤ්ඤං අස්සං සන්නය්හිතුං ආරද්ධො. බොධිසත්තො මහාඵාසුකපස්සෙන නිපන්නොව අක්ඛීනි උම්මිලෙත්වා අස්සාරොහං දිස්වා ‘‘අයං අඤ්ඤං අස්සං සන්නය්හති, අයඤ්ච අස්සො සත්තමං බලකොට්ඨකං භින්දිත්වා සත්තමං රාජානං ගණ්හිතුං න සක්ඛිස්සති, මයා කතකම්මඤ්ච නස්සිස්සති, අප්පටිසමො අස්සාරොහොපි නස්සිස්සති, රාජාපි පරහත්ථං ගමිස්සති, ඨපෙත්වා මං අඤ්ඤො අස්සො සත්තමං බලකොට්ඨකං භින්දිත්වා සත්තමං රාජානං ගහෙතුං සමත්ථො නාම නත්ථී’’ති නිපන්නකොව අස්සාරොහං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සම්ම අස්සාරොහ, සත්තමං බලකොට්ඨකං භින්දිත්වා සත්තමං රාජානං ගහෙතුං සමත්ථො ඨපෙත්වා මං අඤ්ඤො අස්සො නාම නත්ථි, නාහං මයා කතකම්මං නාසෙස්සාමි, මමඤ්ඤෙව උට්ඨාපෙත්වා සන්නය්හාහී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

23. ‘‘අපි පස්සෙන සෙමානො, සල්ලෙභි සල්ලලීකතො;

සෙය්‍යොව වළවා භොජ්ඣො, යුඤ්ජ මඤ්ඤෙව සාරථී’’ති.

තත්ථ අපි පස්සෙන සෙමානොති එකෙන පස්සෙන සයමානකොපි. සල්ලෙභි සල්ලලීකතොති සල්ලෙහි විද්ධොපි සමානො. සෙය්‍යොව වළවා භොජ්ඣොති වළවාති සින්ධවකුලෙසු අජාතො ඛලුඞ්කස්සො. භොජ්ඣොති භොජාජානීයසින්ධවො. ඉති එතස්මා වළවා සල්ලෙහි විද්ධොපි භොජාජානීයසින්ධවොව සෙය්‍යො වරො උත්තමො. යුඤ්ජ මඤ්ඤෙව සාරථීති යස්මා එව ගතොපි අහමෙව සෙය්‍යො, තස්මා මමඤ්ඤෙව යොජෙහි, මං වම්මෙහීති වදති.

අස්සාරොහො බොධිසත්තං උට්ඨාපෙත්වා වණං බන්ධිත්වා සුසන්නද්ධං සන්නය්හිත්වා තස්ස පිට්ඨියං නිසීදිත්වා සත්තමං බලකොට්ඨකං භින්දිත්වා සත්තමං රාජානං ජීවග්ගාහං ගහෙත්වා රාජබලස්ස නිය්‍යාදෙසි, බොධිසත්තම්පි රාජද්වාරං ආනයිංසු. රාජා තස්ස දස්සනත්ථාය නික්ඛමි. මහාසත්තො රාජානං ආහ – ‘‘මහාරාජ, සත්ත රාජානො මා ඝාතයිත්ථ, සපථං කාරෙත්වා විස්සජ්ජෙථ, මය්හඤ්ච අස්සාරොහස්ස ච දාතබ්බං යසං අස්සාරොහස්සෙව දෙථ, සත්ත රාජානො ගහෙත්වා දින්නයොධං නාම නාසෙතුං න වට්ටති. තුම්හෙපි දානං දෙථ, සීලං රක්ඛථ, ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙථා’’ති. එවං බොධිසත්තෙන රඤ්ඤො ඔවාදෙ දින්නෙ බොධිසත්තස්ස සන්නාහං මොචයිංසු, සො සන්නාහෙ මුත්තමත්තෙයෙව නිරුජ්ඣි. රාජා තස්ස සරීරකිච්චං කාරෙත්වා අස්සාරොහස්ස මහන්තං යසං දත්වා සත්ත රාජානො පුන අත්තන්නො අදුබ්භාය සපථං කාරෙත්වා සකසකට්ඨානානි පෙසෙත්වා ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙත්වා ජීවිතපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ‘‘එවං භික්ඛු පුබ්බෙ පණ්ඩිතා අනායතනෙපි වීරියං අකංසු, එවරූපං පහාරං ලද්ධාපි න ඔස්සජිංසු, ත්වං පන එවරූපෙ නිය්‍යානිකසාසනෙ පබ්බජිත්වා කස්මා වීරියං ඔස්සජසී’’ති වත්වා චත්තාරි සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ ඔස්සට්ඨවීරියො භික්ඛු අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, අස්සාරොහො සාරිපුත්තො, භොජාජානීයසින්ධවො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

භොජාජානීයජාතකවණ්ණනා තතියා.

[24] 4. ආජඤ්ඤජාතකවණ්ණනා

යදා යදාති ඉදම්පි සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ඔස්සට්ඨවීරියමෙව භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තං පන භික්ඛුං සත්ථා ආමන්තෙත්වා ‘‘භික්ඛු පුබ්බෙ පණ්ඩිතා අනායතනෙපි ලද්ධප්පහාරාපි හුත්වා වීරියං අකංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ පුරිමනයෙනෙව සත්ත රාජානො නගරං පරිවාරයිංසු. අථෙකො රථිකයොධො ද්වෙ භාතිකසින්ධවෙ රථෙ යොජෙත්වා නගරා නික්ඛම්ම ඡ බලකොට්ඨකෙ භින්දිත්වා ඡ රාජානො අග්ගහෙසි. තස්මිං ඛණෙ ජෙට්ඨකඅස්සො පහාරං ලභි. රථිකො රථං පෙසෙන්තො රාජද්වාරං ආගන්ත්වා ජෙට්ඨභාතිකං රථා මොචෙත්වා සන්නාහං සිථිලං කත්වා එකෙනෙව පස්සෙන නිපජ්ජාපෙත්වා අඤ්ඤං අස්සං සන්නය්හිතුං ආරද්ධො. බොධිසත්තො තං දිස්වා පුරිමනයෙනෙව චින්තෙත්වා රථිකං පක්කොසාපෙත්වා නිපන්නකොව ඉමං ගාථමාහ –

24. ‘‘යදා යදා යත්ථ යදා, යත්ථ යත්ථ යදා යදා;

ආජඤ්ඤො කුරුතෙ වෙගං, හායන්ති තත්ථ වාළවා’’ති.

තත්ථ යදා යදාති පුබ්බණ්හාදීසු යස්මිං යස්මිං කාලෙ. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ මග්ගෙ වා සඞ්ගාමසීසෙ වා. යදාති යස්මිං ඛණෙ. යත්ථ යත්ථාති සත්තන්නං බලකොට්ඨකානං වසෙන බහූසු යුද්ධමණ්ඩලෙසු. යදා යදාති යස්මිං යස්මිං කාලෙ පහාරං ලද්ධකාලෙ වා අලද්ධකාලෙ වා. ආජඤ්ඤො කුරුතෙ වෙගන්ති සාරථිස්ස චිත්තරුචිතං කාරණං ආජානනසභාවො ආජඤ්ඤො වරසින්ධවො වෙගං කරොති වායමති වීරියං ආරභති. හායන්ති තත්ථ වාළවාති තස්මිං වෙගෙ කරියමානෙ ඉතරෙ වළවසඞ්ඛාතා ඛළුඞ්කස්සා හායන්ති පරිහායන්ති, තස්මා ඉමස්මිං රථෙ මංයෙව යොජෙහීති ආහ.

සාරථි බොධිසත්තං උට්ඨාපෙත්වා රථෙ යොජෙත්වා සත්තමං බලකොට්ඨකං භින්දිත්වා සත්තමං රාජානං ආදාය රථං පෙසෙන්තො රාජද්වාරං ආගන්ත්වා සින්ධවං මොචෙසි. බොධිසත්තො එකෙන පස්සෙන නිපන්නො පුරිමනයෙනෙව රඤ්ඤො ඔවාදං දත්වා නිරුජ්ඣි. රාජා තස්ස සරීරකිච්චං කාරෙත්වා සාරථිස්ස සම්මානං කත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ සො භික්ඛු අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. සත්ථා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා රාජා ආනන්දත්ථෙරො අහොසි, අස්සො සම්මාසම්බුද්ධො’’ති.

ආජඤ්ඤජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[25] 5. තිත්ථජාතකවණ්ණනා

අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි තිත්ථෙහීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ධම්මසෙනාපතිස්ස සද්ධිවිහාරිකං එකං සුවණ්ණකාරපුබ්බකං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. ආසයානුසයඤාණඤ්හි බුද්ධානංයෙව හොති, න අඤ්ඤෙසං. තස්මා ධම්මසෙනාපති අත්තනො ආසයානුසයඤාණස්ස නත්ථිතාය සද්ධිවිහාරිකස්ස ආසයානුසයං අජානන්තො අසුභකම්මට්ඨානමෙව කථෙසි, තස්ස තං න සප්පායමහොසි. කස්මා? සො කිර පටිපාටියා පඤ්ච ජාතිසතානි සුවණ්ණකාරගෙහෙයෙව පටිසන්ධිං ගණ්හි, අථස්ස දීඝරත්තං පරිසුද්ධසුවණ්ණදස්සනවසෙන පරිචිතත්තා අසුභං න සප්පායමහොසි. සො තත්ථ නිමිත්තමත්තම්පි උප්පාදෙතුං අසක්කොන්තො චත්තාරො මාසෙ ඛෙපෙසි.

ධම්මසෙනාපති අත්තනො සද්ධිවිහාරිකස්ස අරහත්තං දාතුං අසක්කොන්තො ‘‘අද්ධා අයං බුද්ධවෙනෙය්‍යො භවිස්සති, තථාගතස්ස සන්තිකං නෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා පාතොව තං ආදාය සත්ථු සන්තිකං අගමාසි. සත්ථා ‘‘කිං නු ඛො, සාරිපුත්ත, එකං භික්ඛුං ආදාය ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉමස්ස කම්මට්ඨානං අදාසිං, අයං පන චතූහි මාසෙහි නිමිත්තමත්තම්පි න උප්පාදෙසි, ස්වාහං ‘බුද්ධවෙනෙය්‍යො එසො භවිස්සතී’ති චින්තෙත්වා තුම්හාකං සන්තිකං ආදාය ආගතො’’ති. ‘‘සාරිපුත්ත, කතරං පන තෙ කම්මට්ඨානං සද්ධිවිහාරිකස්ස දින්න’’න්ති? ‘‘අසුභකම්මට්ඨානං භගවා’’ති. ‘‘සාරිපුත්ත, නත්ථි තව සන්තානෙ ආසයානුසයඤාණං, ගච්ඡ, ත්වං සායන්හසමයෙ ආගන්ත්වා තව සද්ධිවිහාරිකං ආදාය ගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති. එවං සත්ථා ථෙරං උය්‍යොජෙත්වා තස්ස භික්ඛුස්ස මනාපං චීවරඤ්ච නිවාසනඤ්ච දාපෙත්වා තං ආදාය ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා පණීතං ඛාදනීයභොජනීයං දාපෙත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො පුන විහාරං ආගන්ත්වා ගන්ධකුටියං දිවසභාගං ඛෙපෙත්වා සායන්හසමයෙ තං භික්ඛුං ගහෙත්වා විහාරචාරිකං චරමානො අම්බවනෙ එකං පොක්ඛරණිං මාපෙත්වා තත්ථ මහන්තං පදුමිනිගච්ඡං, තත්‍රාපි ච මහන්තං එකං පදුමපුප්ඵං මාපෙත්වා ‘‘භික්ඛු ඉමං පුප්ඵං ඔලොකෙන්තො නිසීදා’’ති නිසීදාපෙත්වා ගන්ධකුටිං පාවිසි.

සො භික්ඛු තං පුප්ඵං පුනප්පුනං ඔලොකෙති. භගවා තං පුප්ඵං ජරං පාපෙසි, තං තස්ස පස්සන්තස්සෙව ජරං පත්වා විවණ්ණං අහොසි. අථස්ස පරියන්තතො පට්ඨාය පත්තානි පතන්තානි මුහුත්තෙන සබ්බානි පතිංසු. තතො කිඤ්ජක්ඛං පති, කණ්ණිකාව අවසිස්සි. සො භික්ඛු තං පස්සන්තො චින්තෙසි ‘‘ඉදං පදුමපුප්ඵං ඉදානෙව අභිරූපං අහොසි දස්සනීයං, අථස්ස වණ්ණො පරිණතො, පත්තානි ච කිඤ්චක්ඛඤ්ච පතිතං, කණ්ණිකාමත්තමෙව අවසිට්ඨං, එවරූපස්ස නාම පදුමස්ස ජරා පත්තා, මය්හං සරීරස්ස කිං න පාපුණිස්සති, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’ති විපස්සනං පට්ඨපෙසි. සත්ථා ‘‘තස්ස චිත්තං විපස්සනං ආරුළ්හ’’න්ති ඤත්වා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව ඔභාසං ඵරිත්වා ඉමං ගාථමාහ –

‘‘උච්ඡින්ද සිනෙහමත්තනො, කුමුදං සාරදිකංව පාණිනා;

සන්තිමග්ගමෙව බ්‍රූහය, නිබ්බානං සුගතෙන දෙසිත’’න්ති. (ධ. ප. 285);

සො භික්ඛු ගාථාපරියොසානෙ අරහත්තං පත්වා ‘‘මුත්තො වතම්හි සබ්බභවෙහී’’ති චින්තෙත්වා –

‘‘සො වුත්ථවාසො පරිපුණ්ණමානසො, ඛීණාසවො අන්තිමදෙහධාරී;

විසුද්ධසීලො සුසමාහිතින්ද්‍රියො, චන්දො යථා රාහුමුඛා පමුත්තො.

‘‘සමොතතං මොහමහන්ධකාරං, විනොදයිං සබ්බමලං අසෙසං;

ආලොකපජ්ජොතකරො පභඞ්කරො, සහස්සරංසී විය භාණුමා නභෙ’’ති. –

ආදීහි ගාථාහි උදානං උදානෙසි. උදානෙත්වා ච පන ගන්ත්වා භගවන්තං වන්දි. ථෙරොපි ආගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා අත්තනො සද්ධිවිහාරිකං ගහෙත්වා අගමාසි. අයං පවත්ති භික්ඛූනං අන්තරෙ පාකටා ජාතා. භික්ඛූ ධම්මසභායං දසබලස්ස ගුණෙ වණ්ණයමානා නිසීදිංසු – ‘‘ආවුසො, සාරිපුත්තත්ථෙරො ආසයානුසයඤාණස්ස අභාවෙන අත්තනො සද්ධිවිහාරිකස්ස ආසයං න ජානාති, සත්ථා පන ඤත්වා එකදිවසෙනෙව තස්ස සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං අදාසි, අහො බුද්ධා නාම මහානුභාවා’’ති.

සත්ථා ආගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡි. ‘‘න භගවා අඤ්ඤාය කථාය, තුම්හාකඤ්ඤෙව පන ධම්මසෙනාපතිනො සද්ධිවිහාරිකස්ස ආසයානුසයඤාණකථායා’’ති. සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, එතං අච්ඡරියං, ස්වාහං එතරහි බුද්ධො හුත්වා තස්ස ආසයං ජානාමි, පුබ්බෙපාහං තස්ස ආසයං ජානාමියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙසි. තදා බොධිසත්තො තං රාජානං අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච අනුසාසති. තදා රඤ්ඤො මඞ්ගලඅස්සන්හානතිත්ථෙ අඤ්ඤතරං වළවං ඛළුඞ්කස්සං න්හාපෙසුං. මඞ්ගලස්සො වළවෙන න්හානතිත්ථං ඔතාරියමානො ජිගුච්ඡිත්වා ඔතරිතුං න ඉච්ඡි. අස්සගොපකො ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි ‘‘දෙව, මඞ්ගලස්සො තිත්ථං ඔතරිතුං න ඉච්ඡතී’’ති. රාජා බොධිසත්තං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ, පණ්ඩිත, ජානාහි කෙන කාරණෙන අස්සො තිත්ථං ඔතාරියමානො න ඔතරතී’’ති. බොධිසත්තො ‘‘සාධු, දෙවා’’ති නදීතීරං ගන්ත්වා අස්සං ඔලොකෙත්වා නිරොගභාවමස්ස ඤත්වා ‘‘කෙන නු ඛො කාරණෙන අයං ඉමං තිත්ථං න ඔතරතී’’ති උපධාරෙන්තො ‘‘පඨමතරං එත්ථ අඤ්ඤො න්හාපිතො භවිස්සති, තෙනෙස ජිගුච්ඡමානො තිත්ථං න ඔතරති මඤ්ඤෙ’’ති චින්තෙත්වා අස්සගොපකෙ පුච්ඡි ‘‘අම්භො, ඉමස්මිං තිත්ථෙ කං පඨමං න්හාපයිත්ථා’’ති? ‘‘අඤ්ඤතරං වළවස්සං, සාමී’’ති.

බොධිසත්තො ‘‘එස අත්තනො සින්ධවතාය ජිගුච්ඡන්තො එත්ථ න්හායිතුං න ඉච්ඡති, ඉමං අඤ්ඤතිත්ථෙ න්හාපෙතුං වට්ටතී’’ති තස්ස ආසයං ඤත්වා ‘‘භො අස්සගොපක, සප්පිමධුඵාණිතාදිභිසඞ්ඛතපායාසම්පි තාව පුනප්පුනං භුඤ්ජන්තස්ස තිත්ති හොති. අයං අස්සො බහූ වාරෙ ඉධ තිත්ථෙ න්හාතො, අඤ්ඤම්පි තාව නං තිත්ථං ඔතාරෙත්වා න්හාපෙථ ච පායෙථ චා’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

25. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි තිත්ථෙහි, අස්සං පායෙහි සාරථි;

අච්චාසනස්ස පුරිසො, පායාසස්සපි තප්පතී’’ති.

තත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤෙහීති අඤ්ඤෙහි අඤ්ඤෙහි. පායෙහීති දෙසනාසීසමෙතං, න්හාපෙහි ච පායෙහි චාති අත්ථො. අච්චාසනස්සාති කරණත්ථෙ සාමිවචනං, අතිඅසනෙන අතිභුත්තෙනාති අත්ථො. පායාසස්සපි තප්පතීති සප්පිආදීහි අභිසඞ්ඛතෙන මධුරපායාසෙන තප්පති තිත්තො හොති, ධාතො සුහිතො න පුන භුඤ්ජිතුකාමතං ආපජ්ජති. තස්මා අයම්පි අස්සො ඉමස්මිං තිත්ථෙ නිබද්ධං න්හානෙන පරියත්තිං ආපන්නො භවිස්සති, අඤ්ඤත්ථ නං න්හාපෙථාති.

තෙ තස්ස වචනං සුත්වා අස්සං අඤ්ඤතිත්ථං ඔතාරෙත්වා පායිංසු චෙව න්හාපයිංසු ච. බොධිසත්තො අස්සස්ස පානීයං පිවිත්වා න්හානකාලෙ රඤ්ඤො සන්තිකං අගමාසි. රාජා ‘‘කිං, තාත, අස්සො න්හාතො ච පීතො චා’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘පඨමං කිං කාරණා න ඉච්ඡතී’’ති? ‘‘ඉමිනා නාම කාරණෙනා’’ති සබ්බං ආචික්ඛි. රාජා ‘‘එවරූපස්ස තිරච්ඡානස්සාපි නාම ආසයං ජානාති, අහො පණ්ඩිතො’’ති බොධිසත්තස්ස මහන්තං යසං දත්වා ජීවිතපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතො. බොධිසත්තොපි යථාකම්මමෙව ගතො.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, අහං එතස්ස ඉදානෙව ආසයං ජානාමි, පුබ්බෙපි ජානාමියෙවා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මඞ්ගලඅස්සො අයං භික්ඛු අහොසි, රාජා ආනන්දො, පණ්ඩිතාමච්චො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

තිත්ථජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[26] 6. මහිළාමුඛජාතකවණ්ණනා

පුරාණචොරාන වචො නිසම්මාති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තං ආරබ්භ කථෙසි. දෙවදත්තො අජාතසත්තුකුමාරං පසාදෙත්වා ලාභසක්කාරං නිප්ඵාදෙසි. අජාතසත්තුකුමාරො දෙවදත්තස්ස ගයාසීසෙ විහාරං කාරෙත්වා නානග්ගරසෙහි තිවස්සිකගන්ධසාලිභොජනස්ස දිවසෙ දිවසෙ පඤ්ච ථාලිපාකසතානි අභිහරි. ලාභසක්කාරං නිස්සාය දෙවදත්තස්ස පරිවාරො මහන්තො ජාතො, දෙවදත්තො පරිවාරෙන සද්ධිං විහාරෙයෙව හොති. තෙන සමයෙන රාජගහවාසිකා ද්වෙ සහායා. තෙසු එකො සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිතො, එකො දෙවදත්තස්ස. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං තස්මිං තස්මිං ඨානෙපි පස්සන්ති, විහාරං ගන්ත්වාපි පස්සන්තියෙව.

අථෙකදිවසං දෙවදත්තස්ස නිස්සිතකො ඉතරං ආහ – ‘‘ආවුසො, කිං ත්වං දෙවසිකං සෙදෙහි මුච්චමානෙහි පිණ්ඩාය චරසි, දෙවදත්තො ගයාසීසවිහාරෙ නිසීදිත්වාව නානග්ගරසෙහි සුභොජනං භුඤ්ජති, එවරූපො උපායො නත්ථි, කිං ත්වං දුක්ඛං අනුභොසි, කිං තෙ පාතොව ගයාසීසං ආගන්ත්වා සඋත්තරිභඞ්ගං යාගුං පිවිත්වා අට්ඨාරසවිධං ඛජ්ජකං ඛාදිත්වා නානග්ගරසෙහි සුභොජනං භුඤ්ජිතුං න වට්ටතී’’ති? සො පුනප්පුනං වුච්චමානො ගන්තුකාමො හුත්වා තතො පට්ඨාය ගයාසීසං ගන්ත්වා භුඤ්ජිත්වා කාලස්සෙව වෙළුවනං ආගච්ඡති. සො සබ්බකාලං පටිච්ඡාදෙතුං නාසක්ඛි, ‘‘ගයාසීසං ගන්ත්වා දෙවදත්තස්ස පට්ඨපිතං භත්තං භුඤ්ජතී’’ති න චිරස්සෙව පාකටො ජාතො. අථ නං සහායා පුච්ඡිංසු ‘‘සච්චං කිර, ත්වං ආවුසො, දෙවදත්තස්ස පට්ඨපිතං භත්තං භුඤ්ජසී’’ති. ‘‘කො එවමාහා’’ති? ‘‘අසුකො ච අසුකො චා’’ති. ‘‘සච්චං අහං ආවුසො ගයාසීසං ගන්ත්වා භුඤ්ජාමි, න පන මෙ දෙවදත්තො භත්තං දෙති, අඤ්ඤෙ මනුස්සා දෙන්තී’’ති. ‘‘ආවුසො, දෙවදත්තො බුද්ධානං පටිකණ්ටකො දුස්සීලො අජාතසත්තුං පසාදෙත්වා අධම්මෙන අත්තනො ලාභසක්කාරං උප්පාදෙසි, ත්වං එවරූපෙ නිය්‍යානිකෙ බුද්ධසාසනෙ පබ්බජිත්වා දෙවදත්තස්ස අධම්මෙන උප්පන්නං භොජනං භුඤ්ජසි, එහි තං සත්ථු සන්තිකං නෙස්සාමා’’ති තං භික්ඛුං ආදාය ධම්මසභං ආගමිංසු.

සත්ථා දිස්වාව ‘‘කිං, භික්ඛවෙ, එතං භික්ඛුං අනිච්ඡන්තඤ්ඤෙව ආදාය ආගතත්ථා’’ති? ‘‘ආම භන්තෙ, අයං භික්ඛු තුම්හාකං සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා දෙවදත්තස්ස අධම්මෙන උප්පන්නං භොජනං භුඤ්ජතී’’ති. ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු දෙවදත්තස්ස අධම්මෙන උප්පන්නං භොජනං භුඤ්ජසී’’ති? ‘‘න භන්තෙ, දෙවදත්තො මය්හං දෙති, අඤ්ඤෙ මනුස්සා දෙන්ති, තමහං භුඤ්ජාමී’’ති. සත්ථා ‘‘මා භික්ඛු එත්ථ පරිහාරං කරි, දෙවදත්තො අනාචාරො දුස්සීලො, කථඤ්හි නාම ත්වං ඉධ පබ්බජිත්වා මම සාසනං භජන්තොයෙව දෙවදත්තස්ස භත්තං භුඤ්ජසි, නිච්චකාලම්පි භජනසීලකොව ත්වං දිට්ඨදිට්ඨෙයෙව භජසී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අමච්චො අහොසි. තදා රඤ්ඤො මහිළාමුඛො නාම මඞ්ගලහත්ථී අහොසි සීලවා ආචාරසම්පන්නො, න කඤ්චි විහෙඨෙති. අථෙකදිවසං තස්ස සාලාය සමීපෙ රත්තිභාගසමනන්තරෙ චොරා ආගන්ත්වා තස්ස අවිදූරෙ නිසින්නා චොරමන්තං මන්තයිංසු ‘‘එවං උම්මඞ්ගො භින්දිතබ්බො, එවං සන්ධිච්ඡෙදකම්මං කත්තබ්බං, උම්මඞ්ගඤ්ච සන්ධිච්ඡෙදඤ්ච මග්ගසදිසං තිත්ථසදිසං නිජ්ජටං නිග්ගුම්බං කත්වා භණ්ඩං හරිතුං වට්ටති, හරන්තෙන මාරෙත්වාව හරිතබ්බං, එවං උට්ඨාතුං සමත්ථො නාම න භවිස්සති, චොරෙන ච නාම සීලාචාරයුත්තෙන න භවිතබ්බං, කක්ඛළෙන ඵරුසෙන සාහසිකෙන භවිතබ්බ’’න්ති. එවං මන්තෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං උග්ගණ්හාපෙත්වා අගමංසු. එතෙනෙව උපායෙන පුනදිවසෙපි පුනදිවසෙපීති බහූ දිවසෙ තත්ථ ආගන්ත්වා මන්තයිංසු. සො තෙසං වචනං සුත්වා ‘‘තෙ මං සික්ඛාපෙන්තී’’ති සඤ්ඤාය ‘‘ඉදානි මයා කක්ඛළෙන ඵරුසෙන සාහසිකෙන භවිතබ්බ’’න්ති තථාරූපොව අහොසි. පාතොව ආගතං හත්ථිගොපකං සොණ්ඩාය ගහෙත්වා භූමියං පොථෙත්වා මාරෙසි. අපරම්පි තථා අපරම්පි තථාති ආගතාගතං මාරෙතියෙව.

‘‘මහිළාමුඛො උම්මත්තකො ජාතො දිට්ඨදිට්ඨෙ මාරෙතී’’ති රඤ්ඤො ආරොචයිංසු. රාජා බොධිසත්තං පහිණි ‘‘ගච්ඡ පණ්ඩිත, ජානාහි කෙන කාරණෙන සො දුට්ඨො ජාතො’’ති. බොධිසත්තො ගන්ත්වා තස්ස සරීරෙ අරොගභාවං ඤත්වා ‘‘කෙන නු ඛො කාරණෙන එස දුට්ඨො ජාතො’’ති උපධාරෙන්තො ‘‘අද්ධා අවිදූරෙ කෙසඤ්චි වචනං සුත්වා ‘මං එතෙ සික්ඛාපෙන්තී’ති සඤ්ඤාය දුට්ඨො ජාතො’’ති සන්නිට්ඨානං කත්වා හත්ථිගොපකෙ පුච්ඡි ‘‘අත්ථි නු ඛො හත්ථිසාලාය සමීපෙ රත්තිභාගෙ කෙහිචි කිඤ්චි කථිතපුබ්බ’’න්ති? ‘‘ආම, සාමි, චොරා ආගන්ත්වා කථයිංසූ’’ති. බොධිසත්තො ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි ‘‘දෙව, අඤ්ඤො හත්ථිස්ස සරීරෙ විකාරො නත්ථි, චොරානං කථං සුත්වා දුට්ඨො ජාතො’’ති. ‘‘ඉදානි කිං කාතුං වට්ටතී’’ති? ‘‘සීලවන්තෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ හත්ථිසාලායං නිසීදාපෙත්වා සීලාචාරකථං කථාපෙතුං වට්ටතී’’ති. ‘‘එවං කාරෙහි, තාතා’’ති.

බොධිසත්තො ගන්ත්වා සීලවන්තෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ හත්ථිසාලායං නිසීදාපෙත්වා ‘‘සීලකථං කථෙථ, භන්තෙ’’ති ආහ. තෙ හත්ථිස්ස අවිදූරෙ නිසින්නා ‘‘න කොචි පරාමසිතබ්බො න මාරෙතබ්බො, සීලාචාරසම්පන්නෙන ඛන්තිමෙත්තානුද්දයයුත්තෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති සීලකථං කථයිංසු. සො තං සුත්වා ‘‘මං ඉමෙ සික්ඛාපෙන්ති, ඉතො දානි පට්ඨාය සීලවන්තෙන භවිතබ්බ’’න්ති සීලවා අහොසි. රාජා බොධිසත්තං පුච්ඡි ‘‘කිං, තාත, සීලවා ජාතො’’ති? බොධිසත්තො ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘එවරූපො දුට්ඨහත්ථී පණ්ඩිතෙ නිස්සාය පොරාණකධම්මෙයෙව පතිට්ඨිතො’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

26. ‘‘පුරාණචොරාන වචො නිසම්ම, මහිළාමුඛො පොථයමන්වචාරී;

සුසඤ්ඤතානඤ්හි වචො නිසම්ම, ගජුත්තමො සබ්බගුණෙසු අට්ඨා’’ති.

තත්ථ පුරාණචොරානන්ති පොරාණචොරානං. නිසම්මාති සුත්වා, පඨමං චොරානං වචනං සුත්වාති අත්ථො. මහිළාමුඛොති හත්ථිනිමුඛෙන සදිසමුඛො. යථා මහිළා පුරතො ඔලොකියමානා සොභති, න පච්ඡතො, තථා සොපි පුරතො ඔලොකියමානො සොභති. තස්මා ‘‘මහිළාමුඛො’’තිස්ස නාමං අකංසු. පොථයමන්වචාරීති පොථයන්තො මාරෙන්තො අනුචාරී. අයමෙව වා පාඨො. සුසඤ්ඤතානන්ති සුට්ඨු සඤ්ඤතානං සීලවන්තානං. ගජුත්තමොති උත්තමගජො මඞ්ගලහත්ථී. සබ්බගුණෙසු අට්ඨාති සබ්බෙසු පොරාණගුණෙසු පතිට්ඨිතො. රාජා ‘‘තිරච්ඡානගතස්සාපි ආසයං ජානාතී’’ති බොධිසත්තස්ස මහන්තං යසං අදාසි. සො යාවතායුකං ඨත්වා සද්ධිං බොධිසත්තෙන යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ‘‘පුබ්බෙපි ත්වං භික්ඛු දිට්ඨදිට්ඨෙයෙව භජි, චොරානං වචනං සුත්වා චොරෙ භජි, ධම්මිකානං වචනං සුත්වා ධම්මිකෙ භජී’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මහිළාමුඛො විපක්ඛසෙවකභික්ඛු අහොසි, රාජා ආනන්දො, අමච්චො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මහිළාමුඛජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[27] 7. අභිණ්හජාතකවණ්ණනා

නාලං කබළං පදාතවෙති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං උපාසකඤ්ච මහල්ලකත්ථෙරඤ්ච ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියං කිර ද්වෙ සහායකා. තෙසු එකො පබ්බජිත්වා දෙවසිකං ඉතරස්ස ඝරං ගච්ඡති. සො තස්ස භික්ඛං දත්වා සයම්පි භුඤ්ජිත්වා තෙනෙව සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා යාව සූරියත්ථඞ්ගමනා ආලාපසල්ලාපෙන නිසීදිත්වා නගරං පවිසති, ඉතරොපි නං යාව නගරද්වාරා අනුගන්ත්වා නිවත්තති. සො තෙසං විස්සාසො භික්ඛූනං අන්තරෙ පාකටො ජාතො. අථෙකදිවසං භික්ඛූ තෙසං විස්සාසකථං කථෙන්තා ධම්මසභායං නිසීදිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡි, තෙ ‘‘ඉමාය නාම, භන්තෙ’’ති කථයිංසු. සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව ඉමෙ විස්සාසිකා, පුබ්බෙපි විස්සාසිකායෙව අහෙසු’’න්ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අමච්චො අහොසි. තදා එකො කුක්කුරො මඞ්ගලහත්ථිසාලං ගන්ත්වා මඞ්ගලහත්ථිස්ස භුඤ්ජනට්ඨානෙ පතිතානි භත්තසිත්ථානි ඛාදති. සො තෙනෙව භොජනෙන සංවද්ධමානො මඞ්ගලහත්ථිස්ස විස්සාසිකො ජාතො හත්ථිස්සෙව සන්තිකෙ භුඤ්ජති, උභොපි විනා වත්තිතුං න සක්කොන්ති. සො හත්ථී නං සොණ්ඩාය ගහෙත්වා අපරාපරං කරොන්තො කීළති, උක්ඛිපිත්වා කුම්භෙ පතිට්ඨාපෙති. අථෙකදිවසං එකො ගාමිකමනුස්සො හත්ථිගොපකස්ස මූලං දත්වා තං කුක්කුරං ආදාය අත්තනො ගාමං අගමාසි. තතො පට්ඨාය සො හත්ථී කුක්කුරං අපස්සන්තො නෙව ඛාදති න පිවති න න්හායති. තමත්ථං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා බොධිසත්තං පහිණි ‘‘ගච්ඡ පණ්ඩිත, ජානාහි කිංකාරණා හත්ථී එවං කරොතී’’ති.

බොධිසත්තො හත්ථිසාලං ගන්ත්වා හත්ථිස්ස දුම්මනභාවං ඤත්වා ‘‘ඉමස්ස සරීරෙ රොගො න පඤ්ඤායති, කෙනචි පනස්ස සද්ධිං මිත්තසන්ථවෙන භවිතබ්බං, තං අපස්සන්තො එස මඤ්ඤෙ සොකාභිභූතො’’ති හත්ථිගොපකෙ පුච්ඡි ‘‘අත්ථි නු ඛො ඉමස්ස කෙනචි සද්ධිං විස්සාසො’’ති? ‘‘ආම, අත්ථි සාමි එකෙන සුනඛෙන සද්ධිං බලවා මෙත්තී’’ති. ‘‘කහං සො එතරහී’’ති? ‘‘එකෙන මනුස්සෙන නීතො’’ති. ‘‘ජානාථ පනස්ස නිවාසනට්ඨාන’’න්ති? ‘‘න ජානාම, සාමී’’ති. බොධිසත්තො රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘නත්ථි, දෙව, හත්ථිස්ස කොචි ආබාධො, එකෙන පනස්ස සුනඛෙන සද්ධිං බලවවිස්සාසො, තං අපස්සන්තො න භුඤ්ජති මඤ්ඤෙ’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

27. ‘‘නාලං කබළං පදාතවෙ, න ච පිණ්ඩං න කුසෙ න ඝංසිතුං;

මඤ්ඤාමි අභිණ්හදස්සනා, නාගො ස්නෙහමකාසි කුක්කුරෙ’’ති.

තත්ථ නාලන්ති න සමත්ථො. කබළන්ති භොජනකාලෙ පඨමමෙව දින්නං කටුකකබළං. පදාතවෙති පආදාතවෙ, සන්ධිවසෙන ආකාරලොපො වෙදිතබ්බො, ගහෙතුන්ති අත්ථො. න ච පිණ්ඩන්ති වඩ්ඪෙත්වා දීයමානං භත්තපිණ්ඩම්පි නාලං ගහෙතුං. න කුසෙති ඛාදනත්ථාය දින්නානි තිණානිපි නාලං ගහෙතුං. න ඝංසිතුන්ති න්හාපියමානො සරීරම්පි ඝංසිතුං නාලං. එවං යං යං සො හත්ථී කාතුං න සමත්ථො, තං තං සබ්බං රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා තස්ස අසමත්ථභාවෙ අත්තනා සල්ලක්ඛිතකාරණං ආරොචෙන්තො ‘‘මඤ්ඤාමී’’තිආදිමාහ.

රාජා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘ඉදානි කිං කාතබ්බං පණ්ඩිතා’’ති පුච්ඡි. ‘‘‘අම්හාකං කිර මඞ්ගලහත්ථිස්ස සහායං සුනඛං එකො මනුස්සො ගහෙත්වා ගතො, යස්ස ඝරෙ තං සුනඛං පස්සන්ති, තස්ස අයං නාම දණ්ඩො’ති භෙරිං චරාපෙථ දෙවා’’ති. රාජා තථා කාරෙසි. තං පවත්තිං සුත්වා සො පුරිසො සුනඛං විස්සජ්ජෙසි, සුනඛො වෙගෙනාගන්ත්වා හත්ථිස්ස සන්තිකමෙව අගමාසි. හත්ථී තං සොණ්ඩාය ගහෙත්වා කුම්භෙ ඨපෙත්වා රොදිත්වා පරිදෙවිත්වා කුම්භා ඔතාරෙත්වා තෙන භුත්තෙ පච්ඡා අත්තනාපි භුඤ්ජි. ‘‘තිරච්ඡානගතස්ස ආසයං ජානාතී’’ති රාජා බොධිසත්තස්ස මහන්තං යසං අදාසි.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ඉදානෙව විස්සාසිකා, පුබ්බෙපි විස්සාසිකායෙවා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා චතුසච්චකථාය විනිවට්ටෙත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි. ඉදං චතුසච්චකථාය විනිවට්ටනං නාම සබ්බජාතකෙසුපි අත්ථියෙව. මයං පන යත්ථස්ස ආනිසංසො පඤ්ඤායති, තත්ථෙව දස්සයිස්සාම.

තදා සුනඛො උපාසකො අහොසි, හත්ථී මහල්ලකත්ථෙරො, රාජා ආනන්දො, අමච්චපණ්ඩිතො පන අහමෙව අහොසින්ති.

අභිණ්හජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[28] 8. නන්දිවිසාලජාතකවණ්ණනා

මනුඤ්ඤමෙව භාසෙය්‍යාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ඡබ්බග්ගියානං භික්ඛූනං ඔමසවාදං ආරබ්භ කථෙසි. තස්මිඤ්හි සමයෙ ඡබ්බග්ගියා කලහං කරොන්තා පෙසලෙ භික්ඛූ ඛුංසෙන්ති වම්භෙන්ති ඔවිජ්ඣන්ති, දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසන්ති. භික්ඛූ භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා ඡබ්බග්ගියෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර භික්ඛවො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්ච’’න්ති වුත්තෙ විගරහිත්වා ‘‘භික්ඛවෙ, ඵරුසවාචා නාම තිරච්ඡානගතානම්පි අමනාපා, පුබ්බෙපි එකො තිරච්ඡානගතො අත්තානං ඵරුසෙන සමුදාචරන්තං සහස්සං පරාජෙසී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ ගන්ධාරරට්ඨෙ තක්කසිලායං ගන්ධාරරාජා රජ්ජං කාරෙසි. තදා බොධිසත්තො ගොයොනියං නිබ්බත්ති. අථ නං තරුණවච්ඡකකාලෙයෙව එකො බ්‍රාහ්මණො ගොදක්ඛිණාදායකානං සන්තිකා ලභිත්වා ‘‘නන්දිවිසාලො’’ති නාමං කත්වා පුත්තට්ඨානෙ ඨපෙත්වා සම්පියායමානො යාගුභත්තාදීනි දත්වා පොසෙසි. බොධිසත්තො වයප්පත්තො චින්තෙසි ‘‘අහං ඉමිනා බ්‍රාහ්මණෙන කිච්ඡෙන පටිජග්ගිතො, මයා ච සද්ධිං සකලජම්බුදීපෙ අඤ්ඤො සමධුරො ගොණො නාම නත්ථි, යංනූනාහං අත්තනො බලං දස්සෙත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස පොසාවනියං දදෙය්‍ය’’න්ති සො එකදිවසං බ්‍රාහ්මණං ආහ ‘‘ගච්ඡ, බ්‍රාහ්මණ, එකං ගොවිත්තකසෙට්ඨිං උපසඞ්කමිත්වා ‘මය්හං බලිබද්දො අතිබද්ධං සකටසතං පවට්ටෙතී’ති වත්වා සහස්සෙන අබ්භුතං කරොහී’’ති. සො බ්‍රාහ්මණො සෙට්ඨිස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා කථං සමුට්ඨාපෙසි ‘‘ඉමස්මිං නගරෙ කස්ස ගොණො ථාමසම්පන්නො’’ති. අථ නං සෙට්ඨි ‘‘අසුකස්ස ච අසුකස්ස චා’’ති වත්වා ‘‘සකලනගරෙ පන අම්හාකං ගොණෙහි සදිසො නාම නත්ථී’’ති ආහ. බ්‍රාහ්මණො ‘‘මය්හං එකො ගොණො අතිබද්ධං සකටසතං පවට්ටෙතුං සමත්ථො අත්ථී’’ති ආහ. සෙට්ඨි ගහපති ‘‘කුතො එවරූපො ගොණො’’ති ආහ. බ්‍රාහ්මණො ‘‘මය්හං ගෙහෙ අත්ථී’’ති. ‘‘තෙන හි අබ්භුතං කරොහී’’ති. ‘‘සාධු කරොමී’’ති සහස්සෙන අබ්භුතං අකාසි.

සො සකටසතං වාලුකාසක්ඛරපාසාණානංයෙව පූරෙත්වා පටිපාටියා ඨපෙත්වා සබ්බානි අක්ඛබන්ධනයොත්තෙන එකතො බන්ධිත්වා නන්දිවිසාලං න්හාපෙත්වා ගන්ධපඤ්චඞ්ගුලිකං කත්වා කණ්ඨෙ මාලං පිළන්ධිත්වා පුරිමසකටධුරෙ එකකමෙව යොජෙත්වා සයං ධුරෙ නිසීදිත්වා පතොදං උක්ඛිපිත්වා ‘‘ගච්ඡ කූට, වහස්සු කූටා’’ති ආහ. බොධිසත්තො ‘‘අයං මං අකූටං කූටවාදෙන සමුදාචරතී’’ති චත්තාරො පාදෙ ථම්භෙ විය නිච්චලෙ කත්වා අට්ඨාසි. සෙට්ඨි තඞ්ඛණඤ්ඤෙව බ්‍රාහ්මණං සහස්සං ආහරාපෙසි. බ්‍රාහ්මණො සහස්සපරාජිතො ගොණං මුඤ්චිත්වා ඝරං ගන්ත්වා සොකාභිභූතො නිපජ්ජි. නන්දිවිසාලො චරිත්වා ආගතො බ්‍රාහ්මණං සොකාභිභූතං දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා ‘‘කිං, බ්‍රාහ්මණ, නිද්දායසී’’ති ආහ. ‘‘කුතො මෙ, නිද්දා, සහස්සපරාජිතස්සාති, බ්‍රාහ්මණ, මයා එත්තකං කාලං තව ගෙහෙ වසන්තෙන අත්ථි කිඤ්චි භාජනං වා භින්දිතපුබ්බං, කොචි වා මද්දිතපුබ්බො, අට්ඨානෙ වා පන උච්චාරපස්සාවො කතපුබ්බො’’ති? ‘‘නත්ථි තාතා’’ති. අථ ත්වං මං කස්මා කූටවාදෙන සමුදාචරසි, තවෙවෙසො දොසො, මය්හං දොසො නත්ථි, ගච්ඡ, තෙන සද්ධිං ද්වීහි සහස්සෙහි අබ්භුතං කරොහි, කෙවලං මං අකූටං කූටවාදෙන මා සමුදාචරසීති.

බ්‍රාහ්මණො තස්ස වචනං සුත්වා ගන්ත්වා ද්වීහි සහස්සෙහි අබ්භුතං කත්වා පුරිමනයෙනෙව සකටසතං අතිබන්ධිත්වා නන්දිවිසාලං මණ්ඩෙත්වා පුරිමසකටධුරෙ යොජෙසි. කථං යොජෙසීති? යුගං ධුරෙ නිච්චලං බන්ධිත්වා එකාය කොටියා නන්දිවිසාලං යොජෙත්වා එකං කොටිං ධුරයොත්තෙන පලිවෙඨෙත්වා යුගකොටිඤ්ච අක්ඛපාදඤ්ච නිස්සාය මුණ්ඩරුක්ඛදණ්ඩකං දත්වා තෙන යොත්තෙන නිච්චලං බන්ධිත්වා ඨපෙසි. එවඤ්හි කතෙ යුගං එත්තො වා ඉතො වා න ගච්ඡති, සක්කා හොති එකෙනෙව ගොණෙන ආකඩ්ඪිතුං. අථස්ස බ්‍රාහ්මණො ධුරෙ නිසීදිත්වා නන්දිවිසාලස්ස පිට්ඨිං පරිමජ්ජිත්වා ‘‘ගච්ඡ භද්‍ර, වහස්සු, භන්ද්‍රා’’ති ආහ. බොධිසත්තො අතිබද්ධං සකටසතං එකවෙගෙනෙව ආකඩ්ඪිත්වා පච්ඡා ඨිතං සකටං පුරතො ඨිතස්ස සකටස්ස ඨානෙ ඨපෙසි. ගොවිත්තකසෙට්ඨි පරාජිතො බ්‍රාහ්මණස්ස ද්වෙ සහස්සානි අදාසි. අඤ්ඤෙපි මනුස්සා බොධිසත්තස්ස බහුං ධනං අදංසු, සබ්බං බ්‍රාහ්මණස්සෙව අහොසි. එවං සො බොධිසත්තං නිස්සාය බහුං ධනං ලභි.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඵරුසවචනං නාම කස්සචි මනාප’’න්ති ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ගරහිත්වා සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමං ගාථමාහ –

28. ‘‘මනුඤ්ඤමෙව භාසෙය්‍ය, නාමනුඤ්ඤං කුදාචනං;

මනුඤ්ඤං භාසමානස්ස, ගරුං භාරං උදද්ධරි;

ධනඤ්ච නං අලාභෙසි, තෙන චත්තමනො අහූ’’ති.

තත්ථ මනුඤ්ඤමෙව භාසෙය්‍යාති පරෙන සද්ධිං භාසමානො චතුදොසවිරහිතං මධුරං මනාපං සණ්හං මුදුකං පියවචනමෙව භාසෙය්‍ය. ගරුං භාරං උදද්ධරීති නන්දිවිසාලො බලිබද්දො අමනාපං භාසමානස්ස භාරං අනුද්ධරිත්වා පච්ඡා මනාපං පියවචනං භාසමානස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ගරුං භාරං උද්ධරි, උද්ධරිත්වා කඩ්ඪිත්වා පවට්ටෙසීති අත්ථො, ද-කාරො පනෙත්ථ බ්‍යඤ්ජනසන්ධිවසෙන පදසන්ධිකරො.

ඉති සත්ථා ‘‘මනුඤ්ඤමෙව භාසෙය්‍යා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා බ්‍රාහ්මණො ආනන්දො අහොසි, නන්දිවිසාලො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

නන්දිවිසාලජාතකවණ්ණනා අට්ඨමා.

[29] 9. කණ්හජාතකවණ්ණනා

යතො යතො ගරු ධුරන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො යමකපාටිහාරියං ආරබ්භ කථෙසි. තං සද්ධිං දෙවොරොහණෙන තෙරසකනිපාතෙ සරභමිගජාතකෙ (ජා. 1.13.134 ආදයො) ආවි භවිස්සති. සම්මාසම්බුද්ධෙ පන යමකපාටිහාරියං කත්වා දෙවලොකෙ තෙමාසං වසිත්වා මහාපවාරණාය සඞ්කස්සනගරද්වාරෙ ඔරුය්හ මහන්තෙන පරිවාරෙන ජෙතවනං පවිට්ඨෙ භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිපතිත්වා ‘‘ආවුසො, තථාගතො නාම අසමධුරො, තථාගතෙන වුළ්හධුරං අඤ්ඤො වහිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, ඡ සත්ථාරො ‘මයමෙව පාටිහාරියං කරිස්සාම, මයමෙව පාටිහාරියං කරිස්සාමා’ති වත්වා එකම්පි පාටිහාරියං න අකංසු, අහො සත්ථා අසමධුරො’’ති සත්ථු ගුණකථං කථෙන්තා නිසීදිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡි. ‘‘මයං, භන්තෙ, න අඤ්ඤාය කථාය, එවරූපාය නාම තුම්හාකමෙව ගුණකථායා’’ති. සත්ථා ‘‘භික්ඛවෙ, ඉදානි මයා වුළ්හධුරං කො වහිස්සති, පුබ්බෙ තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තොපි අහං අත්තනා සමධුරං කඤ්චි නාලත්ථ’’න්ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො ගොයොනියං පටිසන්ධිං ගණ්හි. අථ නං සාමිකා තරුණවච්ඡකකාලෙයෙව එකිස්සා මහල්ලිකාය ඝරෙ වසිත්වා තස්සා නිවාසවෙතනතො පරිච්ඡින්දිත්වා අදංසු. සා තං යාගුභත්තාදීහි පටිජග්ගමානා පුත්තට්ඨානෙ ඨපෙත්වා වඩ්ඪෙසි. සො ‘‘අය්‍යිකාකාළකො’’ ත්වෙව නාමං පඤ්ඤායිත්ථ. වයප්පත්තො ච අඤ්ජනවණ්ණො හුත්වා ගාමගොණෙහි සද්ධිං චරති, සීලාචාරසම්පන්නො අහොසි. ගාමදාරකා සිඞ්ගෙසුපි කණ්ණෙසුපි ගලෙපි ගහෙත්වා ඔලම්බන්ති, නඞ්ගුට්ඨෙපි ගහෙත්වා කීළන්ති, පිට්ඨියම්පි නිසීදන්ති. සො එකදිවසං චින්තෙසි ‘‘මය්හං මාතා දුග්ගතා, මං පුත්තට්ඨානෙ ඨපෙත්වා දුක්ඛෙන පොසෙසි, යංනූනාහං භතිං කත්වා ඉමං දුග්ගතභාවතො මොචෙය්‍ය’’න්ති. සො තතො පට්ඨාය භතිං උපධාරෙන්තො චරති.

අථෙකදිවසං එකො සත්ථවාහපුත්තො පඤ්චහි සකටසතෙහි විසමතිත්ථං සම්පත්තො, තස්ස ගොණා සකටානි උත්තාරෙතුං න සක්කොන්ති, පඤ්චසු සකටසතෙසු ගොණා යුගපරම්පරාය යොජිතා එකම්පි සකටං උත්තාරෙතුං නාසක්ඛිංසු. බොධිසත්තොපි ගාමගොණෙහි සද්ධිං තත්ථ සමීපෙ චරති. සත්ථවාහපුත්තොපි ගොසුත්තවිත්තකො, සො ‘‘අත්ථි නු ඛො එතෙසං ගුන්නං අන්තරෙ ඉමානි සකටානි උත්තාරෙතුං සමත්ථො උසභාජානීයො’’ති උපධාරයමානො බොධිසත්තං දිස්වා ‘‘අයං ආජානීයො සක්ඛිස්සති මය්හං සකටානි උත්තාරෙතුං, කො නු ඛො අස්ස සාමිකො’’ති ගොපාලකෙ පුච්ඡි ‘‘කො නු ඛො භො ඉමස්ස සාමිකො, අහං ඉමං සකටෙ යොජෙත්වා සකටෙසු උත්තාරිතෙසු වෙතනං දස්සාමී’’ති. තෙ ආහංසු ‘‘ගහෙත්වා නං යොජෙථ, නත්ථි ඉමස්ස ඉමස්මිං ඨානෙ සාමිකො’’ති. සො නං නාසාය රජ්ජුකෙන බන්ධිත්වා ආකඩ්ඪෙන්තො චාලෙතුම්පි නාසක්ඛි. බොධිසත්තො කිර ‘‘භතියා කථිතාය ගමිස්සාමී’’ති න අගමාසි. සත්ථවාහපුත්තො තස්සාධිප්පායං ඤත්වා ‘‘සාමි, තයා පඤ්චසු සකටසතෙසු උත්තාරිතෙසු එකෙකස්ස සකටස්ස ද්වෙ ද්වෙ කහාපණෙ භතිං කත්වා සහස්සං දස්සාමී’’ති ආහ. තදා බොධිසත්තො සයමෙව අගමාසි. අථ නං පුරිසා පුරිමසකටෙසු යොජෙසුං. අථ නං එකවෙගෙනෙව උක්ඛිපිත්වා ථලෙ පතිට්ඨාපෙසි. එතෙනුපායෙන සබ්බසකටානි උත්තාරෙසි.

සත්ථවාහපුත්තො එකෙකස්ස සකටස්ස එකෙකං කත්වා පඤ්චසතානි භණ්ඩිකං කත්වා තස්ස ගලෙ බන්ධි. සො ‘‘අයං මය්හං යථාපරිච්ඡින්නං භතිං න දෙති, න දානිස්ස ගන්තුං දස්සාමී’’ති ගන්ත්වා සබ්බපුරිමසකටස්ස පුරතො මග්ගං නිවාරෙත්වා අට්ඨාසි. අපනෙතුං වායමන්තාපි නං අපනෙතුං නාසක්ඛිංසු. සත්ථවාහපුත්තො ‘‘ජානාති මඤ්ඤෙ එස අත්තනො භතියා ඌනභාව’’න්ති එකෙකස්මිං සකටෙ ද්වෙ ද්වෙ කත්වා සහස්සභණ්ඩිකං බන්ධිත්වා ‘‘අයං තෙ සකටුත්තරණභතී’’ති ගීවායං ලග්ගෙසි. සො සහස්සභණ්ඩිකං ආදාය මාතු සන්තිකං අගමාසි. ගාමදාරකා ‘‘කිං නාමෙතං අය්‍යිකාකාළකස්ස ගලෙ’’ති බොධිසත්තස්ස සන්තිකං ආගච්ඡන්ති. සො තෙ අනුබන්ධිත්වා දූරතොව පලාපෙන්තො මාතු සන්තිකං ගතො. පඤ්චන්නං පන සකටසතානං උත්තාරිතත්තා රත්තෙහි අක්ඛීහි කිලන්තරූපො පඤ්ඤායිත්ථ. අය්‍යිකා තස්ස ගීවාය සහස්සත්ථවිකං දිස්වා ‘‘තාත, අයං තෙ කහං ලද්ධා’’ති ගොපාලකදාරකෙ පුච්ඡිත්වා තමත්ථං සුත්වා ‘‘තාත, කිං අහං තයා ලද්ධභතියා ජීවිතුකාමා, කිංකාරණා එවරූපං දුක්ඛං අනුභොසී’’ති වත්වා බොධිසත්තං උණ්හොදකෙන න්හාපෙත්වා සකලසරීරං තෙලෙන මක්ඛෙත්වා පානීයං පායෙත්වා සප්පායං භොජනං භොජෙත්වා ජීවිතපරියොසානෙ සද්ධිං බොධිසත්තෙන යථාකම්මං ගතා.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, තථාගතො ඉදානෙව අසමධුරො, පුබ්බෙපි අසමධුරොයෙවා’’ති වත්වා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමං ගාථමාහ –

29. ‘‘යතො යතො ගරු ධුරං, යතො ගම්භීරවත්තනී;

තදාස්සු කණ්හං යුඤ්ජන්ති, ස්වාස්සු තං වහතෙ ධුර’’න්ති.

තත්ථ යතො යතො ගරු ධුරන්ති යස්මිං යස්මිං ඨානෙ ධුරං ගරු භාරියං හොති, අඤ්ඤෙ බලිබද්දා උක්ඛිපිතුං න සක්කොන්ති. යතො ගම්භීරවත්තනීති වත්තන්ති එත්ථාති වත්තනී, මග්ගස්සෙතං නාමං, යස්මිං ඨානෙ උදකචික්ඛල්ලමහන්තතාය වා විසමච්ඡින්නතටභාවෙන වා මග්ගො ගම්භීරො හොතීති අත්ථො. තදාස්සු කණ්හං යුඤ්ජන්තීති එත්ථ අස්සූති නිපාතමත්තං, තදා කණ්හං යුඤ්ජන්තීති අත්ථො. යදා ධුරඤ්ච ගරු හොති මග්ගො ච ගම්භීරො, තදා අඤ්ඤෙ බලිබද්දෙ අපනෙත්වා කණ්හමෙව යොජෙන්තීති වුත්තං හොති. ස්වාස්සු තං වහතෙ ධුරන්ති එත්ථාපි අස්සූති නිපාතමත්තමෙව, සො තං ධුරං වහතීති අත්ථො.

එවං භගවා ‘‘තදා, භික්ඛවෙ, කණ්හොව තං ධුරං වහතී’’ති දස්සෙත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මහල්ලිකා උප්පලවණ්ණා අහොසි, අය්‍යිකාකාළකො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කණ්හජාතකවණ්ණනා නවමා.

[30] 10. මුනිකජාතකවණ්ණනා

මා මුනිකස්ස පිහයීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ථුල්ලකුමාරිකාපලොභනං ආරබ්භ කථෙසි. තං තෙරසකනිපාතෙ චූළනාරදකස්සපජාතකෙ (ජා. 1.13.40 ආදයො) ආවි භවිස්සති. සත්ථා පන තං භික්ඛුං ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු උක්කණ්ඨිතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං නිස්සායා’’ති? ‘‘ථුල්ලකුමාරිකාපලොභනං භන්තෙ’’ති. සත්ථා ‘‘භික්ඛු එසා තව අනත්ථකාරිකා, පුබ්බෙපි ත්වං ඉමිස්සා විවාහදිවසෙ ජීවිතක්ඛයං පත්වා මහාජනස්ස උත්තරිභඞ්ගභාවං පත්තො’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො එකස්මිං ගාමකෙ එකස්ස කුටුම්බිකස්ස ගෙහෙ ගොයොනියං නිබ්බත්ති ‘‘මහාලොහිතො’’ති නාමෙන, කනිට්ඨභාතාපිස්ස චූළලොහිතො නාම අහොසි. තෙයෙව ද්වෙ භාතිකෙ නිස්සාය තස්මිං කුලෙ කම්මධුරං වත්තති. තස්මිං පන කුලෙ එකා කුමාරිකා අත්ථි, තං එකො නගරවාසී කුලපුත්තො අත්තනො පුත්තස්ස වාරෙසි. තස්සා මාතාපිතරො ‘‘කුමාරිකාය විවාහකාලෙ ආගතානං පාහුනකානං උත්තරිභඞ්ගො භවිස්සතී’’ති යාගුභත්තං දත්වා මුනිකං නාම සූකරං පොසෙසුං. තං දිස්වා චූළලොහිතො භාතරං පුච්ඡි ‘‘ඉමස්මිං කුලෙ කම්මධුරං වත්තමානං අම්හෙ ද්වෙ භාතිකෙ නිස්සාය වත්තති, ඉමෙ පන අම්හාකං තිණපලාලාදීනෙව දෙන්ති, සූකරං යාගුභත්තෙන පොසෙන්ති, කෙන නු ඛො කාරණෙන එස එතං ලභතී’’ති. අථස්ස භාතා ‘‘තාත චූළලොහිත, මා ත්වං එතස්ස භොජනං පිහයි, අයං සූකරො මරණභත්තං භුඤ්ජති. එතිස්සා හි කුමාරිකාය විවාහකාලෙ ආගතානං පාහුනකානං උත්තරිභඞ්ගො භවිස්සතීති ඉමෙ එතං සූකරං පොසෙන්ති, ඉතො කතිපාහච්චයෙන තෙ මනුස්සා ආගමිස්සන්ති, අථ නං සූකරං පාදෙසු ගහෙත්වා කඩ්ඪෙන්තා හෙට්ඨාමඤ්චතො නීහරිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා පාහුනකානං සූපබ්‍යඤ්ජනං කරියමානං පස්සිස්සසී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

30. ‘‘මා මුනිකස්ස පිහයි, ආතුරන්නානි භුඤ්ජති;

අප්පොස්සුක්කො භුසං ඛාද, එතං දීඝායුලක්ඛණ’’න්ති.

තත්ථ මා මුනිකස්ස පිහයීති මුනිකස්ස භොජනෙ පිහං මා උප්පාදයි, ‘‘එස මුනිකො සුභොජනං භුඤ්ජතී’’ති මා මුනිකස්ස පිහයි, ‘‘කදා නු ඛො අහම්පි එවං සුඛිතො භවෙය්‍ය’’න්ති මා මුනිකභාවං පත්ථයි. අයඤ්හි ආතුරන්නානි භුඤ්ජති. ආතුරන්නානීති මරණභොජනානි. අප්පොස්සුක්කො භුසං ඛාදාති තස්ස භොජනෙ නිරුස්සුක්කො හුත්වා අත්තනා ලද්ධං භුසං ඛාද. එතං දීඝායුලක්ඛණන්ති එතං දීඝායුභාවස්ස කාරණං. තතො න චිරස්සෙව තෙ මනුස්සා ආගමිංසු, මුනිකං ඝාතෙත්වා නානප්පකාරෙහි පචිංසු. බොධිසත්තො චූළලොහිතං ආහ ‘‘දිට්ඨො තෙ, තාත, මුනිකො’’ති. දිට්ඨං මෙ, භාතික, මුනිකස්ස භොජනඵලං, එතස්ස භොජනතො සතගුණෙන සහස්සගුණෙන අම්හාකං තිණපලාලභුසමත්තමෙව උත්තමඤ්ච අනවජ්ජඤ්ච දීඝායුලක්ඛණඤ්චාති.

සත්ථා ‘‘එවං ඛො ත්වං භික්ඛු පුබ්බෙපි ඉමං කුමාරිකං නිස්සාය ජීවිතක්ඛයං පත්වා මහාජනස්ස උත්තරිභඞ්ගභාවං ගතො’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ උක්කණ්ඨිතො භික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. සත්ථා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මුනිකසූකරො උක්කණ්ඨිතභික්ඛු අහොසි, ථුල්ලකුමාරිකා එසා එව, චූළලොහිතො ආනන්දො, මහාලොහිතො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මුනිකජාතකවණ්ණනා දසමා.

කුරුඞ්ගවග්ගො තතියො.

තස්සුද්දානං –

කුරුඞ්ගං කුක්කුරඤ්චෙව, භොජාජානීයඤ්ච ආජඤ්ඤං;

තිත්ථං මහිළාමුඛාභිණ්හං, නන්දිකණ්හඤ්ච මුනිකන්ති.