13. කුසනාළිවග්ගො

[121] 1. කුසනාළිජාතකවණ්ණනා

කරෙ සරික්ඛොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අනාථපිණ්ඩිකස්ස මිත්තං ආරබ්භ කථෙසි. අනාථපිණ්ඩිකස්ස හි මිත්තසුහජ්ජඤාතිබන්ධවා එකතො හුත්වා ‘‘මහාසෙට්ඨි අයං තයා ජාතිගොත්තධනධඤ්ඤාදීහි නෙව සදිසො, න උත්තරිතරො, කස්මා එතෙන සද්ධිං සන්ථවං කරොසි, මා කරොහී’’ති පුනප්පුනං නිවාරෙසුං. අනාථපිණ්ඩිකො පන ‘‘මිත්තසන්ථවො නාම හීනෙහිපි සමෙහිපි අතිරෙකෙහිපි කත්තබ්බොයෙවා’’ති තෙසං වචනං අග්ගහෙත්වා භොගගාමං ගච්ඡන්තො තං කුටුම්බරක්ඛකං කත්වා අගමාසීති සබ්බං කාළකණ්ණිවත්ථුස්මිං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉධ පන අනාථපිණ්ඩිකෙන අත්තනො ඝරෙ පවත්තියා ආරොචිතාය සත්ථා ‘‘ගහපති, මිත්තො නාම ඛුද්දකො නත්ථි, මිත්තධම්මං රක්ඛිතුං සමත්ථභාවොවෙත්ථ පමාණං, මිත්තො නාම අත්තනා සමොපි හීනොපි සෙට්ඨොපි ගහෙතබ්බො. සබ්බෙපි හෙතෙ අත්තනො පත්තභාරං නිත්ථරන්තියෙව, ඉදානි තාව ත්වං අත්තනො නීචමිත්තං නිස්සාය කුටුම්බස්ස සාමිකො ජාතො, පොරාණා පන නීචමිත්තං නිස්සාය විමානසාමිකා ජාතා’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො රඤ්ඤො උය්‍යානෙ කුසනාළිගච්ඡෙ දෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්මිංයෙව ච උය්‍යානෙ මඞ්ගලසිලං නිස්සාය උජුගතක්ඛන්ධො පරිමණ්ඩලසාඛාවිටපසම්පන්නො රඤ්ඤො සන්තිකා ලද්ධසම්මානො රුචමඞ්ගලරුක්ඛො අත්ථි, ‘‘මුඛකො’’තිපි වුච්චති. තස්මිං එකො මහෙසක්ඛො දෙවරාජා නිබ්බත්ති. බොධිසත්තස්ස තෙන සද්ධිං මිත්තසන්ථවො අහොසි. තදා රාජා එකස්මිං එකත්ථම්භකෙ පාසාදෙ වසති, තස්ස සො ථම්භො චලි. අථස්ස චලිතභාවං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා වඩ්ඪකී පක්කොසාපෙත්වා ‘‘තාතා, මම එකත්ථම්භකස්ස මඞ්ගලපාසාදස්ස ථම්භො චලිතො, එකං සාරත්ථම්භං ආහරිත්වා තං නිච්චලං කරොථා’’ති ආහ. තෙ ‘‘සාධු, දෙවා’’ති රඤ්ඤො වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තදනුච්ඡවිකං රුක්ඛං පරියෙසමානා අඤ්ඤත්ථ අදිස්වා උය්‍යානං පවිසිත්වා තං මුඛකරුක්ඛං දිස්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කිං, තාතා, දිට්ඨො වො තදනුච්ඡවිකො රුක්ඛො’’ති වුත්තෙ ‘‘දිට්ඨො, දෙව, අපිච තං ඡින්දිතුං න විසහාමා’’ති ආහංසු. ‘‘කිංකාරණා’’ති? මයඤ්හි අඤ්ඤත්ථ රුක්ඛං අපස්සන්තා උය්‍යානං පවිසිම්හ, තත්‍රපි ඨපෙත්වා මඞ්ගලරුක්ඛං අඤ්ඤං න පස්සාම. ඉති නං මඞ්ගලරුක්ඛතාය ඡින්දිතුං න විසහාමාති. ගච්ඡථ, තං ඡින්දිත්වා පාසාදං ථිරං කරොථ, මයං අඤ්ඤං මඞ්ගලරුක්ඛං කරිස්සාමාති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති බලිකම්මං ගහෙත්වා උය්‍යානං ගන්ත්වා ‘‘ස්වෙ ඡින්දිස්සාමා’’ති රුක්ඛස්ස බලිකම්මං කත්වා නික්ඛමිංසු.

රුක්ඛදෙවතා තං කාරණං ඤත්වා ‘‘ස්වෙ මය්හං විමානං නාසෙස්සන්ති, දාරකෙ ගහෙත්වා කුහිං ගමිස්සාමී’’ති ගන්තබ්බට්ඨානං අපස්සන්තී පුත්තකෙ ගීවාය ගහෙත්වා පරොදි. තස්සා සන්දිට්ඨසම්භත්තා රුක්ඛදෙවතා ආගන්ත්වා ‘‘කිං එත’’න්ති පුච්ඡිත්වා තං කාරණං සුත්වා සයම්පි වඩ්ඪකීනං පටික්කමනූපායං අපස්සන්තියො තං පරිස්සජිත්වා රොදිතුං ආරභිංසු. තස්මිං සමයෙ බොධිසත්තො ‘‘රුක්ඛදෙවතං පස්සිස්සාමී’’ති තත්ථ ගන්ත්වා තං කාරණං සුත්වා ‘‘හොතු, මා චින්තයිත්ථ, අහං රුක්ඛං ඡින්දිතුං න දස්සාමි, ස්වෙ වඩ්ඪකීනං ආගතකාලෙ මම කාරණං පස්සථා’’ති තා දෙවතා සමස්සාසෙත්වා පුනදිවසෙ වඩ්ඪකීනං ආගතවෙලාය කකණ්ටකවෙසං ගහෙත්වා වඩ්ඪකීනං පුරතො ගන්ත්වා මඞ්ගලරුක්ඛස්ස මූලන්තරං පවිසිත්වා තං රුක්ඛං සුසිරං විය කත්වා රුක්ඛමජ්ඣෙන අභිරුහිත්වා ඛන්ධමත්ථකෙන නික්ඛමිත්වා සීසං කම්පයමානො නිපජ්ජි. මහාවඩ්ඪකී තං කකණ්ටකං දිස්වා රුක්ඛං හත්ථෙන පහරිත්වා ‘‘සුසිරරුක්ඛො එසො නිස්සාරො, හිය්‍යො අනුපධාරෙත්වාව බලිකම්මං කරිම්හා’’ති එකඝනං මහාරුක්ඛං ගරහිත්වා පක්කාමි. රුක්ඛදෙවතා බොධිසත්තං නිස්සාය විමානස්ස සාමිනී ජාතා.

තස්සා පටිසන්ථාරත්ථාය සන්දිට්ඨසම්භත්තා බහූ දෙවතා සන්නිපතිංසු. රුක්ඛදෙවතා ‘‘විමානං මෙ ලද්ධ’’න්ති තුට්ඨචිත්තා තාසං දෙවතානං මජ්ඣෙ බොධිසත්තස්ස ගුණං කථයමානා ‘‘භො, දෙවතා, මයං මහෙසක්ඛා හුත්වාපි දන්ධපඤ්ඤතාය ඉමං උපායං න ජානිම්හ, කුසනාළිදෙවතා පන අත්තනො ඤාණසම්පත්තියා අම්හෙ විමානසාමිකෙ අකාසි, මිත්තො නාම සදිසොපි අධිකොපි හීනොපි කත්තබ්බොව. සබ්බෙපි හි අත්තනො ථාමෙන සහායකානං උප්පන්නං දුක්ඛං නිත්ථරිත්වා සුඛෙ පතිට්ඨාපෙන්තියෙවා’’ති මිත්තධම්මං වණ්ණෙත්වා ඉමං ගාථමාහ –

121. ‘‘කරෙ සරික්ඛො අථ වාපි සෙට්ඨො, නිහීනකො වාපි කරෙය්‍ය එකො;

කරෙය්‍යුමෙතෙ බ්‍යසනෙ උත්තමත්ථං, යථා අහං කුසනාළි රුචාය’’න්ති.

තත්ථ කරෙ සරික්ඛොති ජාතිආදීහි සදිසොපි මිත්තධම්මං කරෙය්‍ය. අථ වාපි සෙට්ඨොති ජාතිආදීහි අධිකොපි කරෙය්‍ය. නිහීනකො වාපි කරෙය්‍ය එකොති එකො ජාතිආදීහි හීනොපි මිත්තධම්මං කරෙය්‍ය. තස්මා සබ්බෙපි එතෙ මිත්තා කාතබ්බායෙවාති දීපෙති. කිංකාරණා? කරෙය්‍යුමෙතෙ බ්‍යසනෙ උත්තමත්ථන්ති සබ්බෙපෙතෙ සහායස්ස බ්‍යසනෙ උප්පන්නෙ අත්තනො අත්තනො පත්තභාරං වහමානා උත්තමත්ථං කරෙය්‍යුං, කායිකචෙතසිකදුක්ඛතො තං සහායකං මොචෙය්‍යුමෙවාති අත්ථො. තස්මා හීනොපි මිත්තො කාතබ්බොයෙව, පගෙව ඉතරෙ. තත්‍රිදං ඔපම්මං – යථා අහං කුසනාළි රුචායන්ති, යථා අහං රුචායං නිබ්බත්තදෙවතා අයඤ්ච කුසනාළිදෙවතා, අප්පෙසක්ඛාපි මිත්තසන්ථවං කරිම්හ, තත්‍රපාහං මහෙසක්ඛාපි සමානා අත්තනො උප්පන්නදුක්ඛං බාලතාය අනුපායකුසලතාය හරිතුං නාසක්ඛිං, ඉමං පන අප්පෙසක්ඛම්පි සමානං පණ්ඩිතදෙවතං නිස්සාය දුක්ඛතො මුත්තොම්හි. තස්මා අඤ්ඤෙහිපි දුක්ඛා මුච්චිතුකාමෙහි සමවිසිට්ඨභාවං අනොලොකෙත්වා හීනොපි පණ්ඩිතො මිත්තො කාතබ්බොති.

රුචාදෙවතා ඉමාය ගාථාය දෙවසඞ්ඝස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා යාවතායුකං ඨත්වා සද්ධිං කුසනාළිදෙවතාය යථාකම්මං ගතා.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රුචාදෙවතා ආනන්දො අහොසි, කුසනාළිදෙවතා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කුසනාළිජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[122] 2. දුම්මෙධජාතකවණ්ණනා

යසං ලද්ධාන දුම්මෙධොති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තං ආරබ්භ කථෙසි. ධම්මසභායඤ්හි භික්ඛූ ‘‘ආවුසො දෙවදත්තො, තථාගතස්ස පුණ්ණචන්දසස්සිරිකමුඛං අසීතානුබ්‍යඤ්ජනද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණපටිමණ්ඩිතං බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛිත්තං ආවෙළාවෙළාභූතා යමකයමකභූතා ඝනබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙන්තං පරමසොභග්ගප්පත්තං අත්තභාවඤ්ච ඔලොකෙත්වා චිත්තං පසාදෙතුං න සක්කොති, උසූයමෙව කරොති. ‘බුද්ධා නාම එවරූපෙන සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤාය විමුත්තියා විමුත්තිඤාණදස්සනෙන සමන්නාගතා’ති වුච්චමානෙ වණ්ණං සහිතුං න සක්කොති, උසූයමෙව කරොතී’’ති දෙවදත්තස්ස අගුණකථං කථයිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව දෙවදත්තො මම වණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ උසූයං කරොති, පුබ්බෙපි අකාසියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ මගධරට්ඨෙ රාජගහනගරෙ එකස්මිං මගධරාජෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො හත්ථියොනියං නිබ්බත්තිත්වා සබ්බසෙතො අහොසි හෙට්ඨා වණ්ණිතසදිසාය රූපසම්පත්තියා සමන්නාගතො. අථ නං ‘‘ලක්ඛණසම්පන්නො අය’’න්ති සො රාජා මඞ්ගලහත්ථිං අකාසි. අථෙකස්මිං ඡණදිවසෙ සකලනගරං දෙවනගරං විය අලඞ්කාරාපෙත්වා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතං මඞ්ගලහත්ථිං අභිරුහිත්වා මහන්තෙන රාජානුභාවෙන නගරං පදක්ඛිණං අකාසි. මහාජනො තත්ථ තත්ථ ඨත්වා මඞ්ගලහත්ථිනො රූපසොභග්ගප්පත්තං සරීරං දිස්වා ‘‘අහො රූපං, අහො ගති, අහො ලීළා, අහො ලක්ඛණසම්පත්ති, එවරූපො නාම සබ්බසෙතවරවාරණො චක්කවත්තිරඤ්ඤො අනුච්ඡවිකො’’ති මඞ්ගලහත්ථිමෙව වණ්ණෙසි.

රාජා මඞ්ගලහත්ථිස්ස වණ්ණං සුත්වා සහිතුං අසක්කොන්තො උසූයං උප්පාදෙත්වා ‘‘අජ්ජෙව තං පබ්බතපාදෙ පාතෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙස්සාමී’’ති හත්ථාචරියං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කින්ති කත්වා තයා අයං නාගො සික්ඛාපිතො’’ති ආහ. ‘‘සුසික්ඛාපිතො, දෙවා’’ති. ‘‘න සුසික්ඛිතො, දුසික්ඛිතො’’ති. ‘‘සුසික්ඛිතො, දෙවා’’ති. ‘‘යදි සුසික්ඛිතො, සක්ඛිස්සසි නං වෙපුල්ලපබ්බතමත්ථකං ආරොපෙතු’’න්ති. ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘තෙන හි එහී’’ති සයං ඔතරිත්වා හත්ථාචරියං ආරොපෙත්වා පබ්බතපාදං ගන්ත්වා හත්ථාචරියෙන හත්ථිපිට්ඨියං නිසීදිත්වාව හත්ථිම්හි වෙපුල්ලපබ්බතමත්ථකං ආරොපිතෙ සයම්පි අමච්චගණපරිවුතො පබ්බතමත්ථකං අභිරුහිත්වා හත්ථිං පපාතාභිමුඛං කාරෙත්වා ‘‘ත්වං ‘මයා එස සුසික්ඛාපිතො’ති වදෙසි, තීහියෙව තාව නං පාදෙහි ඨපෙහී’’ති ආහ. හත්ථාචරියො පිට්ඨියං නිසීදිත්වාව ‘‘භො තීහි පාදෙහි තිට්ඨා’’ති හත්ථිස්ස පණ්හිකාය සඤ්ඤං අදාසි, මහාසත්තො තථා අකාසි. පුන රාජා ‘‘ද්වීහි පුරිමපාදෙහියෙව ඨපෙහී’’ති ආහ, මහාසත්තො ද්වෙ පච්ඡිමපාදෙ උක්ඛිපිත්වා පුරිමපාදෙහි අට්ඨාසි. ‘‘පච්ඡිමපාදෙහියෙවා’’ති වුත්තෙපි ද්වෙ පුරිමපාදෙ උක්ඛිපිත්වා පච්ඡිමපාදෙහි අට්ඨාසි, ‘‘එකෙනා’’ති වුත්තෙපි තයො පාදෙ උක්ඛිපිත්වා එකෙනෙව අට්ඨාසි. අථස්ස අපතනභාවං ඤත්වා ‘‘සචෙ පහොසි, ආකාසෙ නං ඨපෙහී’’ති ආහ.

ආචරියො චින්තෙසි – ‘‘සකලජම්බුදීපෙ ඉමිනා සදිසො සුසික්ඛිතො හත්ථී නාම නත්ථි, නිස්සංසයං පනෙතං එස පපාතෙ පාතෙත්වා මාරෙතුකාමො භවිස්සතී’’ති. සො තස්ස කණ්ණමූලෙ මන්තෙසි ‘‘තාත, අයං රාජා තං පපාතෙ පාතෙත්වා මාරෙතුකාමො, න ත්වං එතස්ස අනුච්ඡවිකො. සචෙ තෙ ආකාසෙන ගන්තුං බලං අත්ථි, මං යථානිසින්නංයෙව ආදාය වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා බාරාණසිං ගච්ඡා’’ති. පුඤ්ඤිද්ධියා සමන්නාගතො මහාසත්තො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ආකාසෙ අට්ඨාසි. හත්ථාචරියො ‘‘මහාරාජ, අයං හත්ථී පුඤ්ඤිද්ධියා සමන්නාගතො, න තාදිසස්ස මන්දපුඤ්ඤස්ස දුබ්බුද්ධිනො අනුච්ඡවිකො, පණ්ඩිතස්ස පුඤ්ඤසම්පන්නස්ස රඤ්ඤො අනුච්ඡවිකො, තාදිසා නාම මන්දපුඤ්ඤා එවරූපං වාහනං ලභිත්වා තස්ස ගුණං අජානන්තා තඤ්චෙව වාහනං අවසෙසඤ්ච යසසම්පත්තිං නාසෙන්තියෙවා’’ති වත්වා හත්ථික්ඛන්ධෙ නිසින්නොව ඉමං ගාථමාහ –

122. ‘‘යසං ලද්ධාන දුම්මෙධො, අනත්ථං චරති අත්තනො;

අත්තනො ච පරෙසඤ්ච, හිංසාය පටිපජ්ජතී’’ති.

තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – මහාරාජ, තාදිසො දුම්මෙධො නිප්පඤ්ඤො පුග්ගලො පරිවාරසම්පත්තිං ලභිත්වා අත්තනො අනත්ථං චරති. කිංකාරණා? සො හි යසමදමත්තො කත්තබ්බාකත්තබ්බං අජානන්තො අත්තනො ච පරෙසඤ්ච හිංසාය පටිපජ්ජති. හිංසා වුච්චති කිලමනං දුක්ඛුප්පාදනං, තදත්ථාය එව පටිපජ්ජතීති.

එවං ඉමාය ගාථාය රඤ්ඤො ධම්මං දෙසෙත්වා ‘‘තිට්ඨ දානි ත්ව’’න්ති වත්වා ආකාසෙ උප්පතිත්වා බාරාණසිනගරං ගන්ත්වා රාජඞ්ගණෙ ආකාසෙ අට්ඨාසි. සකලනගරං සඞ්ඛුභිත්වා ‘‘අම්හාකං රඤ්ඤො ආකාසෙන සෙතවරවාරණො ආගන්ත්වා රාජඞ්ගණෙ ඨිතො’’ති එකකොලාහලං අහොසි. වෙගෙන රඤ්ඤොපි ආරොචෙසුං. රාජා නික්ඛමිත්වා ‘‘සචෙ මය්හං උපභොගත්ථාය ආගතොසි, භූමියං පතිට්ඨාහී’’ති ආහ. බොධිසත්තො භූමියං පතිට්ඨාසි, ආචරියො ඔතරිත්වා රාජානං වන්දිත්වා ‘‘කුතො ආගතොසි, තාතා’’ති වුත්තෙ ‘‘රාජගහතො’’ති වත්වා සබ්බං පවත්තිං ආරොචෙසි. රාජා ‘‘මනාපං තෙ, තාත, කතං ඉධාගච්ඡන්තෙනා’’ති තුට්ඨහට්ඨො නගරං සජ්ජාපෙත්වා වාරණං මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා සකලරජ්ජං තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා එකං බොධිසත්තස්ස අදාසි, එකං ආචරියස්ස, එකං අත්තනා අග්ගහෙසි. බොධිසත්තස්ස ආගතකාලතො පට්ඨායෙව පන රඤ්ඤො සකලජම්බුදීපෙ රජ්ජං හත්ථගතමෙව ජාතං. සො ජම්බුදීපෙ අග්ගරාජා හුත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං අගමාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මගධරාජා දෙවදත්තො අහොසි, බාරාණසිරාජා සාරිපුත්තො, හත්ථාචරියො ආනන්දො, හත්ථී පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

දුම්මෙධජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[123] 3. නඞ්ගලීසජාතකවණ්ණනා

අසබ්බත්ථගාමිං වාචන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ලාළුදායිත්ථෙරං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර ධම්මං කථෙන්තො ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ ඉදං කථෙතබ්බං, ඉමස්මිං ඨානෙ ඉදං න කථෙතබ්බ’’න්ති යුත්තායුත්තං න ජානාති, මඞ්ගලෙ අවමඞ්ගලං වදන්තො ‘‘තිරොකුට්ටෙසු තිට්ඨන්ති, සන්ධිසිඞ්ඝාටකෙසු චා’’ති ඉදං අවමඞ්ගලං මඞ්ගලං කත්වා අනුමොදනං කථෙති. අවමඞ්ගලෙසු අනුමොදනං කරොන්තො ‘‘බහූ දෙවා මනුස්සා ච, මඞ්ගලානි අචින්තයු’’න්ති වත්වා ‘‘එවරූපානං මඞ්ගලානං සතම්පි සහස්සම්පි කාතුං සමත්ථා හොථා’’ති වදති. අථෙකදිවසං ධම්මසභායං භික්ඛූ ‘‘ආවුසො, ලාළුදායී යුත්තායුත්තං න ජානාති, සබ්බත්ථ අභාසිතබ්බවාචං භාසතී’’ති කථං සමුට්ඨාපෙසුං. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ලාළුදායී ඉදානෙව දන්ධපරිසක්කනො යුත්තායුත්තං න ජානාති, පුබ්බෙපි එවරූපො අහොසි, නිච්චං ලාළකොයෙව එසො’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා බාරාණසියං දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො හුත්වා පඤ්ච මාණවකසතානි සිප්පං වාචෙසි. තදා තෙසු මාණවෙසු එකො දන්ධපරිසක්කනො ලාළකො මාණවො ධම්මන්තෙවාසිකො හුත්වා සිප්පං උග්ගණ්හාති, දන්ධභාවෙන පන උග්ගණ්හිතුං න සක්කොති. බොධිසත්තස්ස පන උපකාරො හොති, දාසො විය සබ්බකිච්චානි කරොති. අථෙකදිවසං බොධිසත්තො සායමාසං භුඤ්ජිත්වා සයනෙ නිපන්නො තං මාණවං හත්ථපාදපිට්ඨිපරිකම්මානි කත්වා ගච්ඡන්තං ආහ ‘‘තාත, මඤ්චපාදෙ උපත්ථම්භෙත්වා යාහී’’ති. මාණවො එකං පාදං උපත්ථම්භෙත්වා එකස්ස උපත්ථම්භකං අලභන්තො අත්තනො ඌරුම්හි ඨපෙත්වා රත්තිං ඛෙපෙසි.

බොධිසත්තො පච්චූසසමයෙ උට්ඨාය තං දිස්වා ‘‘කිං, තාත, නිසින්නොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආචරිය, එකස්ස මඤ්චපාදස්ස උපත්ථම්භකං අලභන්තො ඌරුම්හි ඨපෙත්වා නිසින්නොම්හී’’ති. බොධිසත්තො සංවිග්ගමානසො හුත්වා ‘‘අයං අති විය මය්හං උපකාරො, එත්තකානං පන මාණවකානං අන්තරෙ අයමෙව දන්ධො සිප්පං සික්ඛිතුං න සක්කොති, කථං නු ඛො අහං ඉමං පණ්ඩිතං කරෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙසි. අථස්ස එතදහොසි ‘‘අත්ථෙකො උපායො, අහං ඉමං මාණවං දාරුඅත්ථාය පණ්ණත්ථාය ච වනං ගන්ත්වා ආගතං ‘අජ්ජ තෙ කිං දිට්ඨං, කිං කත’න්ති පුච්ඡිස්සාමි. අථ මෙ ‘ඉදං නාම අජ්ජ මයා දිට්ඨං, ඉදං කත’න්ති ආචික්ඛිස්සති. අථ නං ‘තයා දිට්ඨඤ්ච කතඤ්ච කීදිස’න්ති පුච්ඡිස්සාමි, සො ‘එවරූපං නාමා’ති උපමාය ච කාරණෙන ච කථෙස්සති. ඉති නං නවං නවං උපමඤ්ච කාරණඤ්ච කථාපෙත්වා ඉමිනා උපායෙන පණ්ඩිතං කරිස්සාමී’’ති. සො තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘තාත මාණව, ඉතො පට්ඨාය දාරුඅත්ථාය වා පණ්ණත්ථාය වා ගතට්ඨානෙ යං තෙ තත්ථ දිට්ඨං වා සුතං වා භුත්තං වා පීතං වා ඛාදිතං වා හොති, තං ආගන්ත්වා මය්හං ආරොචෙය්‍යාසී’’ති ආහ.

සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා එකදිවසං මාණවෙහි සද්ධිං දාරුඅත්ථාය අරඤ්ඤං ගතො තත්ථ සප්පං දිස්වා ආගන්ත්වා ‘‘ආචරිය, සප්පො මෙ දිට්ඨො’’ති ආරොචෙසි. ‘‘සප්පො නාම, තාත, කීදිසො හොතී’’ති? ‘‘සෙය්‍යථාපි නඞ්ගලීසා’’ති. ‘‘සාධු, තාත, මනාපා තෙ උපමා ආහටා, සප්පා නාම නඞ්ගලීසසදිසාව හොන්තී’’ති. අථ බොධිසත්තො ‘‘මාණවකෙන මනාපා උපමා ආහටා, සක්ඛිස්සාමි නං පණ්ඩිතං කාතු’’න්ති චින්තෙසි. මාණවො පුන එකදිවසං අරඤ්ඤෙ හත්ථිං දිස්වා ‘‘හත්ථී මෙ ආචරිය දිට්ඨො’’ති ආහ. ‘‘හත්ථී නාම, තාත, කීදිසො’’ති? ‘‘සෙය්‍යථාපි, නඞ්ගලීසා’’ති. බොධිසත්තො ‘‘හත්ථිස්ස සොණ්ඩා නඞ්ගලීසසදිසා හොන්ති, දන්තාදයො එවරූපා ච එවරූපා ච. අයං පන බාලතාය විභජිත්වා කථෙතුං අසක්කොන්තො සොණ්ඩං සන්ධාය කථෙසි මඤ්ඤෙ’’ති තුණ්හී අහොසි. අථෙකදිවසං නිමන්තනෙ උච්ඡුං ලභිත්වා ‘‘ආචරිය, අජ්ජ මයං උච්ඡු ඛාදිම්හා’’ති ආහ. ‘‘උච්ඡු නාම කීදිසො’’ති වුත්තෙ ‘‘සෙය්‍යථාපි නඞ්ගලීසා’’ති ආහ. ආචරියො ‘‘ථොකං පතිරූපං කාරණං කථෙසී’’ති තුණ්හී ජාතො.

පුනෙකදිවසං නිමන්තනෙ එකච්චෙ මාණවා ගුළං දධිනා භුඤ්ජිංසු, එකච්චෙ ඛීරෙන. සො ආගන්ත්වා ‘‘ආචරිය, අජ්ජ මයං දධිනා ඛීරෙන ච භුඤ්ජිම්හා’’ති වත්වා ‘‘දධිඛීරං නාම කීදිසං හොතී’’ති වුත්තෙ ‘‘සෙය්‍යථාපි නඞ්ගලීසා’’ති ආහ. ආචරියො ‘‘අයං මාණවො ‘සප්පො නඞ්ගලීසසදිසො’ති කථෙන්තො තාව සුකථිතං කථෙසි, ‘හත්ථී නඞ්ගලීසසදිසො’ති කථෙන්තෙනාපි සොණ්ඩං සන්ධාය ලෙසෙන කථිතං. ‘උච්ඡු නඞ්ගලීසසදිස’න්ති කථනෙපි ලෙසො අත්ථි, ‘දධිඛීරානි පන නිච්චං පණ්ඩරානි පක්ඛිත්තභාජනසණ්ඨානානී’ති ඉධ සබ්බෙන සබ්බං උපමං න කථෙසි, න සක්කා ඉමං ලාළකං සික්ඛාපෙතු’’න්ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

123. ‘‘අසබ්බත්ථගාමිං වාචං, බාලො සබ්බත්ථ භාසති;

නායං දධිං වෙදි න නඞ්ගලීසං, දධිප්පයං මඤ්ඤති නඞ්ගලීස’’න්ති.

තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යා වාචා ඔපම්මවසෙන සබ්බත්ථ න ගච්ඡති, තං අසබ්බත්ථගාමිං වාචං බාලො දන්ධපුග්ගලො සබ්බත්ථ භාසති, ‘‘දධි නාම කීදිස’’න්ති පුට්ඨොපි ‘‘සෙය්‍යථාපි, නඞ්ගලීසා’’ති වදතෙව. එවං වදන්තො නායං දධිං වෙදි න නඞ්ගලීසං. කිංකාරණා? දධිප්පයං මඤ්ඤති නඞ්ගලීසං, යස්මා අයං දධිම්පි නඞ්ගලීසමෙව මඤ්ඤති. අථ වා දධීති දධිමෙව, පයන්ති ඛීරං, දධි ච පයඤ්ච දධිප්පයං. යස්මා දධිඛීරානිපි අයං නඞ්ගලීසමෙව මඤ්ඤති, එදිසො චායං බාලො, කිං ඉමිනාති අන්තෙවාසිකානං ධම්මකථං කථෙත්වා පරිබ්බයං දත්වා තං උය්‍යොජෙසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ලාළකමාණවො ලාළුදායී අහොසි, දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

නඞ්ගලීසජාතකවණ්ණනා තතියා.

[124] 4. අම්බජාතකවණ්ණනා

වායමෙථෙව පුරිසොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං වත්තසම්පන්නං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර සාවත්ථිවාසී කුලපුත්තො සාසනෙ උරං දත්වා පබ්බජිතො වත්තසම්පන්නො අහොසි, ආචරියුපජ්ඣායවත්තානි පානීයපරිභොජනීයඋපොසථාගාරජන්තාඝරාදිවත්තානි ච සාධුකං කරොති, චුද්දසසු මහාවත්තෙසු අසීතිඛන්ධකවත්තෙසු ච පරිපූරකාරීයෙව හොති, විහාරං සම්මජ්ජති, පරිවෙණං විතක්කමාළකං විහාරමග්ගං සම්මජ්ජති, මනුස්සානං පානීයං දෙති. මනුස්සා තස්ස වත්තසම්පත්තියං පසීදිත්වා පඤ්චසතමත්තානි ධුවභත්තානි අදංසු, මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි. තං නිස්සාය බහූනං ඵාසුවිහාරො ජාතො. අථෙකදිවසං ධම්මසභායං භික්ඛූ කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, අසුකො නාම භික්ඛු අත්තනො වත්තසම්පත්තියා මහන්තං ලාභසක්කාරං නිබ්බත්තෙසි, එතං එකං නිස්සාය බහූනං ඵාසුවිහාරො ජාතො’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපායං භික්ඛු වත්තසම්පන්නො, පුබ්බෙපෙතං එකං නිස්සාය පඤ්ච ඉසිසතානි ඵලාඵලත්ථාය අරඤ්ඤං අගන්ත්වා එතෙනෙව ආනීතඵලාඵලෙහි යාපෙසු’’න්ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො උදිච්චබ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පඤ්චසතඉසිපරිවාරො පබ්බතපාදෙ විහාසි. තදා හිමවන්තෙ චණ්ඩො නිදාඝො අහොසි, තත්ථ තත්ථ පානීයානි ඡිජ්ජිංසු, තිරච්ඡානා පානීයං අලභමානා කිලමන්ති. අථ තෙසු තාපසෙසු එකො තාපසො තෙසං පිපාසදුක්ඛං දිස්වා එකං රුක්ඛං ඡින්දිත්වා දොණිං කත්වා පානීයං උස්සිඤ්චිත්වා දොණිං පූරෙත්වා තෙසං පානීයං අදාසි. බහූසු සන්නිපතිත්වා පානීයං පිවන්තෙසු තාපසස්ස ඵලාඵලත්ථාය ගමනොකාසො නාහොසි. සො නිරාහාරොපි පානීයං දෙතියෙව. මිගගණා චින්තෙසුං ‘‘අයං අම්හාකං පානීයං දෙන්තො ඵලාඵලත්ථාය ගන්තුං ඔකාසං න ලභති, නිරාහාරතාය අතිවිය කිලමති, හන්දමයං කතිකං කරොමා’’ති. තෙ කතිකං අකංසු ‘‘ඉතො පට්ඨාය පානීයං පිවනත්ථාය ආගච්ඡන්තෙන අත්තනො බලානුරූපෙන ඵලාඵලං ගහෙත්වාව ආගන්තබ්බ’’න්ති. තෙ තතො පට්ඨාය එකෙකො තිරච්ඡානො අත්තනො අත්තනො බලානුරූපෙන මධුරමධුරානි අම්බජම්බුපනසාදීනිගහෙත්වාව ආගච්ඡති. එකස්ස අත්ථාය ආභතං ඵලාඵලං අඩ්ඪතෙය්‍යසකටභාරප්පමාණං අහොසි. පඤ්චසතතාපසා තදෙව පරිභුඤ්ජන්ති. අතිරෙකං ඡඩ්ඩියිත්ථ.

බොධිසත්තො තං දිස්වා ‘‘එකං නාම වත්තසම්පන්නං නිස්සාය එත්තකානං තාපසානං ඵලාඵලත්ථාය අගන්ත්වා යාපනං උප්පන්නං, වීරියං නාම කාතබ්බමෙවා’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

124. ‘‘වායමෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

වායාමස්ස ඵලං පස්ස, භුත්තා අම්බා අනීතිහ’’න්ති.

තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – පණ්ඩිතො අත්තනො වත්තපූරණාදිකෙ කම්මස්මිං වායමෙථෙව, න උක්කණ්ඨෙය්‍ය. කිංකාරණා? වායාමස්ස නිප්ඵලතාය අභාවතො. ඉති මහාසත්තො ‘‘වායාමො නාමෙස සඵලොව හොතී’’ති ඉසිගණං ආලපන්තො ‘‘වායාමස්ස ඵලං පස්සා’’ති ආහ. කීදිසං? භුත්තා අම්බා අනීතිහං. තත්ථ අම්බාති දෙසනාමත්තං, තෙහි පන නානප්පකාරානි ඵලාඵලානි ආභතානි. තෙසු සම්පන්නතරානං උස්සන්නතරානං වා වසෙන ‘‘අම්බා’’ති වුත්තං. යෙ ඉමෙහි පඤ්චහි ඉසිසතෙහි සයං අරඤ්ඤං අගන්ත්වා එකස්ස අත්ථාය ආනීතා අම්බා භුත්තා, ඉදං වායාමස්ස ඵලං. තඤ්ච ඛො පන අනීතිහං, ‘‘ඉති ආහ ඉති ආහා’’ති එවං ඉතිහීතිහෙන ගහෙතබ්බං න හොති, පච්චක්ඛමෙව තං ඵලං පස්සාති. එවං මහාසත්තො ඉසිගණස්ස ඔවාදං අදාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා වත්තසම්පන්නො තාපසො අයං භික්ඛු අහොසි, ගණසත්ථා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අම්බජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[125] 5. කටාහකජාතකවණ්ණනා

බහුම්පි සො විකත්ථෙය්‍යාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං විකත්ථකභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තස්ස වත්ථු හෙට්ඨා කථිතසදිසමෙව.

අතීතෙ පන බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො මහාවිභවො සෙට්ඨි අහොසි. තස්ස භරියා පුත්තං විජායි, දාසීපිස්ස තං දිවසඤ්ඤෙව පුත්තං විජායි. තෙ එකතොව වඩ්ඪිංසු. සෙට්ඨිපුත්තෙ ලෙඛං සික්ඛන්තෙ දාසොපිස්ස ඵලකං වහමානො ගන්ත්වා තෙනෙව සද්ධිං ලෙඛං සික්ඛි, ගණනං සික්ඛි, ද්වෙ තයො වොහාරෙ අකාසි. සො අනුක්කමෙන වචනකුසලො වොහාරකුසලො යුවා අභිරූපො අහොසි, නාමෙන කටාහෙකො නාම. සො සෙට්ඨිඝරෙ භණ්ඩාගාරිකකම්මං කරොන්තො චින්තෙසි ‘‘න මං ඉමෙ සබ්බකාලං භණ්ඩාගාරිකකම්මං කාරෙස්සන්ති, කිඤ්චිදෙව දොසං දිස්වා තාළෙත්වා බන්ධිත්වා ලක්ඛණෙන අඞ්කෙත්වා දාසපරිභොගෙනපි පරිභුඤ්ජිස්සන්ති. පච්චන්තෙ ඛො පන සෙට්ඨිස්ස සහායකො සෙට්ඨි අත්ථි, යංනූනාහං සෙට්ඨිස්ස වචනෙන ලෙඛං ආදාය තත්ථ ගන්ත්වා ‘අහං සෙට්ඨිපුත්තො’ති වත්වා තං සෙට්ඨිං වඤ්චෙත්වා තස්ස ධීතරං ගහෙත්වා සුඛං වසෙය්‍ය’’න්ති. සො සයමෙව පණ්ණං ගහෙත්වා ‘‘අහං අසුකං නාම මම පුත්තං තව සන්තිකං පහිණිං, ආවාහවිවාහසම්බන්ධො නාම මය්හඤ්ච තයා, තුය්හඤ්ච මයා සද්ධිං පතිරූපො, තස්මා ත්වං ඉමස්ස දාරකස්ස අත්තනො ධීතරං දත්වා එතං තත්ථෙව වසාපෙහි, අහම්පි ඔකාසං ලභිත්වා ආගමිස්සාමී’’ති ලිඛිත්වා සෙට්ඨිස්සෙව මුද්දිකාය ලඤ්ජෙත්වා යථාරුචිතං පරිබ්බයඤ්චෙව ගන්ධවත්ථාදීනි ච ගහෙත්වා පච්චන්තං ගන්ත්වා සෙට්ඨිං දිස්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි.

අථ නං සෙට්ඨි ‘‘කුතො ආගතොසි, තාතා’’ති පුච්ඡි. ‘‘බාරාණසිතො’’ති. ‘‘කස්ස පුත්තොසී’’ති? ‘‘බාරාණසිසෙට්ඨිස්සා’’ති. ‘‘කෙනත්ථෙනාගතොසී’’ති? තස්මිං ඛණෙ කටාහකො ‘‘ඉදං දිස්වා ජානිස්සථා’’ති පණ්ණං අදාසි. සෙට්ඨි පණ්ණං වාචෙත්වා ‘‘ඉදානාහං ජීවාමි නාමා’’ති තුට්ඨචිත්තො ධීතරං දත්වා පතිට්ඨාපෙසි. තස්ස පරිවාරො මහන්තො අහොසි. සො යාගුඛජ්ජකාදීසු වා වත්ථගන්ධාදීසු වා උපනීතෙසු ‘‘එවම්පි නාම යාගුං පචන්ති, එවං ඛජ්ජකං, එවං භත්තං, අහො පච්චන්තවාසිකා නාමා’’ති යාගුආදීනි ගරහති. ‘‘ඉමෙ පච්චන්තවාසිභාවෙනෙව අහතසාටකෙ වළඤ්ජිතුං න ජානන්ති, ගන්ධෙ පිසිතුං, පුප්ඵානි ගන්ථිතුං න ජානන්තී’’ති වත්ථකම්මන්තිකාදයො ගරහති.

බොධිසත්තොපි දාසං අපස්සන්තො ‘‘කටාහකො න දිස්සති, කහං ගතො, පරියෙසථ න’’න්ති සමන්තා මනුස්සෙ පයොජෙසි. තෙසු එකො තත්ථ ගන්ත්වා තං දිස්වා සඤ්ජානිත්වා අත්තානං අජානාපෙත්වා ආගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස ආරොචෙසි. බොධිසත්තො තං පවත්තිං සුත්වා ‘‘අයුත්තං තෙන කතං, ගන්ත්වා නං ගහෙත්වා ආගච්ඡිස්සාමී’’ති රාජානං ආපුච්ඡිත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන නික්ඛමි. ‘‘සෙට්ඨි කිර පච්චන්තං ගච්ඡතී’’ති සබ්බත්ථ පාකටො ජාතො. කටාහකො ‘‘සෙට්ඨි කිර ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා චින්තෙසි ‘‘න සො අඤ්ඤෙන කාරණෙන ආගච්ඡිස්සති, මං නිස්සායෙවස්ස ආගමනෙන භවිතබ්බං. සචෙ පනාහං පලායිස්සාමි, පුන ආගන්තුං න සක්කා භවිස්සති. අත්ථි පනෙස උපායො. මම සාමිකස්ස පටිපථං ගන්ත්වා දාසකම්මං කත්වා තමෙව ආරාධෙස්සාමී’’ති. සො තතො පට්ඨාය පරිසමජ්ඣෙ එවං භාසති ‘‘අඤ්ඤෙ බාලමනුස්සා අත්තනො බාලභාවෙන මාතාපිතූනං ගුණං අජානන්තා තෙසං භොජනවෙලාය අපචිතිකම්මං අකත්වා තෙහි සද්ධිංයෙව භුඤ්ජන්ති, මයං පන මාතාපිතූනං භොජනකාලෙ පටිග්ගහං උපනෙම, ඛෙළමල්ලකං උපනෙම, භාජනානි උපනෙම, පානීයම්පි බීජනිම්පි ගහෙත්වා උපතිට්ඨාමා’’ති යාව සරීරවළඤ්ජනකාලෙ උදකකලසං ආදාය පටිච්ඡන්නට්ඨානගමනා සබ්බං දාසෙහි සාමිකානං කත්තබ්බකිච්චං පකාසෙසි.

සො එවං පරිසං උග්ගණ්හාපෙත්වා බොධිසත්තස්ස පච්චන්තසමීපං ආගතකාලෙ සසුරං අවොච ‘‘තාත, මම කිර පිතා තුම්හාකං දස්සනත්ථාය ආගච්ඡති, තුම්හෙ ඛාදනීයභොජනීයං පටියාදාපෙථ, අහං පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා පටිපථං ගමිස්සාමී’’ති. සො ‘‘සාධු, තාතා’’ති සම්පටිච්ඡි. කටාහකො බහුං පණ්ණාකාරමාදාය මහන්තෙන පරිවාරෙන ගන්ත්වා බොධිසත්තං වන්දිත්වා පණ්ණාකාරං අදාසි. බොධිසත්තොපි පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා පාතරාසකාලෙ ඛන්ධාවාරං නිවාසෙත්වා සරීරවළඤ්ජනත්ථාය පටිච්ඡන්නට්ඨානං පාවිසි. කටාහකො අත්තනො පරිවාරං නිවත්තෙත්වා කලසං ආදාය බොධිසත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා උදකකිච්චපරියොසානෙ පාදෙසු පතිත්වා ‘‘සාමි, අහං තුම්හාකං යත්තකං ඉච්ඡථ, තත්තකං ධනං දස්සාමි, මා මෙ යසං අන්තරධාපයිත්ථා’’ති ආහ. බොධිසත්තො තස්ස වත්තසම්පදාය පසීදිත්වා ‘‘මා භායි, නත්ථි තෙ මම සන්තිකා අන්තරායො’’ති සමස්සාසෙත්වා පච්චන්තනගරං පාවිසි. මහන්තො සක්කාරො අහොසි, කටාහකොපිස්ස නිරන්තරං දාසෙන කත්තබ්බකිච්චං කරොති. අථ නං එකාය වෙලාය සුඛනිසින්නං පච්චන්තසෙට්ඨි ආහ ‘‘මහාසෙට්ඨි, මයා තුම්හාකං පණ්ණං දිස්වාව තුම්හාකං පුත්තස්ස දාරිකා දින්නා’’ති බොධිසත්තො කටාහකං පුත්තමෙව කත්වා තදනුච්ඡවිකං පියවචනං වත්වා සෙට්ඨිං තොසෙසි. තතො පට්ඨාය කටාහකස්ස මුඛං උල්ලොකෙතුං සමත්ථො නාම නාහොසි.

අථෙකදිවසං මහාසත්තො සෙට්ඨිධීතරං පක්කොසිත්වා ‘‘එහි, අම්ම, සීසෙ මෙ ඌකා විචිනාහී’’ති වත්වා තං ආගන්ත්වා ඌකා ගහෙත්වා ඨිතං පියවචනං වත්වා ‘‘කථෙහි, අම්ම, කච්චි තෙ මම පුත්තො සුඛදුක්ඛෙසු අප්පමත්තො, උභො ජනා සම්මොදමානා සමග්ගවාසං වසථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘තාත, මහාසෙට්ඨි තුම්හාකං පුත්තස්ස අඤ්ඤො දොසො නත්ථි, කෙවලං ආහාරං ගරහතී’’ති. ‘‘අම්ම, නිච්චකාලමෙස දුක්ඛසීලොව, අපිච තෙ අහං තස්ස මුඛබන්ධනමන්තං දස්සාමි, තං ත්වං සාධුකං උග්ගණ්හිත්වා මම පුත්තස්ස භොජනකාලෙ ගරහන්තස්ස උග්ගහිතනියාමෙනෙව පුරතො ඨත්වා වදෙය්‍යාසී’’ති ගාථං උග්ගණ්හාපෙත්වා කතිපාහං වසිත්වා බාරාණසිමෙව අගමාසි. කටාහකොපි බහුං ඛාදනීයභොජනීයං ආදාය අනුමග්ගං ගන්ත්වා බහුධනං දත්වා වන්දිත්වා නිවත්ති. සො බොධිසත්තස්ස ගතකාලතො පට්ඨාය අතිරෙකමානී අහොසි. සො එකදිවසං සෙට්ඨිධීතාය නානග්ගරසභොජනං උපනෙත්වා කටච්ඡුං ආදාය පරිවිසන්තියා භත්තං ගරහිතුං ආරභි. සෙට්ඨිධීතා බොධිසත්තස්ස සන්තිකෙ උග්ගහිතනියාමෙනෙව ඉමං ගාථමාහ –

125. ‘‘බහුම්පි සො විකත්ථෙය්‍ය, අඤ්ඤං ජනපදං ගතො;

අන්වාගන්ත්වාන දූසෙය්‍ය, භුඤ්ජ භොගෙ කටාහකා’’ති.

තත්ථ බහුම්පි සො විකත්ථෙය්‍ය, අඤ්ඤං ජනපදං ගතොති යො අත්තනො ජාතිභූමිතො අඤ්ඤං ජනපදං ගතො හොති, යත්ථස්ස ජාතිං න ජානන්ති, සො බහුම්පි විකත්ථෙය්‍ය, වම්භනවචනං වඤ්චනවචනං වදෙය්‍ය. අන්වාගන්ත්වාන දූසෙය්‍යාති ඉමං තාව වාරං සාමිකස්ස පටිපථං ගන්ත්වා දාසකිච්චස්ස කතත්තා කසාහි පහරිත්වා පිට්ඨිචම්මුප්පාටනතො ච ලක්ඛණාහනනතො ච මුත්තොසි. සචෙ අනාචාරං කරොසි, පුන අඤ්ඤස්මිං ආගමනවාරෙ තව සාමිකො අන්වාගන්ත්වාන දූසෙය්‍ය, ඉමං ගෙහං අනුආගන්ත්වා කසාභිඝාතෙහි චෙව ලක්ඛණාහනනෙන ච ජාතිප්පකාසනෙන ච තං දූසෙය්‍ය උපහනෙය්‍ය. තස්මා ඉමං අනාචාරං පහාය භුඤ්ජ භොගෙ කටාහක, මා පච්ඡා අත්තනො දාසභාවං පාකටං කාරෙත්වා විප්පටිසාරී අහොසීති අයමෙත්ථ සෙට්ඨිනො අධිප්පායො.

සෙට්ඨිධීතා පන එතමත්ථං අජානන්තී උග්ගහිතනියාමෙන බ්‍යඤ්ජනමෙව පයිරුදාහාසි. කටාහකො ‘‘අද්ධා සෙට්ඨිනා මම කුලං ආචික්ඛිත්වා එතිස්සා සබ්බං කථිතං භවිස්සතී’’ති තතො පට්ඨාය පුන භත්තං ගරහිතුං න විසහි, නිහතමානො යථාලද්ධං භුඤ්ජිත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා කටාහකො විකත්ථකභික්ඛු අහොසි, බාරාණසිසෙට්ඨි පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කටාහකජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[126] 6. අසිලක්ඛණජාතකවණ්ණනා

තථෙවෙකස්ස කල්‍යාණන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කොසලරඤ්ඤො අසිලක්ඛණපාඨකං බ්‍රාහ්මණං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර කම්මාරෙහි රඤ්ඤො අසීනං ආහටකාලෙ අසිං උපසිඞ්ඝිත්වා අසිලක්ඛණං උදාහරති. සො යෙසං හත්ථතො ලාභං ලභති, තෙසං අසිං ‘‘ලක්ඛණසම්පන්නො මඞ්ගලසංයුත්තො’’ති වදති. යෙසං හත්ථතො ලාභං න ලභති, තෙසං අසිං ‘‘අවලක්ඛණො’’ති ගරහති. අථෙකො කම්මාරො අසිං කත්වා කොසියං සුඛුමං මරිචචුණ්ණං පක්ඛිපිත්වා රඤ්ඤො අසිං ආහරි. රාජා බ්‍රාහ්මණං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘අසිං වීමංසා’’ති ආහ. බ්‍රාහ්මණස්ස අසිං ආකඩ්ඪිත්වා උපසිඞ්ඝන්තස්ස මරිචචුණ්ණානි නාසං පවිසිත්වා ඛිපිතුකාමතං උප්පාදෙසුං. තස්ස ඛිපන්තස්ස නාසිකා අසිධාරාය පටිහතා ද්විධා ඡිජ්ජි. තස්සෙවං නාසිකාය ඡින්නභාවො භික්ඛුසඞ්ඝෙ පාකටො ජාතො. අථෙකදිවසං ධම්මසභායං භික්ඛූ කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, රඤ්ඤො කිර අසිලක්ඛණපාඨකො අසිං උපසිඞ්ඝන්තො නාසිකං ඡින්දාපෙසී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව සො බ්‍රාහ්මණො අසිං උපසිඞ්ඝන්තො නාසිකාඡෙදං පත්තො, පුබ්බෙපි පත්තොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ තස්ස අසිලක්ඛණපාඨකො බ්‍රාහ්මණො අහොසීති සබ්බං පච්චුප්පන්නවත්ථුසදිසමෙව. රාජා පන තස්ස වෙජ්ජෙ දත්වා නාසිකාකොටිං ඵාසුකං කාරාපෙත්වා ලාඛාය පටිනාසිකං කාරෙත්වා පුන තං උපට්ඨාකමෙව අකාසි. බාරාණසිරඤ්ඤො පන පුත්තො නත්ථි, එකා ධීතා චෙව භාගිනෙය්‍යො ච අහෙසුං. සො උභොපි තෙ අත්තනො සන්තිකෙයෙව වඩ්ඪාපෙසි. තෙ එකතො වඩ්ඪන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිබද්ධචිත්තා අහෙසුං. රාජාපි අමච්චෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘මය්හං භාගිනෙය්‍යොපි ඉමස්ස රජ්ජස්ස සාමිකොව, ධීතරං එතස්සෙව දත්වා අභිසෙකමස්ස කරොමී’’ති වත්වා පුන චින්තෙසි ‘‘මය්හං භාගිනෙය්‍යො සබ්බථාපි ඤාතකොයෙව, එතස්ස අඤ්ඤං රාජධීතරං ආනෙත්වා අභිසෙකං කත්වා ධීතරං අඤ්ඤස්ස රඤ්ඤො දස්සාමි, එවං නො ඤාතකා බහූ භවිස්සන්ති, ද්වින්නම්පි රජ්ජානං මයමෙව සාමිකා භවිස්සාමා’’ති. සො අමච්චෙහි සද්ධිං සම්මන්තෙත්වා ‘‘උභොපෙතෙ විසුං කාතුං වට්ටතී’’ති භාගිනෙය්‍යං අඤ්ඤස්මිං නිවෙසනෙ, ධීතරං අඤ්ඤස්මිං වාසෙසි.

තෙ සොළසවස්සුද්දෙසිකභාවං පත්තා අතිවිය පටිබද්ධචිත්තා අහෙසුං. රාජකුමාරො ‘‘කෙන නු ඛො උපායෙන මාතුලධීතරං රාජගෙහා නීහරාපෙතුං සක්කා භවෙය්‍යා’’ති චින්තෙන්තො ‘‘අත්ථෙකො උපායො’’ති මහාඉක්ඛණිකං පක්කොසාපෙත්වා තස්සා සහස්සභණ්ඩිකං දත්වා ‘‘කිං මයා කත්තබ්බ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘අම්ම, තයි කරොන්තියා අනිප්ඵත්ති නාම නත්ථි, කිඤ්චිදෙව කාරණං වත්වා යථා මම මාතුලො රාජා ධීතරං අන්තොගෙහා නීහරාපෙති, තථා කරොහී’’ති ආහ. සාධු, සාමි, අහං රාජානං උපසඞ්කමිත්වා එවං වක්ඛාමි ‘‘දෙව, රාජධීතාය උපරි කාළකණ්ණී අත්ථි, එත්තකං කාලං නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තොපි නත්ථි, අහං රාජධීතරං අසුකදිවසෙ නාම රථං ආරොපෙත්වා බහුආවුධහත්ථෙ පුරිසෙ ආදාය මහන්තෙන පරිවාරෙන සුසානං ගන්ත්වා මණ්ඩලපීඨිකාය හෙට්ඨාමඤ්චෙ මතමනුස්සං නිපජ්ජාපෙත්වා උපරිමඤ්චෙ රාජධීතරං ඨපෙත්වා ගන්ධොදකඝටානං අට්ඨුත්තරසතෙන න්හාපෙත්වා කාළකණ්ණිං පවාහෙස්සාමී’’ති එවං වත්වා රාජධීතරං සුසානං නෙස්සාමි, ත්වං අම්හාකං තත්ථ ගමනදිවසෙ අම්හෙහි පුරෙතරමෙව ථොකං මරිචචුණ්ණං ආදාය ආවුධහත්ථෙහි අත්තනො මනුස්සෙහි පරිවුතො රථං අභිරුය්හ සුසානං ගන්ත්වා රථං සුසානද්වාරෙ එකපදෙසෙ ඨපෙත්වා ආවුධහත්ථෙ මනුස්සෙ සුසානවනං පෙසෙත්වා සයං සුසානෙ මණ්ඩලපීඨිකං පසාරෙත්වා මතකො විය පටිකුජ්ජො හුත්වා නිපජ්ජ. අහං තත්ථ ආගන්ත්වා තව උපරි මඤ්චකං අත්ථරිත්වා රාජධීතරං උක්ඛිපිත්වා මඤ්චෙ සයාපෙස්සාමි, ත්වං තස්මිං ඛණෙ මරිචචුණ්ණං නාසිකාය පක්ඛිපිත්වා ද්වෙ තයො වාරෙ ඛිපෙය්‍යාසි. තයා ඛිපිතකාලෙ මයං රාජධීතරං පහාය පලායිස්සාම. අථ ත්වං රාජධීතරං සීසං න්හාපෙත්වා සයම්පි සීසං න්හායිත්වා තං ආදාය අත්තනො නිවෙසනං ගච්ඡෙය්‍යාසීති. සො ‘‘සාධු සුන්දරො උපායො’’ති සම්පටිච්ඡි.

සාපි ගන්ත්වා රඤ්ඤො තමත්ථං ආරොචෙසි, රාජාපි සම්පටිච්ඡි. රාජධීතායපි තං අන්තරං ආචික්ඛි, සාපි සම්පටිච්ඡි. සා නික්ඛමනදිවසෙ කුමාරස්ස සඤ්ඤං දත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන සුසානං ගච්ඡන්තී ආරක්ඛමනුස්සානං භයජනනත්ථං ආහ – ‘‘මයා රාජධීතාය මඤ්චෙ ඨපිතකාලෙ හෙට්ඨාමඤ්චෙ මතපුරිසො ඛිපිස්සති, ඛිපිත්වා ච හෙට්ඨාමඤ්චා නික්ඛමිත්වා යං පඨමං පස්සිස්සති, තමෙව ගහෙස්සති, අප්පමත්තා භවෙය්‍යාථා’’ති. රාජකුමාරො පුරෙතරං ගන්ත්වා වුත්තනයෙනෙව තත්ථ නිපජ්ජි. මහාඉක්ඛණිකා රාජධීතරං උක්ඛිපිත්වා මණ්ඩලපීඨිකාඨානං ගච්ඡන්තී ‘‘මා භායී’’ති සඤ්ඤාපෙත්වා මඤ්චෙ ඨපෙසි. තස්මිං ඛණෙ කුමාරො මරිචචුණ්ණං නාසාය පක්ඛිපිත්වා ඛිපි. තෙන ඛිපිතමත්තෙයෙව මහාඉක්ඛණිකා රාජධීතරං පහාය මහාරවං රවමානා සබ්බපඨමං පලායි, තස්සා පලාතකාලතො පට්ඨාය එකොපි ඨාතුං සමත්ථො නාම නාහොසි, ගහිතගහිතානි ආවුධානි ඡඩ්ඩෙත්වා සබ්බෙ පලායිංසු. කුමාරො යථාසම්මන්තිතං සබ්බං කත්වා රාජධීතරං ආදාය අත්තනො නිවෙසනං අගමාසි.

ඉක්ඛණිකා ගන්ත්වා තං කාරණං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ‘‘පකතියාපි සා මයා තස්සෙවත්ථාය පුට්ඨා, පායාසෙ ඡඩ්ඩිතසප්පි විය ජාත’’න්ති සම්පටිච්ඡිත්වා අපරභාගෙ භාගිනෙය්‍යස්ස රජ්ජං දත්වා ධීතරං මහාදෙවිං කාරෙසි. සො තාය සද්ධිං සමග්ගවාසං වසමානො ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙසි. සොපි අසිලක්ඛණපාඨකො තස්සෙව උපට්ඨාකො අහොසි. තස්සෙකදිවසං රාජූපට්ඨානං ආගන්ත්වා පටිසූරියං ඨත්වා උපට්ඨහන්තස්ස ලාඛා විලීයි, පටිනාසිකා භූමියං පති. සො ලජ්ජාය අධොමුඛො අට්ඨාසි. අථ නං රාජා පරිහසන්තො ‘‘ආචරිය, මා චින්තයිත්ථ, ඛිපිතං නාම එකස්ස කල්‍යාණං හොති, එකස්ස පාපකං. තුම්හෙහි ඛිපිතෙන නාසිකා ඡිජ්ජීයිත්ථ, මයං පන ඛිපන්තා මාතුලධීතරං ලභිත්වා රජ්ජං පාපුණිම්හා’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

126. ‘‘තථෙවෙකස්ස කල්‍යාණං, තථෙවෙකස්ස පාපකං;

තස්මා සබ්බං න කල්‍යාණං, සබ්බං වාපි න පාපක’’න්ති.

තත්ථ තථෙවෙකස්සාති තදෙවෙකස්ස. අයමෙව වා පාඨො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො.

ඉති සො ඉමාය ගාථාය තං කාරණං ආහරිත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමාය දෙසනාය ලොකසම්මතානං කල්‍යාණපාපකානං අනෙකංසිකභාවං පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා අසිලක්ඛණපාඨකොව එතරහි අසිලක්ඛණපාඨකො, භාගිනෙය්‍යරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අසිලක්ඛණජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[127] 7. කලණ්ඩුකජාතකවණ්ණනා

තෙ දෙසා තානි වත්ථූනීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං විකත්ථකභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තත්ථ ද්වෙපි වත්ථූනි කටාහකජාතකසදිසානෙව.

ඉධ පනෙස බාරාණසිසෙට්ඨිනො දාසො කලණ්ඩුකො නාම අහොසි. තස්ස පලායිත්වා පච්චන්තවාසිසෙට්ඨිනො ධීතරං ගහෙත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන වසනකාලෙ බාරාණසිසෙට්ඨි පරියෙසාපෙත්වාපි තස්ස ගතට්ඨානං අජානන්තො ‘‘ගච්ඡ, කලණ්ඩුකං පරියෙසා’’ති අත්තනා පුට්ඨං සුකපොතකං පෙසෙසි. සුකපොතකො ඉතො චිතො ච විචරන්තො තං නගරං පාපුණි. තස්මිඤ්ච කාලෙ කලණ්ඩුකො නදීකීළං කීළිතුකාමො බහුං මාලාගන්ධවිලෙපනඤ්චෙව ඛාදනීයභොජනීයානි ච ගාහාපෙත්වා නදිං ගන්ත්වා සෙට්ඨිධීතාය සද්ධිං නාවං ආරුය්හ උදකෙ කීළති. තස්මිඤ්ච පදෙසෙ නදීකීළං කීළන්තා ඉස්සරජාතිකා තිඛිණභෙසජ්ජපරිභාවිතං ඛීරං පිවන්ති, තෙන තෙසං දිවසභාගම්පි උදකෙ කීළන්තානං සීතං න බාධති. අයං පන කලණ්ඩුකො ඛීරගණ්ඩූසං ගහෙත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා තං ඛීරං නුට්ඨුභති. නුට්ඨුභන්තොපි උදකෙ අනුට්ඨුභිත්වා සෙට්ඨිධීතාය සීසෙ නුට්ඨුභති. සුකපොතකොපි නදීතීරං ගන්ත්වා එකිස්සා උදුම්බරසාඛාය නිසීදිත්වා ඔලොකෙත්වා කලණ්ඩුකං සඤ්ජානිත්වා සෙට්ඨිධීතාය සීසෙ නුට්ඨුභන්තං දිස්වා ‘‘අරෙ, කලණ්ඩුක දාස, අත්තනො ජාතිඤ්ච වසනට්ඨානඤ්ච අනුස්සර, ඛීරගණ්ඩූසං ගහෙත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා ජාතිසම්පන්නාය සුඛසංවඩ්ඪාය සෙට්ඨිධීතාය සීසෙ මා නුට්ඨුභි, අත්තනො පමාණං න ජානාසී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

127. ‘‘තෙ දෙසා තානි වත්ථූනි, අහඤ්ච වනගොචරො;

අනුවිච්ච ඛො තං ගණ්හෙය්‍යුං, පිව ඛීරං කලණ්ඩුකා’’ති.

තත්ථ තෙ දෙසා තානි වත්ථූනීති මාතුකුච්ඡිං සන්ධාය වදති. අයමෙත්ථාධිප්පායො – යත්ථ තෙ වසිතං, න තෙ ඛත්තියධීතාදීනං කුච්ඡිදෙසා. යත්ථ වාසි පතිට්ඨිතො, න තානි ඛත්තියධීතාදීනං කුච්ඡිවත්ථූනි. අථ ඛො දාසිකුච්ඡියං ත්වං වසි චෙව පතිට්ඨිතො චාති. අහඤ්ච වනගොචරොති තිරච්ඡානභූතොපි එතමත්ථං ජානාමීති දීපෙති. අනුවිච්ච ඛො තං ගණ්හෙය්‍යුන්ති එවං අනාචාරං චරමානං මයා ගන්ත්වා ආරොචිතෙ අනුවිච්ච ජානිත්වා තව සාමිකා තාළෙත්වා චෙව ලක්ඛණාහතඤ්ච කත්වා තං ගණ්හෙය්‍යුං, ගහෙත්වා ගමිස්සන්ති, තස්මා අත්තනො පමාණං ඤත්වා සෙට්ඨිධීතාය සීසෙ අනුට්ඨුභිත්වා පිව ඛීරං. කලණ්ඩුකාති තං නාමෙනාලපති.

කලණ්ඩුකොපි සුවපොතකං සඤ්ජානිත්වා ‘‘මං පාකටං කරෙය්‍යා’’ති භයෙන ‘‘එහි, සාමි, කදා ආගතොසී’’ති ආහ. සුකො ‘‘න එස මං හිතකාමතාය පක්කොසති, ගීවං පන මෙ වට්ටෙත්වා මාරෙතුකාමො’’ති ඤත්වාව ‘‘න මෙ තයා අත්ථො’’ති තතො උප්පතිත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා යථාදිට්ඨං සෙට්ඨිනො විත්ථාරෙන කථෙසි. සෙට්ඨි ‘‘අයුත්තං තෙන කත’’න්ති වත්වා ගන්ත්වා තස්ස ආණං කාරෙත්වා බාරාණසිමෙව නං ආනෙත්වා දාසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කලණ්ඩුකො අයං භික්ඛු අහොසි, බාරාණසිසෙට්ඨි පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කලණ්ඩුකජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[128] 8. බිළාරවතජාතකවණ්ණනා

යො වෙ ධම්මං ධජං කත්වාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං කුහකභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තදා හි සත්ථා තස්ස කුහකභාවෙ ආරොචිතෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස කුහකොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො මූසිකයොනියං පටිසන්ධිං ගහෙත්වා වුඩ්ඪිමන්වාය මහාසරීරො සූකරච්ඡාපකසදිසො හුත්වා අනෙකසතමූසිකාහි පරිවුතො අරඤ්ඤෙ විහරති. අථෙකො සිඞ්ගාලො ඉතො චිතො ච විචරන්තො තං මූසිකයූථං දිස්වා ‘‘ඉමා මූසිකා වඤ්චෙත්වා ඛාදිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා මූසිකානං ආසයස්ස අවිදූරෙ සූරියාභිමුඛො වාතං පිවන්තො එකෙන පාදෙන අට්ඨාසි. බොධිසත්තො ගොචරාය චරමානො තං දිස්වා ‘‘සීලවා එසො භවිස්සතී’’ති තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ, ත්වං කො නාමො’’ති පුච්ඡි. ‘‘ධම්මිකො නාමා’’ති. ‘‘චත්තාරො පාදෙ භූමියං අඨපෙත්වා කස්මා එකෙනෙව ඨිතොසී’’ති. ‘‘මයි චත්තාරො පාදෙ පථවියං ඨපෙන්තෙ පථවී වහිතුං න සක්කොති, තස්මා එකෙනෙව තිට්ඨාමී’’ති. ‘‘මුඛං විවරිත්වා කස්මා ඨිතොසී’’ති? ‘‘මයං අඤ්ඤං න භක්ඛයාම, වාතමෙව භක්ඛයාමා’’ති. ‘‘අථ කස්මා සූරියාභිමුඛො තිට්ඨසී’’ති? ‘‘සූරියං නමස්සාමී’’ති. බොධිසත්තො තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘සීලවා එසො භවිස්සතී’’ති තතො පට්ඨාය මූසිකගණෙන සද්ධිං සායං පාතං තස්ස උපට්ඨානං ගච්ඡති.

අථස්ස උපට්ඨානං කත්වා ගමනකාලෙ සිඞ්ගාලො සබ්බපච්ඡිමං මූසිකං ගහෙත්වා මංසං ඛාදිත්වා අජ්ඣොහරිත්වා මුඛං පුඤ්ඡිත්වා තිට්ඨති. අනුපුබ්බෙන මූසිකගණො තනුකො ජාතො. මූසිකා ‘‘පුබ්බෙ අම්හාකං අයං ආසයො නප්පහොති, නිරන්තරා තිට්ඨාම. ඉදානි සිථිලා, එවම්පි ආසයො න පූරතෙව, කිං නු ඛො එත’’න්ති බොධිසත්තස්ස තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. බොධිසත්තො ‘‘කෙන නු ඛො කාරණෙන මුසිකා තනුත්තං ගතා’’ති චින්තෙන්තො සිඞ්ගාලෙ ආසඞ්කං ඨපෙත්වා ‘‘වීමංසිස්සාමි න’’න්ති උපට්ඨානකාලෙ සෙසමූසිකා පුරතො කත්වා සයං පච්ඡතො අහොසි. සිඞ්ගාලො තස්ස උපරි පක්ඛන්දි, බොධිසත්තො අත්තනො ගහණත්ථාය තං පක්ඛන්දන්තං දිස්වා නිවත්තිත්වා ‘‘භො සිඞ්ගාල, ඉදං තෙ වතසමාදානං න ධම්මසුධම්මතාය, පරෙසං පන විහිංසනත්ථාය ධම්මං ධජං කත්වා චරසී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

128. ‘‘යො වෙ ධම්මං ධජං කත්වා, නිගූළ්හො පාපමාචරෙ;

විස්සාසයිත්වා භූතානි, බිළාරං නාම තං වත’’න්ති.

තත්ථ යො වෙති ඛත්තියාදීසු යො කොචිදෙව. ධම්මං ධජං කත්වාති දසකුසලකම්මපථධම්මං ධජං කරිත්වා, කූටං කරොන්තො විය උස්සාපෙත්වා දස්සෙන්තොති අත්ථො. විස්සාසයිත්වාති ‘‘සීලවා අය’’න්ති සඤ්ඤාය සඤ්ජාතවිස්සාසානි කත්වා. බිළාරං නාම තං වතන්ති තං එවං ධම්මං ධජං කත්වා රහො පාපානි කරොන්තස්ස වතං කෙරාටිකවතං නාම හොතීති අත්ථො.

මූසිකරාජා කථෙන්තොව උප්පතිත්වා තස්ස ගීවායං පතිත්වා හනුකස්ස හෙට්ඨා අන්තොගලනාළියං ඩංසිත්වා ගලනාළිං ඵාලෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. මූසිකගණො නිවත්තිත්වා සිඞ්ගාලං ‘‘මුරු මුරූ’’ති ඛාදිත්වා අගමාසි. පඨමාගතාව කිරස්ස මංසං ලභිංසු, පච්ඡා ආගතා න ලභිංසු. තතො පට්ඨාය මූසිකගණො නිබ්භයො ජාතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා සිඞ්ගාලො කුහකභික්ඛු අහොසි, මූසිකරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

බිළාරවතජාතකවණ්ණනා අට්ඨමා.

[129] 9. අග්ගිකභාරද්වාජජාතකවණ්ණනා

නායං සිඛා පුඤ්ඤහෙතූති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කුහකඤ්ඤෙව භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි.

අතීතස්මිඤ්හි බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො මූසිකරාජා හුත්වා අරඤ්ඤෙ වසති. අථෙකො සිඞ්ගාලො දවඩාහෙ උට්ඨිතෙ පලායිතුං අසක්කොන්තො එකස්මිං රුක්ඛෙ සීසං ආහච්ච අට්ඨාසි. තස්ස සකලසරීරෙ ලොමානි ඣායිංසු, රුක්ඛං ආහච්ච ඨිතට්ඨානෙ පන මත්ථකෙ චූළා විය ථොකානි ලොමානි අට්ඨංසු. සො එකදිවසං සොණ්ඩියං පානීයං පිවන්තො ඡායං ඔලොකෙන්තො චූළං දිස්වා ‘‘උප්පන්නං දානි මෙ භණ්ඩමූල’’න්ති අරඤ්ඤෙ විචරන්තො තං මූසිකාදරිං දිස්වා ‘‘ඉමා මූසිකා වඤ්චෙත්වා ඛාදිස්සාමී’’ති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අවිදූරෙ අට්ඨාසි. අථ නං බොධිසත්තො ගොචරාය චරන්තො දිස්වා ‘‘සීලවා අය’’න්ති සඤ්ඤාය උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ත්වං කින්නාමොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘අහං අග්ගිකභාරද්වාජො නාමා’’ති. ‘‘අථ කස්මා ආගතොසී’’ති? ‘‘තුම්හාකං රක්ඛනත්ථායා’’ති. ‘‘කින්ති කත්වා අම්හෙ රක්ඛිස්සසී’’ති? ‘‘අහං අඞ්ගුට්ඨගණනං නාම ජානාමි, තුම්හාකං පාතොව නික්ඛමිත්වා ගොචරාය ගමනකාලෙ ‘එත්තකා’ති ගණෙත්වා පච්චාගමනකාලෙපි ගණෙස්සාමි, එවං සායං පාතං ගණෙන්තො රක්ඛිස්සාමී’’ති. ‘‘තෙන හි රක්ඛ මාතුලා’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා නික්ඛමනකාලෙ ‘‘එකො ද්වෙ තයො’’ති ගණෙත්වා පච්චාගමනකාලෙපි තථෙව ගණෙත්වා සබ්බපච්ඡිමං ගහෙත්වා ඛාදති. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.

ඉධ පන මූසිකරාජා නිවත්තිත්වා ඨිතො ‘‘භො අග්ගිකභාරද්වාජ, නායං තව ධම්මසුධම්මතාය මත්ථකෙ චූළා ඨපිතා, කුච්ඡිකාරණා පන ඨපිතා’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

129. ‘‘නායං සිඛා පුඤ්ඤහෙතු, ඝාසහෙතු අයං සිඛා;

නාගුට්ඨිගණනං යාති, අලං තෙ හොතු අග්ගිකා’’ති.

තත්ථ නාගුට්ඨිගණනං යාතීති ‘‘අඞ්ගුට්ඨිගණනා’’ති අඞ්ගුට්ඨගණනා වුච්චති, අයං මූසිකගණො අඞ්ගුට්ඨගණනං න ගච්ඡති න උපෙති න පූරෙති, පරික්ඛයං ගච්ඡතීති අත්ථො. අලං තෙ හොතු අග්ගිකාති සිඞ්ගාලං නාමෙන ආලපන්තො ආහ. එත්තාවතා තෙ අලං හොතු, න ඉතො පරං මූසිකෙ ඛාදිස්සසි. අම්හෙහි වා තයා සද්ධිං සංවාසො අලං හොතු, න මයං ඉදානි තයා සද්ධිං වසිස්සාමාතිපි අත්ථො. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා සිඞ්ගාලො අයං භික්ඛු අහොසි, මූසිකරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අග්ගිකභාරද්වාජජාතකවණ්ණනා නවමා.

[130] 10. කොසියජාතකවණ්ණනා

යථා වාචා ච භුඤ්ජස්සූති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං සාවත්ථියං මාතුගාමං ආරබ්භ කථෙසි. සා කිරෙකස්ස සද්ධාසම්පන්නස්ස උපාසකබ්‍රාහ්මණස්ස බ්‍රාහ්මණී දුස්සීලා පාපධම්මා රත්තිං අතිචරිත්වා දිවා කිඤ්චි කම්මං අකත්වා ගිලානාලයං දස්සෙත්වා නිත්ථුනමානා නිපජ්ජති. අථ නං බ්‍රාහ්මණො ‘‘කිං තෙ භද්දෙ අඵාසුක’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘වාතා මෙ විජ්ඣන්තී’’ති. ‘‘අථ කිං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති? ‘‘සිනිද්ධමධුරානි පණීතපණීතානි යාගුභත්තතෙලාදීනී’’ති. බ්‍රාහ්මණො යං යං සා ඉච්ඡති, තං තං ආහරිත්වා දෙති, දාසො විය සබ්බකිච්චානි කරොති. සා පන බ්‍රාහ්මණස්ස ගෙහං පවිට්ඨකාලෙ නිපජ්ජති, බහි නික්ඛන්තකාලෙ ජාරෙහි සද්ධිං වීතිනාමෙති.

අථ බ්‍රාහ්මණො ‘‘ඉමිස්සා සරීරෙ විජ්ඣනවාතානං පරියන්තො න පඤ්ඤායතී’’ති එකදිවසං ගන්ධමාලාදීනි ආදාය ජෙතවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං පූජෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිත්වා ‘‘කිං, බ්‍රාහ්මණ, න පඤ්ඤායසී’’ති වුත්තෙ ‘‘භන්තෙ, බ්‍රාහ්මණියා කිර මෙ සරීරෙ වාතා විජ්ඣන්ති, ස්වාහං තස්සා සප්පිතෙලාදීනි චෙව පණීතපණීතභොජනානි ච පරියෙසාමි, සරීරමස්සා ඝනං විප්පසන්නච්ඡවිවණ්ණං ජාතං, වාතරොගස්ස පන පරියන්තො න පඤ්ඤායති. අහං තං පටිජග්ගන්තොව ඉධාගමනස්ස ඔකාසං න ලභාමී’’ති ආහ. සත්ථා බ්‍රාහ්මණියා පාපභාවං ඤත්වා ‘‘බ්‍රාහ්මණ, ‘එවං නිපන්නස්ස මාතුගාමස්ස රොගෙ අවූපසමන්තෙ ඉදඤ්චිදඤ්ච භෙසජ්ජං කාතුං වට්ටතී’ති පුබ්බෙපි තෙ පණ්ඩිතෙහි කථිතං, භවසඞ්ඛෙපගතත්තා පන න සල්ලක්ඛෙසී’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා බාරාණසියං දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො අහොසි. එකසතරාජධානීසු ඛත්තියකුමාරා ච බ්‍රාහ්මණකුමාරා ච යෙභුය්‍යෙන තස්සෙව සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හන්ති. අථෙකො ජනපදවාසී බ්‍රාහ්මණමාණවො බොධිසත්තස්ස සන්තිකෙ තයො වෙදෙ අට්ඨාරස ච විජ්ජාට්ඨානානි උග්ගණ්හිත්වා බාරාණසියංයෙව කුටුම්බං සණ්ඨපෙත්වා දිවසෙ දිවසෙ ද්වත්තික්ඛත්තුං බොධිසත්තස්ස සන්තිකං ආගච්ඡති. තස්ස බ්‍රාහ්මණී දුස්සීලා අහොසි පාපධම්මාති සබ්බං පච්චුප්පන්නවත්ථුසදිසමෙව.

බොධිසත්තො පන ‘‘ඉමිනා කාරණෙන ඔවාදගහණාය ඔකාසං න ලභාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘සා මාණවිකා ඉමං වඤ්චෙත්වා නිපජ්ජතී’’ති ඤත්වා ‘‘තස්සා රොගානුච්ඡවිකං භෙසජ්ජං ආචික්ඛිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ආහ ‘‘තාත, ත්වං ඉතො පට්ඨාය තස්සා සප්පිඛීරරසාදීනි මා අදාසි, ගොමුත්තෙ පන පඤ්චපණ්ණානි ඵලාදීනි ච පක්ඛිපිත්වා කොට්ටෙත්වා නවතම්බලොහභාජනෙ පක්ඛිපිත්වා ලොහගන්ධං ගාහාපෙත්වා රජ්ජුං වා යොත්තං වා රුක්ඛං වා ලතං වා ගහෙත්වා ‘ඉදං තෙ රොගස්ස අනුච්ඡවිකභෙසජ්ජං, ඉදං වා පිව, උට්ඨාය වා තයා භුත්තභත්තස්ස අනුච්ඡවිකං කම්මං කරොහී’’ති වත්වා ඉමං ගාථං වදෙය්‍යාසි. ‘‘සචෙ භෙසජ්ජං න පිවති, අථ නං රජ්ජුයා වා යොත්තෙන වා රුක්ඛෙන වා ලතාය වා කතිචි පහාරෙ පහරිත්වා කෙසෙසු ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිත්වා කප්පරෙන පොථෙය්‍යාසි, සා තඞ්ඛණඤ්ඤෙව උට්ඨාය කම්මං කරිස්සතී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා වුත්තනියාමෙනෙව භෙසජ්ජං කත්වා ‘‘භද්දෙ, ඉමං භෙසජ්ජං පිවා’’ති ආහ. ‘‘කෙන තෙ ඉදං ආචික්ඛිත’’න්ති? ‘‘ආචරියෙන, භද්දෙ’’ති. ‘‘අපනෙහි තං, න පිවිස්සාමී’’ති. මාණවො ‘‘න ත්වං අත්තනො රුචියා පිවිස්සසී’’ති රජ්ජුං ගහෙත්වා ‘‘අත්තනො රොගස්ස අනුච්ඡවිකං භෙසජ්ජං වා පිව, යාගුභත්තානුච්ඡවිකං කම්මං වා කරොහී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

130. ‘‘යථාවාචා ච භුඤ්ජස්සු, යථාභුත්තඤ්ච බ්‍යාහර;

උභයං තෙ න සමෙති, වාචා භුත්තඤ්ච කොසියෙ’’ති.

තත්ථ යථාවාචා ච භුඤ්ජස්සූති යථා තෙ වාචා, තථා භුඤ්ජස්සු, ‘‘වාතා මෙ විජ්ඣන්තී’’ති වාචාය අනුච්ඡවිකමෙව කත්වා භුඤ්ජස්සූති අත්ථො. ‘‘යථාවාචං වා’’තිපි පාඨො යුජ්ජති, ‘‘යථාවාචායා’’තිපි පඨන්ති, සබ්බත්ථ අයමෙව අත්ථො. යථාභුත්තඤ්ච බ්‍යාහරාති යං යථා තෙ භුත්තං, තස්ස අනුච්ඡවිකමෙව බ්‍යාහර, ‘‘අරොගම්හී’’ති වත්වා ගෙහෙ කත්තබ්බං කරොසීති අත්ථො. ‘‘යථාභූතඤ්චා’’තිපි පාඨො, අථ වා අරොගම්හීති යථාභූතමෙව වත්වා කම්මං කරොහීති අත්ථො. උභයං තෙ න සමෙති, වාචාභුත්තඤ්ච කොසියෙති යා ච තෙ අයං වාචා ‘‘වාතා මං විජ්ඣන්තී’’ති යඤ්ච තෙ ඉදං පණීතභොජනං භුත්තං, ඉදං උභයම්පි තුය්හං න සමෙති, තස්මා උට්ඨාය කම්මං කරොහි. ‘‘කොසියෙ’’ති තං ගොත්තෙනාලපති.

එවං වුත්තෙ කොසියබ්‍රාහ්මණධීතා ‘‘ආචරියෙන උස්සුක්කං ආපන්නකාලතො පට්ඨාය න සක්කා මයා එස වඤ්චෙතුං, උට්ඨාය කම්මං කරිස්සාමී’’ති උට්ඨාය කම්මං අකාසි. ‘‘ආචරියෙන මෙ දුස්සීලභාවො ඤාතො, ඉදානි න සක්කා ඉතො පට්ඨාය පුන එවරූපං කාතු’’න්ති ආචරියෙ ගාරවෙන පාපකම්මතොපි විරමිත්වා සීලවතී අහොසි. සාපි බ්‍රාහ්මණී ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන කිරම්හි ඤාතා’’ති සත්ථරිපි ගාරවෙන න පුන අනාචාරං අකාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ජයම්පතිකා ඉදානි ජයම්පතිකාව, ආචරියො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කොසියජාතකවණ්ණනා දසමා.

කුසනාළිවග්ගො තෙරසමො.

තස්සුද්දානං –

කුසනාළි ච දුම්මෙධං, නඞ්ගලීසම්බකටාහං;

අසිලක්ඛණකලණ්ඩුකං, බිළාරග්ගිකකොසියන්ති.