14. අසම්පදානවග්ගො
[131] 1. අසම්පදානජාතකවණ්ණනා
අසම්පදානෙනිතරීතරස්සාති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තං ආරබ්භ කථෙසි. තස්මිඤ්හි කාලෙ භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො දෙවදත්තො, අකතඤ්ඤූ තථාගතස්ස ගුණං න ජානාතී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව දෙවදත්තො අකතඤ්ඤූ, පුබ්බෙපි අකතඤ්ඤූයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.
අතීතෙ මගධරට්ඨෙ රාජගහෙ එකස්මිං මගධරඤ්ඤෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්සෙව සෙට්ඨි අහොසි අසීතිකොටිවිභවො සඞ්ඛසෙට්ඨීති නාමෙන. බාරාණසියං පීළියසෙට්ඨි නාම අසීතිකොටිවිභවොව අහොසි. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං සහායකා අහෙසුං. තෙසු බාරාණසියං පීළියසෙට්ඨිස්ස කෙනචිදෙව කාරණෙන මහන්තං භයං උප්පජ්ජි, සබ්බං සාපතෙය්‍යං පරිහායි. සො දලිද්දො අප්පටිසරණො හුත්වා භරියං ආදාය සඞ්ඛසෙට්ඨිං පච්චයං කත්වා බාරාණසිතො නික්ඛමිත්වා පදසාව රාජගහං පත්වා සඞ්ඛසෙට්ඨිස්ස නිවෙසනං අගමාසි. සො තං දිස්වාව ‘‘සහායො මෙ ආගතො’’ති පරිස්සජිත්වා සක්කාරසම්මානං කත්වා කතිපාහං වීතිනාමෙත්වා එකදිවසං ‘‘සම්ම, කෙනට්ඨෙන ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘භයං මෙ, සම්ම, උප්පන්නං, සබ්බං ධනං පරික්ඛීණං, උපත්ථම්භො මෙ හොහී’’ති. ‘‘සාධු සම්ම, මා භායී’’ති භණ්ඩාගාරං විවරාපෙත්වා චත්තාලීස හිරඤ්ඤකොටියො දාපෙත්වා සෙසම්පි පරිච්ඡදපරිවාරං සබ්බං අත්තනො සන්තකං සවිඤ්ඤාණකං අවිඤ්ඤාණකං මජ්ඣෙ භින්දිත්වා උපඩ්ඪමෙව අදාසි. සො තං විභවං ආදාය පුන බාරාණසිං ගන්ත්වා නිවාසං කප්පෙසි.
අපරභාගෙ සඞ්ඛසෙට්ඨිස්සපි තාදිසමෙව භයං උප්පජ්ජි. සො අත්තනො පටිසරණං උපධාරෙන්තො ‘‘සහායස්ස මෙ මහාඋපකාරො කතො, උපඩ්ඪවිභවො දින්නො. න සො මං දිස්වා පරිච්චජිස්සති, තස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා භරියං ආදාය පදසාව බාරාණසිං ගන්ත්වා භරියං ආහ ‘‘භද්දෙ, තව මයා සද්ධිං අන්තරවීථියා ගමනං නාම න යුත්තං, මයා පෙසිතයානමාරුය්හ මහන්තෙන පරිවාරෙන පච්ඡා ආගමිස්සසි. යාව යානං පෙසෙමි, තාව ඉධෙව හොහී’’ති වත්වා තං සාලාය ඨපෙත්වා සයං නගරං පවිසිත්වා සෙට්ඨිස්ස ඝරං ගන්ත්වා ‘‘රාජගහනගරතො තුම්හාකං සහායො සඞ්ඛසෙට්ඨි නාම ආගතො’’ති ආරොචාපෙසි. සො ‘‘ආගච්ඡතූ’’ති පක්කොසාපෙත්වා තං දිස්වා නෙව ආසනා වුට්ඨාසි, න පටිසන්ථාරං අකාසි, කෙවලං ‘‘කිමත්ථං ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘තුම්හාකං දස්සනත්ථං ආගතොම්හී’’ති. ‘‘නිවාසො තෙ කහං ගහිතො’’ති? ‘‘න තාව නිවාසට්ඨානං අත්ථි, සෙට්ඨිඝරණිම්පි සාලාය ඨපෙත්වාව ආගතොම්හී’’ති. ‘‘තුම්හාකං ඉධ නිවාසට්ඨානං නත්ථි, නිවාපං ගහෙත්වා එකස්මිං ඨානෙ පචාපෙත්වා භුඤ්ජිත්වා ගච්ඡථ, පුන අම්හාකං ඝරං මා පවිසථා’’ති වත්වා ‘‘මය්හං සහායස්ස දුස්සන්තෙ බන්ධිත්වා එකං බහලපලාපතුම්බං දෙහී’’ති දාසං ආණාපෙසි. තං දිවසං කිර සො රත්තසාලීනං සකටසහස්සමත්තං ඔඵුනාපෙත්වා කොට්ඨාගාරං පූරාපෙසි, චත්තාලීසකොටිධනං ගහෙත්වා ආගතො අකතඤ්ඤූ මහාචොරො සහායකස්ස තුම්බමත්තෙ පලාපෙ දාපෙසි. දාසො පච්ඡියං එකං පලාපතුම්බං පක්ඛිපිත්වා බොධිසත්තස්ස සන්තිකං අගමාසි.
බොධිසත්තො චින්තෙසි – ‘‘අයං අසප්පුරිසො මම සන්තිකා චත්තාලීසකොටිධනං ලභිත්වා ඉදානි පලාපතුම්බං දාපෙසි, ගණ්හාමි නු ඛො, න ගණ්හාමී’’ති? අථස්ස එතදහොසි ‘‘අයං තාව අකතඤ්ඤූ මිත්තදුබ්භී කතවිනාසකභාවෙන මයා සද්ධිං මිත්තභාවං භින්දි. සචාහං එතෙන දින්නං පලාපතුම්බං ලාමකත්තා න ගණ්හිස්සාමි, අහම්පි මිත්තභාවං භින්දිස්සාමි. අන්ධබාලා පරිත්තකං ලද්ධං අග්ගණ්හන්තා මිත්තභාවං විනාසෙන්ති, අහං පන එතෙන දින්නං පලාපතුම්බං ගහෙත්වා මම වසෙන මිත්තභාවං පතිට්ඨාපෙස්සාමී’’ති. සො පලාපතුම්බං දුස්සන්තෙ බන්ධිත්වා පාසාදා ඔරුය්හ සාලං අගමාසි. අථ නං භරියා ‘‘කිං තෙ, අය්‍ය, ලද්ධ’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘භද්දෙ අම්හාකං සහායො පීළියසෙට්ඨි පලාපතුම්බං දත්වා අම්හෙ අජ්ජෙව විස්සජ්ජෙසී’’ති. සා ‘‘අය්‍ය, කිමත්ථං අග්ගහෙසි, කිං එතං චත්තාලීසකොටිධනස්ස අනුච්ඡවික’’න්ති රොදිතුං ආරභි. බොධිසත්තොපි ‘‘භද්දෙ, මා රොදි, අහං තෙන සද්ධිං මිත්තභාවභෙදනභයෙන මම වසෙන මිත්තභාවං පතිට්ඨාපෙතුං ගණ්හිං, ත්වං කිංකාරණා රොදසී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –
131. ‘‘අසම්පදානෙනිතරීතරස්ස, බාලස්ස මිත්තානි කලීභවන්ති;
තස්මා හරාමි භුසං අඩ්ඪමානං, මා මෙ මිත්ති ජීයිත්ථ සස්සතාය’’න්ති.
තත්ථ අසම්පදානෙනාති අසම්පාදානෙන. අකාරලොපෙ සන්ධි, අග්ගහණෙනාති අත්ථො. ඉතරීතරස්සාති යස්ස කස්සචි ලාමකාලාමකස්ස. බාලස්ස මිත්තානි කලීභවන්තීති දන්ධස්ස අපඤ්ඤස්ස මිත්තානි කලීනි කාළකණ්ණිසදිසානි හොන්ති, භිජ්ජන්තීති අත්ථො. තස්මා හරාමි භුසං අඩ්ඪමානන්ති තෙන කාරණෙන අහං සහායෙන දින්නං එකපලාපතුම්බං හරාමි ගණ්හාමීති දස්සෙති. ‘‘මාන’’න්ති හි අට්ඨන්නං නාළීනං නාමං, චතුන්නං අඩ්ඪමානං, චතස්සො ච නාළියො තුම්බො නාම. තෙන වුත්තං ‘‘පලාපතුම්බ’’න්ති. මා මෙ මිත්ති ජීයිත්ථ සස්සතායන්ති මම සහායෙන සද්ධිං මිත්ති මා භිජ්ජිත්ථ, සස්සතාව අයං හොතූති අත්ථො.
එවං වුත්තෙපි සෙට්ඨිභරියා රොදතෙව. තස්මිං ඛණෙ සඞ්ඛසෙට්ඨිනා පීළියසෙට්ඨිස්ස දින්නො කම්මන්තදාසො සාලාද්වාරෙන ආගච්ඡන්තො සෙට්ඨිභරියාය රොදනසද්දං සුත්වා සාලං පවිසිත්වා අත්තනො සාමිකෙ දිස්වා පාදෙසු නිපතිත්වා රොදිත්වා කන්දිත්වා ‘‘කිමත්ථං ඉධාගතත්ථ, සාමී’’ති පුච්ඡි. සෙට්ඨි සබ්බං ආරොචෙසි. කම්මන්තදාසො ‘‘හොතු, සාමි, මා චින්තයිත්ථා’’ති උභොපි අස්සාසෙත්වා අත්තනො ගෙහං නෙත්වා ගන්ධොදකෙන න්හාපෙත්වා භොජෙත්වා ‘‘සාමිකා, වො ආගතා’’ති සෙසදාසෙ සන්නිපාතෙත්වා දස්සෙත්වා කතිපාහං වීතිනාමෙත්වා සබ්බෙ දාසෙ ගහෙත්වා රාජඞ්ගණං ගන්ත්වා උපරවං අකාසි. රාජා පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කිං එත’’න්ති පුච්ඡි, තෙ සබ්බං තං පවත්තිං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං.
රාජා තෙසං වචනං සුත්වා උභොපි සෙට්ඨී පක්කොසාපෙත්වා සඞ්ඛසෙට්ඨිං පුච්ඡි ‘‘සච්චං කිර තයා මහාසෙට්ඨි පීළියසෙට්ඨිස්ස චත්තාලීසකොටිධනං දින්න’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, මම සහායස්ස මං තක්කෙත්වා රාජගහං ආගතස්ස න කෙවලං ධනං, සබ්බං විභවජාතං සවිඤ්ඤාණකං අවිඤ්ඤාණකං ද්වෙ කොට්ඨාසෙ කත්වා සමභාගෙ අදාසින්ති. රාජා ‘‘සච්චමෙත’’න්ති පීළියසෙට්ඨිං පුච්ඡි. ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘තයා පනස්ස තඤ්ඤෙව තක්කෙත්වා ආගතස්ස අත්ථි කොචි සක්කාරො වා සම්මානො වා කතො’’ති. සො තුණ්හී අහොසි. අපි පන තෙ එතස්ස පලාපතුම්බමත්තං දුස්සන්තෙ පක්ඛිපාපෙත්වා දාපිතං අත්ථීති. තම්පි සුත්වා තුණ්හීයෙව අහොසි. රාජා ‘‘කිං කාතබ්බ’’න්ති අමච්චෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා තං පරිභාසිත්වා ‘‘ගච්ඡථ, පීළියසෙට්ඨිස්ස ඝරෙ සබ්බං විභවං සඞ්ඛසෙට්ඨිස්ස දෙථා’’ති ආහ. බොධිසත්තො ‘‘මහාරාජ, මය්හං පරසන්තකෙන අත්ථො නත්ථි, මයා දින්නමත්තමෙව පන දාපෙථා’’ති ආහ. රාජා බොධිසත්තස්ස සන්තකං දාපෙසි. බොධිසත්තො සබ්බං අත්තනො දින්නවිභවං පටිලභිත්වා දාසපරිවුතො රාජගහමෙව ගන්ත්වා කුටුම්බං සණ්ඨපෙත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.
සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පීළියසෙට්ඨි දෙවදත්තො අහොසි, සඞ්ඛසෙට්ඨි පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.
අසම්පදානජාතකවණ්ණනා පඨමා.
[132] 2. භීරුකජාතකවණ්ණනා
කුසලූපදෙසෙ ධිතියා දළ්හාය චාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අජපාලනිග්‍රොධෙ මාරධීතානං පලොභනසුත්තන්තං ආරබ්භ කථෙසි. භගවතා හි ආදිතො පට්ඨාය වුත්තං –
‘‘දද්දල්ලමානා ආගඤ්ඡුං, තණ්හා ච අරතී රගා;
තා තත්ථ පනුදී සත්ථා, තූලං භට්ඨංව මාලුතො’’ති. (සං. නි. 1.161);
එවං යාව පරියොසානා තස්ස සුත්තන්තස්ස කථිතකාලෙ ධම්මසභායං සන්නිපතිතා භික්ඛූ කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, සම්මාසම්බුද්ධො මාරධීතරො අනෙකසතානිපි දිබ්බරූපානි මාපෙත්වා පලොභනත්ථාය උපසඞ්කමන්තියො අක්ඛීනිපි උම්මීලෙත්වා න ඔලොකෙසි, අහො බුද්ධබලං නාම අච්ඡරිය’’න්ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව මය්හං සබ්බාසවෙ ඛෙපෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං සම්පත්තස්ස මාරධීතානං අනොලොකනං නාම අච්ඡරියං, අහඤ්හි පුබ්බෙ බොධිඤාණං පරියෙසමානො සකිලෙසකාලෙපි අභිසඞ්ඛතං දිබ්බරූපං ඉන්ද්‍රියානි භින්දිත්වා කිලෙසවසෙන අනොලොකෙත්වාව ගන්ත්වා මහාරජ්ජං පාපුණි’’න්ති වත්වා අතීතං ආහරි.
අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො භාතිකසතස්ස කනිට්ඨො අහොසීති සබ්බං හෙට්ඨා තක්කසිලාජාතකෙ වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. තදා පන තක්කසිලානගරවාසීහි බහිනගරෙ සාලායං බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා යාචිත්වා රජ්ජං පටිච්ඡාපෙත්වා අභිසෙකෙ කතෙ තක්කසිලානගරවාසිනො නගරං දෙවනගරං විය, රාජභවනඤ්ච ඉන්දභවනං විය අලඞ්කරිංසු. තදා බොධිසත්තො නගරං පවිසිත්වා රාජභවනෙ පාසාදෙ මහාතලෙ සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තං රතනවරපල්ලඞ්කං අභිරුය්හ දෙවරාජලීලාය නිසීදි, අමච්චා ච බ්‍රාහ්මණගහපතිකාදයො ච ඛත්තියකුමාරා ච සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතා පරිවාරෙත්වා අට්ඨංසු, දෙවච්ඡරාපටිභාගා සොළසසහස්සනාටකිත්ථියො නච්චගීතවාදිතකුසලා උත්තමවිලාසසම්පන්නා නච්චගීතවාදිතානි පයොජෙසුං. ගීතවාදිතසද්දෙන රාජභවනං මෙඝත්ථනිතපූරිතා මහාසමුද්දකුච්ඡි විය එකනින්නාදං අහොසි. බොධිසත්තො තං අත්තනො සිරිසොභග්ගං ඔලොකයමානොව චින්තෙසි ‘‘සචාහං තාසං යක්ඛිනීනං අභිසඞ්ඛතං දිබ්බරූපං ඔලොකෙස්සං, ජීවිතක්ඛයං පත්තො අභවිස්සං, ඉමං සිරිසොභග්ගං න ඔලොකෙස්සං. පච්චෙකබුද්ධානං පන ඔවාදෙ ඨිතභාවෙන ඉදං මයා සම්පත්ත’’න්ති. එවඤ්ච පන චින්තෙත්වා උදානං උදානෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –
132. ‘‘කුසලූපදෙසෙ ධිතියා දළ්හාය ච, අනිවත්තිතත්තා භයභීරුතාය ච;
න රක්ඛසීනං වසමාගමිම්හසෙ, ස සොත්ථිභාවො මහතා භයෙන මෙ’’ති.
තත්ථ කුසලූපදෙසෙති කුසලානං උපදෙසෙ, පච්චෙකබුද්ධානං ඔවාදෙති අත්ථො. ධිතියා දළ්හාය චාති දළ්හාය ධිතියා ච, ථිරෙන අබ්බොච්ඡින්නනිරන්තරවීරියෙන චාති අත්ථො. අනිවත්තිතත්තා භයභීරුතාය චාති භයභීරුතාය අනිවත්තිතතාය ච. තත්ථ භයන්ති චිත්තුත්‍රාසමත්තං පරිත්තභයං. භීරුතාති සරීරකම්පනප්පත්තං මහාභයං. ඉදං උභයම්පි මහාසත්තස්ස ‘‘යක්ඛිනියො නාමෙතා මනුස්සඛාදිකා’’ති භෙරවාරම්මණං දිස්වාපි නාහොසි. තෙනාහ ‘‘අනිවත්තිතත්තා භයභීරුතාය චා’’ති. භයභීරුතාය අභාවෙනෙව භෙරවාරම්මණං දිස්වාපි අනිවත්තනභාවෙනාති අත්ථො. න රක්ඛසීනං වසමාගමිම්හසෙති යක්ඛකන්තාරෙ තාසං රක්ඛසීනං වසං න අගමිම්හ. යස්මා අම්හාකං කුසලූපදෙසෙ ධිති ච දළ්හා අහොසි, භයභීරුතාභාවෙන ච අනිවත්තනසභාවා අහුම්හා, තස්මා රක්ඛසීනං වසං න අගමිම්හාති වුත්තං හොති. ස සොත්ථිභාවො මහතා භයෙන මෙති සො මය්හං අයං අජ්ජ මහතා භයෙන රක්ඛසීනං සන්තිකා පත්තබ්බෙන දුක්ඛදොමනස්සෙන සොත්ථිභාවො ඛෙමභාවො පීතිසොමනස්සභාවොයෙව ජාතොති.
එවං මහාසත්තො ඉමාය ගාථාය ධම්මං දෙසෙත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.
සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘අහං තෙන සමයෙන තක්කසිලං ගන්ත්වා රජ්ජප්පත්තකුමාරො අහොසි’’න්ති.
භීරුකජාතකවණ්ණනා දුතියා.
[133] 3. ඝතාසනජාතකවණ්ණනා
ඛෙමං යහින්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. සො හි භික්ඛු සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා පච්චන්තං ගන්ත්වා එකං ගාමකං උපනිස්සාය අරඤ්ඤසෙනාසනෙ වස්සං උපගඤ්ඡි. තස්ස පඨමමාසෙයෙව පිණ්ඩාය පවිට්ඨස්ස පණ්ණසාලා ඣායිත්ථ. සො වසනට්ඨානාභාවෙන කිලමන්තො උපට්ඨාකානං ආචික්ඛි. තෙ ‘‘හොතු, භන්තෙ, පණ්ණසාලං කරිස්සාම, කසාම තාව, වපාම තාවා’’තිආදීනි වදන්තා තෙමාසං වීතිනාමෙසුං. සො සෙනාසනසප්පායාභාවෙන කම්මට්ඨානං මත්ථකං පාපෙතුං නාසක්ඛි. සො නිමිත්තමත්තම්පි අනුප්පාදෙත්වා වුත්ථවස්සො ජෙතවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘කිං නු ඛො තෙ, භික්ඛු, කම්මට්ඨානං සප්පායං ජාත’’න්ති පුච්ඡි. සො ආදිතො පට්ඨාය අසප්පායභාවං කථෙසි. සත්ථා ‘‘පුබ්බෙ ඛො, භික්ඛු, තිරච්ඡානාපි අත්තනො සප්පායාසප්පායං ඤත්වා සප්පායකාලෙ වසිත්වා අසප්පායකාලෙ වසනට්ඨානං පහාය අඤ්ඤත්ථ අගමංසු, ත්වං කස්මා අත්තනො සප්පායාසප්පායං න අඤ්ඤාසී’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.
අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සකුණයොනියං නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්වා සොභග්ගප්පත්තො සකුණරාජා හුත්වා එකස්මිං අරඤ්ඤායතනෙ ජාතස්සරතීරෙ සාඛාවිටපසම්පන්නං බහලපත්තපලාසං මහාරුක්ඛං උපනිස්සාය සපරිවාරො වාසං කප්පෙසි. බහූ සකුණා තස්ස රුක්ඛස්ස උදකමත්ථකෙ පත්ථටසාඛාසු වසන්තා සරීරවළඤ්ජං උදකෙ පාතෙන්ති. තස්මිඤ්ච ජාතස්සරෙ චණ්ඩො නාගරාජා වසති. තස්ස එතදහොසි ‘‘ඉමෙ සකුණා මය්හං නිවාසෙ ජාතස්සරෙ සරීරවළඤ්ජං පාතෙන්ති, යංනූනාහං උදකතො අග්ගිං උට්ඨාපෙත්වා රුක්ඛං ඣාපෙත්වා එතෙ පලාපෙය්‍ය’’න්ති. සො කුද්ධමානසො රත්තිභාගෙ සබ්බෙසං සකුණානං සන්නිපතිත්වා රුක්ඛසාඛාසු නිපන්නකාලෙ පඨමං තාව උද්ධනාරොපිතං විය උදකං පක්කුධාපෙත්වා දුතියවාරෙ ධූමං උට්ඨාපෙත්වා තතියවාරෙ තාලක්ඛන්ධප්පමාණං ජාලං උට්ඨාපෙසි. බොධිසත්තො උදකතො ජාලං උට්ඨහමානං දිස්වා ‘‘භො, සකුණා, අග්ගිනා ආදිත්තං නාම උදකෙන නිබ්බාපෙන්ති, ඉදානි පන උදකමෙව ආදිත්තං. න සක්කා අම්හෙහි ඉධ වසිතුං, අඤ්ඤත්ථ ගමිස්සාමා’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –
133. ‘‘ඛෙමං යහිං තත්ථ අරී උදීරිතො, දකස්ස මජ්ඣෙ ජලතෙ ඝතාසනො;
න අජ්ජ වාසො මහියා මහීරුහෙ, දිසා භජව්හො සරණාජ්ජ නොභය’’න්ති.
තත්ථ ඛෙමං යහිං තත්ථ අරී උදීරිතොති යස්මිං උදකපිට්ඨෙ ඛෙමභාවො නිබ්භයභාවො, තස්මිං අත්තපච්චත්ථිකො සපත්තො උට්ඨිතො. දකස්සාති උදකස්ස. ඝතාසනොති අග්ගි. සො හි ඝතං අස්නාති, තස්මා ‘‘ඝතාසනො’’ති වුච්චති. න අජ්ජ වාසොති අජ්ජ නො වාසො නත්ථි. මහියා මහීරුහෙති මහිරුහො වුච්චති රුක්ඛො, තස්මිං ඉමිස්සා මහියා ජාතෙ රුක්ඛෙති අත්ථො. දිසා භජව්හොති දිසා භජථ ගච්ඡථ. සරණාජ්ජ නො භයන්ති අජ්ජ අම්හාකං සරණතො භයං ජාතං, පටිසරණට්ඨානතො භයං උප්පන්නන්ති අත්ථො.
එවං වත්වා බොධිසත්තො අත්තනො වචනකරෙ සකුණෙ ආදාය උප්පතිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගතො. බොධිසත්තස්ස වචනං අග්ගහෙත්වා ඨිතසකුණා ජීවිතක්ඛයං පත්තා.
සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ සො භික්ඛු අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි.
තදා බොධිසත්තස්ස වචනකරා සකුණා බුද්ධපරිසා අහෙසුං, සකුණරාජා පන අහමෙව අහොසින්ති.
ඝතාසනජාතකවණ්ණනා තතියා.
[134] 4. ඣානසොධනජාතකවණ්ණනා
යෙ සඤ්ඤිනොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො සඞ්කස්සනගරද්වාරෙ අත්තනා සංඛිත්තෙන පුච්ඡිතපඤ්හස්ස ධම්මසෙනාපතිනො විත්ථාරබ්‍යාකරණං ආරබ්භ කථෙසි. තත්‍රිදං අතීතවත්ථු – අතීතෙ කිර බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො අරඤ්ඤායතනෙ කාලං කරොන්තො අන්තෙවාසිකෙහි පුච්ඡිතො ‘‘නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’’ති ආහ…පෙ… තාපසා ජෙට්ඨන්තෙවාසිකස්ස කථං න ගණ්හිංසු. බොධිසත්තො ආභස්සරතො ආගන්ත්වා ආකාසෙ ඨත්වා ඉමං ගාථමාහ –
134. ‘‘යෙ සඤ්ඤිනො තෙපි දුග්ගතා, යෙපි අසඤ්ඤිනො තෙපි දුග්ගතා;
එතං උභයං විවජ්ජය, තං සමාපත්තිසුඛං අනඞ්ගණ’’න්ති.
තත්ථ යෙ සඤ්ඤිනොති ඨපෙත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනලාභිනො අවසෙසෙ සචිත්තකසත්තෙ දස්සෙති. තෙපි දුග්ගතාති තස්සා සමාපත්තියා අලාභතො තෙපි දුග්ගතා නාම. යෙපි අසඤ්ඤිනොති අසඤ්ඤභවෙ නිබ්බත්තෙ අචිත්තකසත්තෙ දස්සෙති. තෙපි දුග්ගතාති තෙපි ඉමිස්සායෙව සමාපත්තියා අලාභතො දුග්ගතායෙව නාම. එතං උභයං විවජ්ජයාති එතං උභයම්පි සඤ්ඤිභවඤ්ච අසඤ්ඤිභවඤ්ච විවජ්ජය පජහාති අන්තෙවාසිකං ඔවදති. තං සමාපත්තිසුඛං අනඞ්ගණන්ති තං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිලාභිනො සන්තට්ඨෙන ‘‘සුඛ’’න්ති සඞ්ඛං ගතං ඣානසුඛං අනඞ්ගණං නිද්දොසං බලවචිත්තෙකග්ගතාසභාවෙනපි තං අනඞ්ගණං නාම ජාතං.
එවං බොධිසත්තො ධම්මං දෙසෙත්වා අන්තෙවාසිකස්ස ගුණං කථෙත්වා බ්‍රහ්මලොකමෙව අගමාසි. තදා සෙසතාපසා ජෙට්ඨන්තෙවාසිකස්ස සද්දහිංසු.
සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො සාරිපුත්තො, මහාබ්‍රහ්මා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.
ඣානසොධනජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.
[135] 5. චන්දාභජාතකවණ්ණනා
චන්දාභන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො සඞ්කස්සනගරද්වාරෙ ථෙරස්සෙව පඤ්හබ්‍යාකරණං ආරබ්භ කථෙසි. අතීතෙ කිර බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො අරඤ්ඤායතනෙ කාලං කරොන්තො අන්තෙවාසිකෙහි පුච්ඡිතො ‘‘චන්දාභං සූරියාභ’’න්ති වත්වා ආභස්සරෙ නිබ්බත්තො. තාපසා ජෙට්ඨන්තෙවාසිකස්ස න සද්දහිංසු. බොධිසත්තො ආභස්සරතො ආගන්ත්වා ආකාසෙ ඨිතො ඉමං ගාථමාහ –
135. ‘‘චන්දාභං සූරියාභඤ්ච, යොධ පඤ්ඤාය ගාධති;
අවිතක්කෙන ඣානෙන, හොති ආභස්සරූපගො’’ති.
තත්ථ චන්දාභන්ති ඔදාතකසිණං දස්සෙති. සූරියාභන්ති පීතකසිණං. යොධ පඤ්ඤාය ගාධතීති යො පුග්ගලො ඉධ සත්තලොකෙ ඉදං කසිණද්වයං පඤ්ඤාය ගාධති, ආරම්මණං කත්වා අනුපවිසති, තත්ථෙව පතිට්ඨහති. අථ වා චන්දාභං සූරියාභඤ්ච, යොධ පඤ්ඤාය ගාධතීති යත්තකං ඨානං චන්දාභා ච සූරියාභා ච පත්ථටා, තත්ථකෙ ඨානෙ පටිභාගකසිණං වඩ්ඪෙත්වා තං ආරම්මණං කත්වා ඣානං නිබ්බත්තෙන්තො උභයම්පෙතං ආභං පඤ්ඤාය ගාධති නාම. තස්මා අයම්පෙත්ථ අත්ථොයෙව. අවිතක්කෙන ඣානෙන, හොති ආභස්සරූපගොති සො පුග්ගලො තථා කත්වා පටිලද්ධෙන දුතියෙන ඣානෙන ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකූපගො හොතීති.
එවං බොධිසත්තො තාපසෙ බොධෙත්වා ජෙට්ඨන්තෙවාසිකස්ස ගුණං කථෙත්වා බ්‍රහ්මලොකමෙව ගතො.
සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො සාරිපුත්තො, මහාබ්‍රහ්මා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.
චන්දාභජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.
[136] 6. සුවණ්ණහංසජාතකවණ්ණනා
යං ලද්ධං තෙන තුට්ඨබ්බන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ථුල්ලනන්දං භික්ඛුනිං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියඤ්හි අඤ්ඤතරො උපාසකො භික්ඛුනිසඞ්ඝං ලසුණෙන පවාරෙත්වා ඛෙත්තපාලං ආණාපෙසි ‘‘සචෙ භික්ඛුනියො ආගච්ඡන්ති, එකෙකාය භික්ඛුනියා ද්වෙ තයො භණ්ඩිකෙ දෙහී’’ති. තතො පට්ඨාය භික්ඛුනියො තස්ස ගෙහම්පි ඛෙත්තම්පි ලසුණත්ථාය ගච්ඡන්ති. අථෙකස්මිං උස්සවදිවසෙ තස්ස ගෙහෙ ලසුණං පරික්ඛයං අගමාසි. ථුල්ලනන්දා භික්ඛුනී සපරිවාරා ගෙහං ගන්ත්වා ‘‘ලසුණෙනාවුසො අත්ථො’’ති වත්වා ‘‘නත්ථය්‍යෙ, යථාභතං ලසුණං පරික්ඛීණං, ඛෙත්තං ගච්ඡථා’’ති වුත්තා ඛෙත්තං ගන්ත්වා න මත්තං ජානිත්වා ලසුණං ආහරාපෙසි. ඛෙත්තපාලො උජ්ඣායි ‘‘කථඤ්හි නාම භික්ඛුනියො න මත්තං ජානිත්වා ලසුණං හරාපෙස්සන්තී’’ති? තස්ස කථං සුත්වා යා තා භික්ඛුනියො අප්පිච්ඡා, තාපි, තාසං සුත්වා භික්ඛූපි, උජ්ඣායිංසු. උජ්ඣායිත්වා ච පන භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. භගවා ථුල්ලනන්දං භික්ඛනිං ගරහිත්වා ‘‘භික්ඛවෙ, මහිච්ඡො පුග්ගලො නාම විජාතමාතුයාපි අප්පියො හොති අමනාපො, අප්පසන්නෙ පසාදෙතුං, පසන්නානං වා භිය්‍යොසොමත්තාය පසාදං ජනෙතුං, අනුප්පන්නං වා ලාභං උප්පාදෙතුං, උප්පන්නං වා පන ලාභං ථිරං කාතුං න සක්කොති. අප්පිච්ඡො පන පුග්ගලො අප්පසන්නෙ පසාදෙතුං, පසන්නානං වා භිය්‍යොසොමත්තාය පසාදං ජනෙතුං, අනුප්පන්නං වා ලාභං උප්පාදෙතුං, උප්පන්නං වා පන ලාභං ථිරං කාතුං සක්කොතී’’තිආදිනා නයෙන භික්ඛූනං තදනුච්ඡවිකං ධම්මං කථෙත්වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ථුල්ලනන්දා ඉදානෙව මහිච්ඡා, පුබ්බෙපි මහිච්ඡායෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.
අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො අඤ්ඤතරස්මිං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස වයප්පත්තස්ස සමානජාතිකා කුලා පජාපතිං ආහරිංසු. තස්සා නන්දා නන්දාවතී සුන්දරීනන්දාති තිස්සො ධීතරො අහෙසුං. තාසු පතිකුලං අගතාසුයෙව බොධිසත්තො කාලං කත්වා සුවණ්ණහංසයොනියං නිබ්බත්ති, ජාතිස්සරඤාණඤ්චස්ස උප්පජ්ජි. සො වයප්පත්තො සුවණ්ණසඤ්ඡන්නං සොභග්ගප්පත්තං මහන්තං අත්තභාවං දිස්වා ‘‘කුතො නු ඛො චවිත්වා අහං ඉධූපපන්නො’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘මනුස්සලොකතො’’ති ඤත්වා පුන ‘‘කථං නු ඛො මෙ බ්‍රාහ්මණී ච ධීතරො ච ජීවන්තී’’ති උපධාරෙන්තො ‘‘පරෙසං භතිං කත්වා කිච්ඡෙන ජීවන්තී’’ති ඤත්වා චින්තෙසි ‘‘මය්හං සරීරෙ සොවණ්ණමයානි පත්තානි කොට්ටනඝට්ටනඛමානි, ඉතො තාසං එකෙකං පත්තං දස්සාමි, තෙන මෙ පජාපති ච ධීතරො ච සුඛං ජීවිස්සන්තී’’ති. සො තත්ථ ගන්ත්වා පිට්ඨිවංසකොටියං නිලීයි, බ්‍රාහ්මණී ච ධීතරො ච බොධිසත්තං දිස්වා ‘‘කුතො ආගතොසි, සාමී’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘අහං තුම්හාකං පිතා කාලං කත්වා සුවණ්ණහංසයොනියං නිබ්බත්තො තුම්හෙ දට්ඨුං ආගතො. ඉතො පට්ඨාය තුම්හාකං පරෙසං භතිං කත්වා දුක්ඛජීවිකාය ජීවනකිච්චං නත්ථි, අහං වො එකෙකං පත්තං දස්සාමි, තං වික්කිණිත්වා සුඛෙන ජීවථා’’ති එකං පත්තං දත්වා අගමාසි. සො එතෙනෙව නියාමෙන අන්තරන්තරා ආගන්ත්වා එකෙකං පත්තං දෙති, බ්‍රාහ්මණී ච ධීතරො ච අඩ්ඪා සුඛිතා අහෙසුං.
අථෙකදිවසං සා බ්‍රාහ්මණී ධීතරො ආමන්තෙසි ‘‘අම්මා, තිරච්ඡානානං නාම චිත්තං දුජ්ජානං. කදාචි වො පිතා ඉධ නාගච්ඡෙය්‍ය, ඉදානිස්ස ආගතකාලෙ සබ්බානි පත්තානිපි ලුඤ්චිත්වා ගණ්හාමා’’ති. තා ‘‘එවං නො පිතා කිලමිස්සතී’’ති න සම්පටිච්ඡිංසු. බ්‍රාහ්මණී පන මහිච්ඡතාය පුන එකදිවසං සුවණ්ණහංසරාජස්ස ආගතකාලෙ ‘‘එහි තාව, සාමී’’ති වත්වා තං අත්තනො සන්තිකං උපගතං උභොහි හත්ථෙහි ගහෙත්වා සබ්බපත්තානි ලුඤ්චි. තානි පන බොධිසත්තස්ස රුචිං විනා බලක්කාරෙන ගහිතත්තා සබ්බානි බකපත්තසදිසානි අහෙසුං. බොධිසත්තො පක්ඛෙ පසාරෙත්වා ගන්තුං නාසක්ඛි. අථ නං සා මහාචාටියං පක්ඛිපිත්වා පොසෙසි. තස්ස පුන උට්ඨහන්තානි පත්තානි සෙතානි සම්පජ්ජිංසු. සො සඤ්ජාතපත්තො උප්පතිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගන්ත්වා න පුන ආගමාසි.
සත්ථා ඉමං අතීතං ආහරිත්වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ථුල්ලනන්දා ඉදානෙව මහිච්ඡා, පුබ්බෙපි මහිච්ඡායෙව, මහිච්ඡතාය ච පන සුවණ්ණම්හා පරිහීනා. ඉදානි පන අත්තනො මහිච්ඡතාය එව ලසුණම්හාපි පරිහායිස්සති, තස්මා ඉතො පට්ඨාය ලසුණං ඛාදිතුං න ලභිස්සති. යථා ච ථුල්ලනන්දා, එවං තං නිස්සාය සෙසභික්ඛුනියොපි. තස්මා බහුං ලභිත්වාපි පමාණමෙව ජානිතබ්බං, අප්පං ලභිත්වා පන යථාලද්ධෙනෙව සන්තොසො කාතබ්බො, උත්තරි න පත්ථෙතබ්බ’’න්ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –
136. ‘‘යං ලද්ධං තෙන තුට්ඨබ්බං, අතිලොභො හි පාපකො;
හංසරාජං ගහෙත්වාන, සුවණ්ණා පරිහායථා’’ති.
තත්ථ තුට්ඨබ්බන්ති තුස්සිතබ්බං.
ඉදං පන වත්වා සත්ථා අනෙකපරියායෙන ගරහිත්වා ‘‘යා පන භික්ඛුනී ලසුණං ඛාදෙය්‍ය, පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 794) සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා බ්‍රාහ්මණී අයං ථුල්ලනන්දා අහොසි, තිස්සො ධීතරො ඉදානි තිස්සොයෙව භගිනියො, සුවණ්ණහංසරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.
සුවණ්ණහංසජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.
[137] 7. බබ්බුජාතකවණ්ණනා
යත්ථෙකො ලභතෙ බබ්බූති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කාණමාතුසික්ඛාපදං (පාචි. 230 ආදයො) ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියඤ්හි කාණමාතා නාම ධීතුවසෙන පාකටනාමා උපාසිකා අහොසි සොතාපන්නා අරියසාවිකා. සා ධීතරං කාණං අඤ්ඤතරස්මිං ගාමකෙ සමානජාතිකස්ස පුරිසස්ස අදාසි. කාණා කෙනචිදෙව කරණීයෙන මාතු ඝරං අගමාසි. අථස්සා සාමිකො කතිපාහච්චයෙන දූතං පාහෙසි ‘‘ආගච්ඡතු කාණා, ඉච්ඡාමි කාණාය ආගමන’’න්ති. කාණා දූතස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අම්ම, ගමිස්සාමී’’ති මාතරං ආපුච්ඡි. කාණමාතා ‘‘එත්තකං කාලං වසිත්වා කථං තුච්ඡහත්ථාව ගමිස්සසී’’ති පූවං පචි. තස්මිංයෙව ඛණෙ එකො පිණ්ඩචාරිකො භික්ඛු තස්සා නිවෙසනං අගමාසි, උපාසිකා තං නිසීදාපෙත්වා පත්තපූරං පූවං දාපෙසි. සො භික්ඛු නික්ඛමිත්වා අඤ්ඤස්ස ආචික්ඛි, තස්සපි තථෙව දාපෙසි. සොපි නික්ඛමිත්වා අඤ්ඤස්ස ආචික්ඛි, තස්සපි තථෙවාති එවං චතුන්නං ජනානං දාපෙසි. යථාපටියත්තං පූවං පරික්ඛයං අගමාසි, කාණාය ගමනං න සම්පජ්ජි. අථස්සා සාමිකො දුතියම්පි, තතියම්පි දූතං පාහෙසි. තතියං පාහෙන්තො ච ‘‘සචෙ කාණා නාගච්ඡිස්සති, අහං අඤ්ඤං පජාපතිං ආනෙස්සාමී’’ති පාහෙසි. තයොපි වාරෙ තෙනෙව උපායෙන ගමනං න සම්පජ්ජි, කාණාය සාමිකො අඤ්ඤං පජාපතිං ආනෙසි. කාණා තං පවත්තිං සුත්වා රොදමානා අට්ඨාසි.
සත්ථා තං කාරණං ඤත්වා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය කාණමාතාය නිවෙසනං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදිත්වා කාණමාතරං පුච්ඡි ‘‘කිස්සායං කාණා රොදතී’’ති? ‘‘ඉමිනා නාම කාරණෙනා’’ති ච සුත්වා කාණමාතරං සමස්සාසෙත්වා ධම්මිං කථං කථෙත්වා උට්ඨායාසනා විහාරං අගමාසි. අථ තෙසං චතුන්නං භික්ඛූනං තයො වාරෙ යථාපටියත්තපූවං ගහෙත්වා කාණාය ගමනස්ස උපච්ඡින්නභාවො භික්ඛුසඞ්ඝෙ පාකටො ජාතො. අථෙකදිවසං භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, චතූහි නාම භික්ඛූහි තයො වාරෙ කාණමාතාය පක්කපූවං ඛාදිත්වා කාණාය ගමනන්තරායං කත්වා සාමිකෙන පරිච්චත්තං ධීතරං නිස්සාය මහාඋපාසිකාය දොමනස්සං උප්පාදිත’’න්ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව තෙ චත්තාරො භික්ඛූ කාණමාතාය සන්තකං ඛාදිත්වා තස්සා දොමනස්සං උප්පාදෙසුං, පුබ්බෙපි උප්පාදෙසුංයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.
අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො පාසාණකොට්ටකකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො පරියොදාතසිප්පො අහොසි. කාසිරට්ඨෙ එකස්මිං නිගමෙ එකො මහාවිභවො සෙට්ඨි අහොසි, තස්ස නිධානගතායෙව චත්තාලීස හිරඤ්ඤකොටියො අහෙසුං. අථස්ස භරියා කාලං කත්වා ධනසිනෙහෙන ගන්ත්වා ධනපිට්ඨියං මූසිකා හුත්වා නිබ්බත්ති. එවං අනුක්කමෙන සබ්බම්පි තං කුලං අබ්භත්ථං අගමාසි, වංසො උපච්ඡිජ්ජි. සො ගාමොපි ඡඩ්ඩිතො අපණ්ණත්තිකභාවං අගමාසි. තදා බොධිසත්තො තස්මිං පුරාණගාමට්ඨානෙ පාසාණෙ උප්පාටෙත්වා කොට්ටෙති. අථ සා මූසිකා ගොචරාය චරමානා බොධිසත්තං පුනප්පුනං පස්සන්තී උප්පන්නසිනෙහා හුත්වා චින්තෙසි ‘‘මය්හං ධනං බහු නික්කාරණෙන නස්සිස්සති, ඉමිනා සද්ධිං එකතො හුත්වා ඉදං ධනං දත්වා මංසං වික්කිණාපෙත්වා ඛාදිස්සාමී’’ති. සා එකදිවසං එකං කහාපණං මුඛෙන ඩංසිත්වා බොධිසත්තස්ස සන්තිකං අගමාසි. සො තං දිස්වා පියවාචාය සමාලපන්තො ‘‘කිං නු ඛො, අම්ම, කහාපණං ගහෙත්වා ආගතාසී’’ති ආහ. තාත, ඉමං ගහෙත්වා අත්තනාපි පරිභුඤ්ජ, මය්හම්පි මංසං ආහරාති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා කහාපණං ආදාය ඝරං ගන්ත්වා එකෙන මාසකෙන මංසං කිණිත්වා ආහරිත්වා තස්සා අදාසි. සා තං ගහෙත්වා අත්තනො නිවාසට්ඨානං ගන්ත්වා යථාරුචියා ඛාදි. තතො පට්ඨාය ඉමිනාව නියාමෙන දිවසෙ දිවසෙ බොධිසත්තස්ස කහාපණං දෙති, සොපිස්සා මංසං ආහරති.
අථෙකදිවසං තං මූසිකං බිළාරො අග්ගහෙසි. අථ නං සා එවමාහ ‘‘මා, සම්ම, මං මාරෙසී’’ති. කිංකාරණා න මාරෙස්සාමි? අහඤ්හි ඡාතො මංසං ඛාදිතුකාමො, න සක්කා මයා න මාරෙතුන්ති. කිං පන එකදිවසමෙව මංසං ඛාදිතුකාමොසි, උදාහු නිච්චකාලන්ති? ‘‘ලභමානො නිච්චකාලම්පි ඛාදිතුකාමොම්හී’’ති. ‘‘යදි එවං අහං තෙ නිච්චකාලං මංසං දස්සාමි, විස්සජ්ජෙහි ම’’න්ති. අථ නං බිළාරො ‘‘තෙන හි අප්පමත්තා හොහී’’ති විස්සජ්ජෙසි. තතො පට්ඨාය සා අත්තනො ආභතං මංසං ද්වෙ කොට්ඨාසෙ කත්වා එකං බිළාරස්ස දෙති, එකං සයං ඛාදති. අථ නං එකදිවසං අඤ්ඤොපි බිළාරො අග්ගහෙසි, තම්පි තථෙව සඤ්ඤාපෙත්වා අත්තානං විස්සජ්ජාපෙසි. තතො පට්ඨාය තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා ඛාදන්ති. පුන අඤ්ඤො අග්ගහෙසි, තම්පි තථෙව සඤ්ඤාපෙත්වා අත්තානං මොචාපෙසි. තතො පට්ඨාය චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කත්වා ඛාදන්ති. පුන අඤ්ඤො අග්ගහෙසි, තම්පි තථෙව සඤ්ඤාපෙත්වා අත්තානං මොචාපෙසි. තතො පට්ඨාය පඤ්ච කොට්ඨාසෙ කත්වා ඛාදන්ති. සා පඤ්චමං කොට්ඨාසං ඛාදමානා අප්පාහාරතාය කිලන්තා කිසා අහොසි අප්පමංසලොහිතා
බොධිසත්තො තං දිස්වා ‘‘අම්ම, කස්මා මිලාතාසී’’ති වත්වා ‘‘ඉමිනා නාම කාරණෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘ත්වං එත්තකං කාලං කස්මා මය්හං නාචික්ඛි, අහමෙත්ථ කාතබ්බං ජානිස්සාමී’’ති තං සමස්සාසෙත්වා සුද්ධඵලිකපාසාණෙන ගුහං කත්වා ආහරිත්වා ‘‘අම්ම, ත්වං ඉමං ගුහං පවිසිත්වා නිපජ්ජිත්වා ආගතාගතානං ඵරුසාහි වාචාහි සන්තජ්ජෙය්‍යාසී’’ති ආහ. සා ගුහං පවිසිත්වා නිපජ්ජි. අථෙකො බිළාරො ආගන්ත්වා ‘‘දෙහි, අජ්ජ මෙ මංස’’න්ති ආහ. අථ නං මූසිකා ‘‘අරෙ, දුට්ඨබිළාර, කිං තෙ අහං මංසහාරිකා, අත්තනො පුත්තානං මංසං ඛාදා’’ති තජ්ජෙසි. බිළාරො ඵලිකගුහාය නිපන්නභාවං අජානන්තො කොධවසෙන මූසිකං ගණ්හිස්සාමී’’ති සහසාව පක්ඛන්දිත්වා හදයෙන ඵලිකගුහායං පහරි. තාවදෙවස්ස හදයං භිජ්ජි, අක්ඛීනි නික්ඛමනාකාරප්පත්තානි ජාතානි. සො තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පත්වා එකමන්තං පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ පති. එතෙනූපායෙන අපරොපි අපරොපීති චත්තාරොපි ජනා ජීවිතක්ඛයං පාපුණිංසු. තතො පට්ඨාය මූසිකා නිබ්භයා හුත්වා බොධිසත්තස්ස දෙවසිකං ද්වෙ තයො කහාපණෙ දෙති. එවං අනුක්කමෙන සබ්බම්පි ධනං බොධිසත්තස්සෙව අදාසි. තෙ උභොපි යාවජීවං මෙත්තිං අභින්දිත්වා යථාකම්මං ගතා.
සත්ථා ඉමං අතීතං ආහරිත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමං ගාථමාහ –
137. ‘‘යත්ථෙකො ලභතෙ බබ්බු, දුතියො තත්ථ ජායති;
තතියො ච චතුත්ථො ච, ඉදං තෙ බබ්බුකා බිල’’න්ති.
තත්ථ යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ. බබ්බූති බිළාරො. දුතියො තත්ථ ජායතීති යත්ථ එකො මූසිකං වා මංසං වා ලභති, දුතියොපි තත්ථ බිළාරො ජායති උප්පජ්ජති, තථා තතියො ච චතුත්ථො ච. එවං තෙ තදා චත්තාරො බිළාරා අහෙසුං. හුත්වා ච පන දිවසෙ දිවසෙ මංසං ඛාදන්තා තෙ බබ්බුකා ඉදං ඵලිකමයං බිලං උරෙන පහරිත්වා සබ්බෙපි ජීවිතක්ඛයං පත්තාති.
එවං සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා චත්තාරො බිළාරා චත්තාරො භික්ඛූ අහෙසුං, මූසිකා කාණමාතා, පාසාණකොට්ටකමණිකාරො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.
බබ්බුජාතකවණ්ණනා සත්තමා.
[138] 8. ගොධාජාතකවණ්ණනා
කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං කුහකභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. පච්චුප්පන්නවත්ථු හෙට්ඨා කථිතසදිසමෙව.
අතීතෙ පන බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො ගොධායොනියං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තදා එකො පඤ්චාභිඤ්ඤො උග්ගතපො තාපසො එකං පච්චන්තගාමං නිස්සාය අරඤ්ඤායතනෙ පණ්ණසාලායං වසති, ගාමවාසිනො තාපසං සක්කච්චං උපට්ඨහන්ති. බොධිසත්තො තස්ස චඞ්කමනකොටියං එකස්මිං වම්මිකෙ වසති, වසන්තො ච පන දිවසෙ දිවසෙ ද්වෙ තයො වාරෙ තාපසං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මූපසංහිතං අත්ථූපසංහිතඤ්ච වචනං සුත්වා තාපසං වන්දිත්වා වසනට්ඨානමෙව ගච්ඡති. අපරභාගෙ තාපසො ගාමවාසිනො ආපුච්ඡිත්වා පක්කාමි. පක්කමන්තෙ ච පන තස්මිං සීලවතසම්පන්නෙ තාපසෙ අඤ්ඤො කූටතාපසො ආගන්ත්වා තස්මිං අස්සමපදෙ වාසං කප්පෙසි. බොධිසත්තො ‘‘අයම්පි සීලවා’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා පුරිමනයෙනෙව තස්ස සන්තිකං අගමාසි.
අථෙකදිවසං නිදාඝසමයෙ අකාලමෙඝෙ වුට්ඨෙ වම්මිකෙහි මක්ඛිකා නික්ඛමිංසු, තාසං ඛාදනත්ථං ගොධා ආහිණ්ඩිංසු. ගාමවාසිනො නික්ඛමිත්වා මක්ඛිකාඛාදකා ගොධා ගහෙත්වා සිනිද්ධසම්භාරසංයුත්තං අම්බිලානම්බිලං ගොධාමංසං සම්පාදෙත්වා තාපසස්ස අදංසු. තාපසො ගොධාමංසං ඛාදිත්වා රසතණ්හාය බද්ධො ‘‘ඉදං මංසං අතිමධුරං, කිස්ස මංසං නාමෙත’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ගොධාමංස’’න්ති සුත්වා ‘‘මම සන්තිකං මහාගොධා ආගච්ඡති, තං මාරෙත්වා මංසං ඛාදිස්සාමී’’ති චින්තෙසි. චින්තෙත්වා ච පන භාජනඤ්ච සප්පිලොණාදීනි ච ආහරාපෙත්වා එකමන්තෙ ඨපෙත්වා මුග්ගරමාදාය කාසාවෙන පටිච්ඡාදෙත්වා පණ්ණසාලාද්වාරෙ බොධිසත්තස්ස ආගමනං ඔලොකයමානො උපසන්තූපසන්තො විය හුත්වා නිසීදි බොධිසත්තො සායන්හසමයෙ ‘‘තාපසස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති නික්ඛමිත්වා උපසඞ්කමන්තොව තස්ස ඉන්ද්‍රියවිප්පකාරං දිස්වා චින්තෙසි ‘‘නායං තාපසො අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු නිසීදනාකාරෙන නිසින්නො, අජ්ජෙස මං ඔලොකෙන්තොපි දුට්ඨින්ද්‍රියො හුත්වා ඔලොකෙති, පරිග්ගණ්හිස්සාමි න’’න්ති. සො තාපසස්ස හෙට්ඨාවාතෙ ඨත්වා ගොධාමංසගන්ධං ඝායිත්වා ‘‘ඉමිනා කූටතාපසෙන අජ්ජ ගොධාමංසං ඛාදිතං භවිස්සති, තෙනෙස රසතණ්හාය බද්ධො අජ්ජ මං අත්තනො සන්තිකං උපසඞ්කමන්තං මුග්ගරෙන පහරිත්වා මංසං පචිත්වා ඛාදිතුකාමො භවිස්සතී’’ති තස්ස සන්තිකං අනුපගන්ත්වාව පටික්කමිත්වා විචරති.
තාපසො බොධිසත්තස්ස අනාගමනභාවං ඤත්වා ‘‘ඉමිනා ‘අයං මං පහරිතුකාමො’ති ඤාතං භවිස්සති, තෙන කාරණෙන නාගච්ඡති, අනාගච්ඡන්තස්සාපිස්ස කුතො මුත්තී’’ති මුග්ගරං නීහරිත්වා ඛිපි. සො තස්ස අග්ගනඞ්ගුට්ඨමෙව ආසාදෙසි. බොධිසත්තො වෙගෙන වම්මිකං පවිසිත්වා අඤ්ඤෙන ඡිද්දෙන සීසං උක්ඛිපිත්වා ‘‘අම්භො කූටජටිල, අහං තව සන්තිකං උපසඞ්කමන්තො ‘සීලවා’ති සඤ්ඤාය උපසඞ්කමිං, ඉදානි පන තෙ මයා කූටභාවො ඤාතො, තාදිසස්ස මහාචොරස්ස කිං ඉමිනා පබ්බජ්ජාලිඞ්ගෙනා’’ති වත්වා තං ගරහන්තො ඉමං ගාථමාහ –
138. ‘‘කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධ, කිං තෙ අජිනසාටියා;
අබ්භන්තරං තෙ ගහනං, බාහිරං පරිමජ්ජසී’’ති.
තත්ථ කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධාති අම්භො දුම්මෙධ, නිප්පඤ්ඤ එතා පබ්බජිතෙන ධාරෙතබ්බා ජටා, පබ්බජ්ජාගුණරහිතස්ස කිං තෙ තාහි ජටාහීති අත්ථො. කිං තෙ අජිනසාටියාති අජිනසාටියා අනුච්ඡවිකස්ස සංවරස්ස අභාවකාලතො පට්ඨාය කිං තෙ අජිනසාටියා. අබ්භන්තරං තෙ ගහනන්ති තව අබ්භන්තරං හදයං රාගදොසමොහගහනෙන ගහනං පටිච්ඡන්නං. බාහිරං පරිමජ්ජසීති සො ත්වං අබ්භන්තරෙ ගහනෙ න්හානාදීහි චෙව ලිඞ්ගගහනෙන ච බාහිරං පරිමජ්ජසි, තං පරිමජ්ජන්තො කඤ්ජිකපූරිතලාබු විය විසපූරිතචාටි විය ආසීවිසපූරිතවම්මිකො විය ගූථපූරිතචිත්තඝටො විය ච බහිමට්ඨොව හොසි, කිං තයා චොරෙන ඉධ වසන්තෙන, සීඝං ඉතො පලායාහි, නො චෙ පලායසි, ගාමවාසීනං තෙ ආචික්ඛිත්වා නිග්ගහං කාරාපෙස්සාමීති.
එවං බොධිසත්තො කූටතාපසං තජ්ජෙත්වා වම්මිකමෙව පාවිසි, කූටතාපසොපි තතො පක්කාමි.
සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කූටතාපසො අයං කුහකො අහොසි, පුරිමො සීලවන්තතාපසො සාරිපුත්තො, ගොධාපණ්ඩිතො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.
ගොධාජාතකවණ්ණනා අට්ඨමා.
[139] 9. උභතොභට්ඨජාතකවණ්ණනා
අක්ඛී භින්නා පටො නට්ඨොති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තං ආරබ්භ කථෙසි. තදා කිර ධම්මසභායං භික්ඛූ කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, සෙය්‍යථාපි නාම ඡවාලාතං උභතොපදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථගතං නෙවාරඤ්ඤෙ කට්ඨත්ථං ඵරති, න ගාමෙ කට්ඨත්ථං ඵරති, එවමෙව දෙවදත්තො එවරූපෙ නිය්‍යානිකසාසනෙ පබ්බජිත්වා උභතො භට්ඨො උභතො පරිබාහිරො ජාතො, ගිහිපරිභොගා ච පරිහීනො, සාමඤ්ඤත්ථඤ්ච න පරිපූරෙතී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, දෙවදත්තො ඉදානෙව උභතො භට්ඨො හොති, අතීතෙපි උභතො භට්ඨො අහොසියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.
අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො රුක්ඛදෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. තදා එකස්මිං ගාමකෙ බාළිසිකා වසන්ති. අථෙකො බාළිසිකො බළිසං ආදාය දහරෙන පුත්තෙන සද්ධිං යස්මිං සොබ්භෙ පකතියාපි බාළිසිකා මච්ඡෙ ගණ්හන්ති, තත්ථ ගන්ත්වා බළිසං ඛිපි. බළිසො උදකපටිච්ඡන්නෙ එකස්මිං ඛාණුකෙ ලග්ගි. බාළිසිකො තං ආකඩ්ඪිතුං අසක්කොන්තො චින්තෙසි ‘‘අයං බළිසො මහාමච්ඡෙ ලග්ගො භවිස්සති, පුත්තකං මාතු සන්තිකං පෙසෙත්වා පටිවිස්සකෙහි සද්ධිං කලහං කාරාපෙමි, එවං ඉතො න කොචි කොට්ඨාසං පච්චාසීසිස්සතී’’ති. සො පුත්තං ආහ ‘‘ගච්ඡ, තාත, අම්හෙහි මහාමච්ඡස්ස ලද්ධභාවං මාතු ආචික්ඛාහි, ‘පටිවිස්සකෙහි කිර සද්ධිං කලහං කරොහී’ති වදෙහී’’ති. සො පුත්තං පෙසෙත්වා බළිසං ආකඩ්ඪිතුං අසක්කොන්තො රජ්ජුච්ඡෙදනභයෙන උත්තරිසාටකං ථලෙ ඨපෙත්වා උදකං ඔතරිත්වා මච්ඡලොභෙන මච්ඡං උපධාරෙන්තො ඛාණුකෙහි පහරිත්වා ද්වෙපි අක්ඛීනි භින්දි. ථලෙ ඨපිතසාටකංපිස්ස චොරො හරි. සො වෙදනාප්පත්තො හුත්වා හත්ථෙන අක්ඛීනි උප්පීළයමානො ගහෙත්වා උදකා උත්තරිත්වා කම්පමානො සාටකං පරියෙසති.
සාපිස්ස භරියා ‘‘කලහං කත්වා කස්සචි අපච්චාසීසනභාවං කරිස්සාමී’’ති එකස්මිංයෙව කණ්ණෙ තාලපණ්ණං පිළන්ධිත්වා එකං අක්ඛිං උක්ඛලිමසියා අඤ්ජෙත්වා කුක්කුරං අඞ්කෙනාදාය පටිවිස්සකඝරං අගමාසි. අථ නං එකා සහායිකා එවමාහ ‘‘එකස්මිංයෙව තෙ කණ්ණෙ තාලපණ්ණං පිළන්ධිතං, එකං අක්ඛි අඤ්ජිතං, පියපුත්තං විය කුක්කුරං අඞ්කෙනාදාය ඝරතො ඝරං ගච්ඡසි, කිං උම්මත්තිකාසි ජාතා’’ති. ‘‘නාහං උම්මත්තිකා, ත්වං පන මං අකාරණෙන අක්කොසසි පරිභාසසි, ඉදානි තං ගාමභොජකස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා අට්ඨ කහාපණෙ දණ්ඩාපෙස්සාමී’’ති එවං කලහං කත්වා උභොපි ගාමභොජකස්ස සන්තිකං අගමංසු. කලහෙ විසොධියමානෙ තස්සායෙව මත්ථකෙ දණ්ඩො පති. අථ නං බන්ධිත්වා ‘‘දණ්ඩං දෙහී’’ති පොථෙතුං ආරභිංසු.
රුක්ඛදෙවතා ගාමෙ තස්සා ඉමං පවත්තිං, අරඤ්ඤෙ චස්සා පතිනො තං බ්‍යසනං දිස්වා ඛන්ධන්තරෙ ඨිතා ‘‘භො පුරිස, තුය්හං උදකෙපි කම්මන්තො පදුට්ඨො ථලෙපි, උභතොභට්ඨො ජාතො’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –
139. ‘‘අක්ඛී භින්නා පටො නට්ඨො, සඛිගෙහෙ ච භණ්ඩනං;
උභතො පදුට්ඨා කම්මන්තා, උදකම්හි ථලම්හි චා’’ති.
තත්ථ සඛිගෙහෙ ච භණ්ඩනන්ති සඛී නාම සහායිකා, තස්සා ච ගෙහෙ තව භරියාය භණ්ඩනං කතං, භණ්ඩනං කත්වා බන්ධිත්වා පොථෙත්වා දණ්ඩං දාපියති. උභතො පදුට්ඨා කම්මන්තාති එවං තව ද්වීසුපි ඨානෙසු කම්මන්තා පදුට්ඨායෙව භින්නායෙව. කතරෙසු ද්වීසු? උදකම්හි ථලම්හි චාති, අක්ඛිභෙදෙන පටනාසෙන ච උදකෙ කම්මන්තා පදුට්ඨා, සඛිගෙහෙ භණ්ඩනෙන ථලෙ කම්මන්තා පදුට්ඨාති.
සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා බාළිසිකො දෙවදත්තො අහොසි, රුක්ඛදෙවතා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.
උභතොභට්ඨජාතකවණ්ණනා නවමා.
[140] 10. කාකජාතකවණ්ණනා
නිච්චං උබ්බිග්ගහදයාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ඤාතත්ථචරියං ආරබ්භ කථෙසි. පච්චුප්පන්නවත්ථු ද්වාදසකනිපාතෙ භද්දසාලජාතකෙ (ජා. 1.12.13 ආදයො) ආවි භවිස්සති.
අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කාකයොනියං නිබ්බත්ති. අථෙකදිවසං රඤ්ඤො පුරොහිතො බහිනගරෙ නදියං න්හායිත්වා ගන්ධෙ විලිම්පිත්වා මාලං පිළන්ධිත්වා වරවත්ථනිවත්ථො නගරං පාවිසි. නගරද්වාරතොරණෙ ද්වෙ කාකා නිසින්නා හොන්ති. තෙසු එකො එකං ආහ – ‘‘සම්ම, අහං ඉමස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස මත්ථකෙ සරීරවළඤ්ජං පාතෙස්සාමී’’ති. ඉතරො ‘‘මා තෙ එතං රුච්චි, අයං බ්‍රාහ්මණො ඉස්සරො, ඉස්සරජනෙන ච සද්ධිං වෙරං නාම පාපකං. අයඤ්හි කුද්ධො සබ්බෙපි කාකෙ විනාසෙය්‍යා’’ති. ‘‘න සක්කා මයා න කාතු’’න්ති. ‘‘තෙන හි පඤ්ඤායිස්සසී’’ති වත්වා ඉතරො කාකො පලායි. සො තොරණස්ස හෙට්ඨාභාගං සම්පත්තෙ බ්‍රාහ්මණෙ ඔලම්බකං චාලෙන්තො විය තස්ස මත්ථකෙ වච්චං පාතෙසි. බ්‍රාහ්මණො කුජ්ඣිත්වා කාකෙසු වෙරං බන්ධි.
තස්මිං කාලෙ එකා භතියා වීහිකොට්ටිකදාසී වීහිං ගෙහද්වාරෙ ආතපෙ පත්ථරිත්වා රක්ඛන්තී නිසින්නාව නිද්දං ඔක්කමි. තස්සා පමාදං ඤත්වා එකො දීඝලොමකො එළකො ආගන්ත්වා වීහිං ඛාදි, සා පබුජ්ඣිත්වා තං දිස්වා පලාපෙසි. එළකො දුතියම්පි, තතියම්පි තස්සා තථෙව නිද්දායනකාලෙ ආගන්ත්වා වීහිං ඛාදි. සාපි තං තික්ඛත්තුං පලාපෙත්වා චින්තෙසි ‘‘අයං පුනප්පුනං ඛාදන්තො උපඩ්ඪවීහිං ඛාදිස්සති, බහු මෙ ඡෙදො භවිස්සති, ඉදානිස්ස පුන අනාගමනකාරණං කරිස්සාමී’’ති. සා අලාතං ගහෙත්වා නිද්දායමානා විය නිසීදිත්වා වීහිඛාදනත්ථාය එළකෙ සම්පත්තෙ උට්ඨාය අලාතෙන එළකං පහරි, ලොමානි අග්ගිං ගණ්හිංසු. සො සරීරෙ ඣායන්තෙ ‘‘අග්ගිං නිබ්බාපෙස්සාමී’’ති වෙගෙන ගන්ත්වා හත්ථිසාලාය සමීපෙ එකිස්සා තිණකුටියා සරීරං ඝංසි, සා පජ්ජලි. තතො උට්ඨිතා ජාලා හත්ථිසාලං ගණ්හි. හත්ථිසාලාසු ඣායන්තීසු හත්ථිපිට්ඨානි ඣායිංසු, බහූ හත්ථී වණිතසරීරා අහෙසුං. වෙජ්ජා හත්ථී අරොගෙ කාතුං අසක්කොන්තා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා පුරොහිතං ආහ ‘‘ආචරිය, හත්ථිවෙජ්ජා හත්ථී තිකිච්ඡිතුං න සක්කොන්ති, අපි කිඤ්චි භෙසජ්ජං ජානාසී’’ති. ‘‘ජානාමි, මහාරාජා’’ති. ‘‘කිං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති? ‘‘කාකවසා, මහාරාජා’’ති. රාජා ‘‘තෙන හි කාකෙ මාරෙත්වා වසං ආහරථා’’ති ආහ. තතො පට්ඨාය කාකෙ මාරෙත්වා වසං අලභිත්වා තත්ථ තත්ථෙව රාසිං කරොන්ති, කාකානං මහාභයං උප්පජ්ජි.
තදා බොධිසත්තො අසීතිකාකසහස්සපරිවාරො මහාසුසානෙ වසති. අථෙකො කාකො ගන්ත්වා කාකානං උප්පන්නභයං බොධිසත්තස්ස ආරොචෙසි. සො චින්තෙසි ‘‘ඨපෙත්වා මං අඤ්ඤො මය්හං ඤාතකානං උප්පන්නභයං හරිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, හරිස්සාමි න’’න්ති දස පාරමියො ආවජ්ජෙත්වා මෙත්තාපාරමිං පුරෙචාරිකං කත්වා එකවෙගෙන පක්ඛන්දිත්වා විවටමහාවාතපානෙන පවිසිත්වා රඤ්ඤො ආසනස්ස හෙට්ඨා පාවිසි. අථ නං එකො මනුස්සො ගහිතුකාමො අහොසි. රාජා ‘‘සරණං පවිට්ඨො, මා ගණ්හී’’ති වාරෙසි. මහාසත්තො ථොකං විස්සමිත්වා මෙත්තාපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා හෙට්ඨාසනා නික්ඛමිත්වා රාජානං ආහ – ‘‘මහාරාජ, රඤ්ඤා නාම ඡන්දාදිවසෙන අගන්ත්වා රජ්ජං කාරෙතුං වට්ටති. යං යං කම්මං කත්තබ්බං හොති, සබ්බං නිසම්ම උපධාරෙත්වා කාතුං වට්ටති. යඤ්ච කයිරමානං නිප්ඵජ්ජති, තදෙව කාතුං වට්ටති, න ඉතරං. සචෙ හි රාජානො යං කයිරමානං න නිප්ඵජ්ජති, තං කරොන්ති, මහාජනස්ස මරණභයපරියොසානං මහාභයං උප්පජ්ජති. පුරොහිතො වෙරවසිකො හුත්වා මුසාවාදං අභාසි, කාකානං වසා නාම නත්ථී’’ති. තං සුත්වා රාජා පසන්නචිත්තො බොධිසත්තස්ස කඤ්චනභද්දපීඨං දාපෙත්වා තත්ථ නිසින්නස්ස පක්ඛන්තරානි සතපාකසහස්සපාකතෙලෙහි මක්ඛාපෙත්වා කඤ්චනතට්ටකෙ රාජාරහං සුභොජනං භොජාපෙත්වා පානීයං පායෙත්වා සුහිතං විගතදරථං මහාසත්තං එතදවොච ‘‘පණ්ඩිත, ත්වං ‘කාකානං වසා නාම නත්ථී’ති වදෙසි, කෙන කාරණෙන නෙසං වසා න හොතී’’ති බොධිසත්තො ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනා’’ති සකලනිවෙසනං එකරවං කත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –
140. ‘‘නිච්චං උබ්බිග්ගහදයා, සබ්බලොකවිහෙසකා;
තස්මා නෙසං වසා නත්ථි, කාකානම්හාක ඤාතින’’න්ති.
තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – මහාරාජ, කාකා නාම නිච්චං උබ්බිග්ගමානසා භයප්පත්තාව විහරන්ති, සබ්බලොකස්ස ච විහෙසකා, ඛත්තියාදයො මනුස්සෙපි ඉත්ථිපුරිසෙපි කුමාරකුමාරිකාදයොපි විහෙඨෙන්තා කිලමෙන්තාව විචරන්ති, තස්මා ඉමෙහි ද්වීහි කාරණෙහි නෙසං අම්හාකං ඤාතීනං කාකානං වසා නාම නත්ථි. අතීතෙපි න භූතපුබ්බා, අනාගතෙපි න භවිස්සතීති.
එවං මහාසත්තො ඉමං කාරණං උත්තානං කත්වා ‘‘මහාරාජ, රඤ්ඤා නාම අනිසම්ම අනුපධාරෙත්වා කම්මං න කත්තබ්බ’’න්ති රාජානං බොධෙසි. රාජා තුස්සිත්වා බොධිසත්තං රජ්ජෙන පූජෙසි. බොධිසත්තො රජ්ජං රඤ්ඤොයෙව පටිදත්වා රාජානං පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා සබ්බසත්තානං අභයං යාචි. රාජා තස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා සබ්බසත්තානං අභයං දත්වා කාකානං නිබද්ධදානං පට්ඨපෙසි. දිවසෙ දිවසෙ තණ්ඩුලම්බණස්ස භත්තං පචිත්වා නානග්ගරසෙහි ඔමද්දිත්වා කාකානං දීයති, මහාසත්තස්ස පන රාජභොජනමෙව දීයිත්ථ.
සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා බාරාණසිරාජා ආනන්දො අහොසි, කාකරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.
කාකජාතකවණ්ණනා දසමා.
අසම්පදානවග්ගො චුද්දසමො.
තස්සුද්දානං –
අසම්පදානභීරුකං, ඝතාසනඣානසොධං;
චන්දාභං සුවණ්ණහංසං, බබ්බුගොධුභතොභට්ඨං;
කාකරාජාති තෙ දසාති.