12. හංචිවග්ගො

[111] 1. ගද්‍රභපඤ්හජාතකවණ්ණනා

හංචි තුවං එවමඤ්ඤසීති අයම්පි ගද්‍රභපඤ්හො මහාඋමඞ්ගජාතකෙයෙව (ජා. 2.22.590 ආදයො) ආවි භවිස්සති.

ගද්‍රභපඤ්හජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[112] 2. අමරාදෙවීපඤ්හජාතකවණ්ණනා

යෙන සත්තුබිලඞ්ගා චාති අයම්පි අමරාදෙවිපඤ්හො නාම තත්ථෙව ආවි භවිස්සති.

අමරාදෙවීපඤ්හජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[113] 3. සිඞ්ගාලජාතකවණ්ණනා

සද්දහාසි සිඞ්ගාලස්සාති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තං ආරබ්භ කථෙසි. තස්මිඤ්හි සමයෙ භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිපතිත්වා ‘‘ආවුසො, දෙවදත්තෙන පඤ්ච භික්ඛුසතානි ආදාය ගයාසීසං ගන්ත්වා ‘යං සමණො ගොතමො කරොති, න සො ධම්මො. යමහං කරොමි, අයමෙව ධම්මො’ති තෙ භික්ඛූ අත්තනො ලද්ධිං ගාහාපෙත්වා ඨානප්පත්තං මුසාවාදං කත්වා සඞ්ඝං භින්දිත්වා එකසීමාය ද්වෙ උපොසථා කතා’’ති දෙවදත්තස්ස අගුණකථං කථෙන්තා නිසීදිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, දෙවදත්තො ඉදානෙව මුසාවාදී, පුබ්බෙපි මුසාවාදීයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සුසානවනෙ රුක්ඛදෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. තදා බාරාණසියං නක්ඛත්තං ඝුට්ඨං අහොසි. මනුස්සා ‘‘යක්ඛබලිකම්මං කරොමා’’ති තෙසු තෙසු චච්චරරච්ඡාදිට්ඨානෙසු මච්ඡමංසාදීනි විප්පකිරිත්වා කපාලකෙසු බහුං සුරං ඨපයිංසු. අථෙකො සිඞ්ගාලො අඩ්ඪරත්තසමයෙ නිද්ධමනෙන නගරං පවිසිත්වා මච්ඡමංසං ඛාදිත්වා සුරං පිවිත්වා පුන්නාගගච්ඡන්තරං පවිසිත්වා යාව අරුණුග්ගමනා නිද්දං ඔක්කමි. සො පබුජ්ඣිත්වා ආලොකං දිස්වා ‘‘ඉදානි නික්ඛමිතුං න සක්කා’’ති මග්ගසමීපං ගන්ත්වා අදිස්සමානො නිපජ්ජිත්වා අඤ්ඤෙ මනුස්සෙ දිස්වාපි කිඤ්චි අවත්වා එකං බ්‍රාහ්මණං මුඛධොවනත්ථාය ගච්ඡන්තං දිස්වා චින්තෙසි ‘‘බ්‍රාහ්මණා නාම ධනලොලා හොන්ති, ඉමං ධනෙන පලොභෙත්වා යථා මං උපකච්ඡකන්තරෙ කත්වා උත්තරාසඞ්ගෙන පටිච්ඡාදෙත්වා නගරා නීහරති, තථා කරිස්සාමී’’ති. සො මනුස්සභාසාය ‘‘බ්‍රාහ්මණා’’ති ආහ. සො නිවත්තිත්වා ‘‘කො මං පක්කොසතී’’ති ආහ. ‘‘අහං, බ්‍රාහ්මණා’’ති. ‘‘කිංකාරණා’’ති. ‘‘බ්‍රාහ්මණ, මය්හං ද්වෙ කහාපණසතානි අත්ථි. සචෙ මං උපකච්ඡකන්තරෙ කත්වා උත්තරාසඞ්ගෙන පටිච්ඡාදෙත්වා යථා න කොචි පස්සති, තථා නගරා නික්ඛාමෙතුං සක්කොසි, තුය්හං තෙ කහාපණෙ දස්සාමී’’ති. බ්‍රාහ්මණො ධනලොභෙන ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා තං තථා කත්වා ආදාය නගරා නික්ඛමිත්වා ථොකං අගමාසි. අථ නං සිඞ්ගාලො පුච්ඡි ‘‘කතරට්ඨානං, බ්‍රාහ්මණා’’ති? ‘‘අසුකං නාමා’’ති. ‘‘අඤ්ඤං ථොකං ඨානං ගච්ඡා’’ති. එවං පුනප්පුනං වදන්තො මහාසුසානං පත්වා ‘‘ඉධ මං ඔතාරෙහී’’ති ආහ. තත්ථ නං ඔතාරෙසි. අථ සිඞ්ගාලො ‘‘තෙන හි, බ්‍රාහ්මණ, උත්තරිසාටකං පත්ථරා’’ති ආහ. සො ධනලොභෙන ‘‘සාධූ’’ති පත්ථරි. අථ නං ‘‘ඉමං රුක්ඛමූලං ඛණාහී’’ති පථවිඛණනෙ යොජෙත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස උත්තරිසාටකං අභිරුය්හ චතූසු කණ්ණෙසු ච මජ්ඣෙ චාති පඤ්චසු ඨානෙසු සරීරනිස්සන්දං පාතෙත්වා මක්ඛෙත්වා චෙව තෙමෙත්වා ච සුසානවනං පාවිසි. බොධිසත්තො රුක්ඛවිටපෙ ඨත්වා ඉමං ගාථමාහ –

113. ‘‘සද්දහාසි සිඞ්ගාලස්ස, සුරාපීතස්ස බ්‍රාහ්මණ;

සිප්පිකානං සතං නත්ථි, කුතො කංසසතා දුවෙ’’ති.

තත්ථ සද්දහාසීති සද්දහසි, අයමෙව වා පාඨො, පත්තියායසීති අත්ථො. සිප්පිකානං සතං නත්ථීති එතස්ස හි සිප්පිකාසතම්පි නත්ථි. කුතො කංසසතා දුවෙති ද්වෙ කහාපණසතානි පනස්ස කුතො එවාති.

බොධිසත්තො ඉමං ගාථං වත්වා ‘‘ගච්ඡ, බ්‍රාහ්මණ, තව සාටකං ධොවිත්වා න්හායිත්වා අත්තනො කම්මං කරොහී’’ති වත්වා අන්තරධායි. බ්‍රාහ්මණො තථා කත්වා ‘‘වඤ්චිතො වතම්හී’’ති දොමනස්සප්පත්තො පක්කාමි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා සිඞ්ගාලො දෙවදත්තො අහොසි, රුක්ඛදෙවතා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සිඞ්ගාලජාතකවණ්ණනා තතියා.

[114] 4. මිතචින්තීජාතකවණ්ණනා

බහුචින්තී අප්පචින්තීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ද්වෙ මහල්ලකත්ථෙරෙ ආරබ්භ කථෙසි. තෙ කිර ජනපදෙ එකස්මිං අරඤ්ඤාවාසෙ වස්සං වසිත්වා ‘‘සත්ථු දස්සනත්ථාය ගච්ඡිස්සාමා’’ති පාථෙය්‍යං සජ්ජෙත්වා ‘‘අජ්ජ ගච්ඡාම, ස්වෙ ගච්ඡාමා’’ති මාසං අතික්කාමෙත්වා පුන පාථෙය්‍යං සජ්ජෙත්වා තථෙව මාසං, පුන මාසන්ති එවං අත්තනො කුසීතභාවෙන චෙව නිවාසට්ඨානෙ ච අපෙක්ඛාය තයො මාසෙ අතික්කාමෙත්වා තතො නික්ඛම්ම ජෙතවනං ගන්ත්වා සභාගට්ඨානෙ පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා සත්ථාරං පස්සිංසු. අථ නෙ භික්ඛූ පුච්ඡිංසු ‘‘චිරං වො, ආවුසො, බුද්ධුපට්ඨානං අකරොන්තානං, කස්මා එවං චිරායිත්ථා’’ති? තෙ තමත්ථං ආරොචෙසුං. අථ නෙසං සො ආලසියකුසීතභාවො භික්ඛුසඞ්ඝෙ පාකටො ජාතො. ධම්මසභායම්පි තෙසං භික්ඛූනමෙව ආලසියභාවං නිස්සාය කථං සමුට්ඨාපෙසුං. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ තෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, අලසා කුසීතා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්චං, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙවෙතෙ අලසා, පුබ්බෙපි අලසා චෙව නිවාසට්ඨානෙ ච සාලයා සාපෙක්ඛා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බාරාණසිනදියං තයො මච්ඡා අහෙසුං, බහුචින්තී, අප්පචින්තී, මිතචින්තීති තෙසං නාමානි. තෙ අරඤ්ඤතො මනුස්සපථං ආගමිංසු. තත්ථ මිතචින්තී ඉතරෙ ද්වෙ එවමාහ ‘‘අයං මනුස්සපථො නාම සාසඞ්කො සප්පටිභයො, කෙවට්ටා නානප්පකාරානි ජාලකුමිනාදීනි ඛිපිත්වා මච්ඡෙ ගණ්හන්ති, මයං අරඤ්ඤමෙව ගච්ඡාමා’’ති. ඉතරෙ ද්වෙ ජනා අලසතාය චෙව ආමිසගිද්ධතාය ච ‘‘අජ්ජ ගච්ඡාම, ස්වෙ ගච්ඡාමා’’ති තයො මාසෙ අතික්කාමෙසුං. අථ කෙවට්ටා නදියං ජාලං ඛිපිංසු. බහුචින්තී ච අප්පචින්තී ච ගොචරං ගණ්හන්තා පුරතො ගච්ඡන්ති. තෙ අත්තනො අන්ධබාලතාය ජාලගන්ධං අසල්ලක්ඛෙත්වා ජාලකුච්ඡිමෙව පවිසිංසු. මිතචින්තී පච්ඡතො ආගච්ඡන්තො ජාලගන්ධං සල්ලක්ඛෙත්වා තෙසඤ්ච ජාලකුච්ඡිං පවිට්ඨභාවං ඤත්වා ‘‘ඉමෙසං කුසීතානං අන්ධබාලානං ජීවිතදානං දස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා බහිපස්සෙන ජාලකුච්ඡිට්ඨානං ගන්ත්වා ජාලකුච්ඡිං ඵාලෙත්වා නික්ඛන්තසදිසො හුත්වා උදකං ආලුළෙන්තො ජාලස්ස පුරතො පතිත්වා පුන ජාලකුච්ඡිං පවිසිත්වා පච්ඡිමභාගෙන ඵාලෙත්වා නික්ඛන්තසදිසො උදකං ආලුළෙන්තො පච්ඡිමභාගෙ පති. කෙවට්ටා ‘‘මච්ඡා ජාලං ඵාලෙත්වා ගතා’’ති මඤ්ඤමානා ජාලකොටියං ගහෙත්වා උක්ඛිපිංසු. තෙ ද්වෙපි මච්ඡා ජාලතො මුච්චිත්වා උදකෙ පතිංසු. ඉති තෙහි මිතචින්තිං නිස්සාය ජීවිතං ලද්ධං.

සත්ථා ඉමං අතීතං ආහරිත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමං ගාථමාහ –

114. ‘‘බහුචින්තී අප්පචින්තී, උභො ජාලෙ අබජ්ඣරෙ;

මිතචින්තී පමොචෙසි, උභො තත්ථ සමාගතා’’ති.

තත්ථ බහුචින්තීති බහුචින්තනතාය විතක්කබහුලතාය එවංලද්ධනාමො. ඉතරෙසුපි ද්වීසු අයමෙව නයො. උභො තත්ථ සමාගතාති මිතචින්තිං නිස්සාය ලද්ධජීවිතා තත්ථ උදකෙ පුන උභොපි ජනා මිතචින්තිනා සද්ධිං සමාගතාති අත්ථො.

එවං සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ මහල්ලකා භික්ඛූ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. තදා බහුචින්තී ච අප්පචින්තී ච ඉමෙ ද්වෙ අහෙසුං, මිතචින්තී පන අහමෙව අහොසින්ති.

මිතචින්තීජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[115] 5. අනුසාසිකජාතකවණ්ණනා

යායඤ්ඤෙ මනුසාසතීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං අනුසාසිකං භික්ඛුනිං ආරබ්භ කථෙසි. සා කිර සාවත්ථිවාසිනී එකා කුලධීතා පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නකාලතො පට්ඨාය සමණධම්මෙ අනනුයුත්තා ආමිසගිද්ධා හුත්වා යත්ථ අඤ්ඤා භික්ඛුනියො න ගච්ඡන්ති, තාදිසෙ නගරස්ස එකදෙසෙ පිණ්ඩාය චරති. අථස්සා මනුස්සා පණීතපිණ්ඩපාතං දෙන්ති. සා රසතණ්හාය බජ්ඣිත්වා ‘‘සචෙ ඉමස්මිං පදෙසෙ අඤ්ඤාපි භික්ඛුනියො පිණ්ඩාය චරිස්සන්ති, මය්හං ලාභො පරිහායිස්සති. යථා එතං පදෙසං අඤ්ඤා නාගච්ඡන්ති, එවං මයා කාතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා භික්ඛුනූපස්සයං ගන්ත්වා ‘‘අය්‍යෙ, අසුකට්ඨානෙ චණ්ඩො හත්ථී, චණ්ඩො අස්සො, චණ්ඩො මෙණ්ඩො, චණ්ඩො කුක්කුරො චරති, සපරිස්සයට්ඨානං, මා තත්ථ පිණ්ඩාය චරිත්ථා’’ති භික්ඛුනියො අනුසාසති. තස්සා වචනං සුත්වා එකා භික්ඛුනීපි තං පදෙසං ගීවං පරිවත්තෙත්වා න ඔලොකෙසි. තස්සා එකස්මිං දිවසෙ තස්මිං පදෙසෙ පිණ්ඩාය චරන්තියා වෙගෙනෙකං ගෙහං පවිසන්තියා චණ්ඩො මෙණ්ඩකො පහරිත්වා ඌරුට්ඨිකං භින්දි. මනුස්සා වෙගෙන උපධාවිත්වා ද්විධා භින්නං ඌරුට්ඨිකං එකතො බන්ධිත්වා තං භික්ඛුනිං මඤ්චෙනාදාය භික්ඛුනූපස්සයං නයිංසු. භික්ඛුනියො ‘‘අයං අඤ්ඤා භික්ඛුනියො අනුසාසිත්වා සයං තස්මිං පදෙසෙ චරන්තී ඌරුට්ඨිකං භින්දාපෙත්වා ආගතා’’ති පරිහාසං අකංසු. තම්පි තාය කතකාරණං න චිරස්සෙව භික්ඛුසඞ්ඝෙ පාකටං අහොසි.

අථෙකදිවසං ධම්මසභායං භික්ඛූ ‘‘ආවුසො, අසුකා අනුසාසිකා භික්ඛුනී අඤ්ඤං අනුසාසිත්වා සයං තස්මිං පදෙසෙ චරමානා චණ්ඩෙන මෙණ්ඩකෙන ඌරුං භින්දාපෙසී’’ති තස්සා අගුණකථං කථෙසුං. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙසා අඤ්ඤෙ අනුසාසතියෙව, සයං පන න වත්තති, නිච්චකාලං දුක්ඛමෙව අනුභොතී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො අරඤ්ඤෙ සකුණයොනියං නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො සකුණජෙට්ඨකො හුත්වා අනෙකසකුණසහස්සපරිවාරො හිමවන්තං පාවිසි. තස්ස තත්ථ වසනකාලෙ එකා චණ්ඩසකුණිකා මහාවත්තනිමග්ගං ගන්ත්වා ගොචරං ගණ්හාති. සා තත්ථ සකටෙහි පතිතානි වීහිමුග්ගබීජාදීනි ලභිත්වා ‘‘යථා ඉදානි ඉමං පදෙසං අඤ්ඤෙ සකුණා නාගච්ඡන්ති, තථා කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා සකුණසඞ්ඝස්ස ඔවාදං දෙති ‘‘වත්තනිමහාමග්ගො නාම සප්පටිභයො, හත්ථිඅස්සාදයො චෙව චණ්ඩගොණයුත්තයානාදීනි ච සඤ්චරන්ති, සහසා උප්පතිතුම්පි න සක්කා හොති, න තත්ථ ගන්තබ්බ’’න්ති. සකුණසඞ්ඝො තස්සා ‘‘අනුසාසිකා’’තෙව නාමං අකාසි.

සා එකදිවසං වත්තනිමහාමග්ගෙ චරන්තී අතිමහාවෙගෙන ආගච්ඡන්තස්ස යානස්ස සද්දං සුත්වා නිවත්තිත්වා ඔලොකෙත්වා ‘‘දූරෙ තාවා’’ති චරතියෙව. අථ නං යානං වාතවෙගෙන සීඝමෙව සම්පාපුණි, සා උට්ඨාතුං නාසක්ඛි, චක්කෙන ද්විධා ඡින්දිත්වා ගතා. සකුණජෙට්ඨකො සකුණෙ සමානෙන්තො තං අදිස්වා ‘‘අනුසාසිකා න දිස්සති, උපධාරෙථ න’’න්ති ආහ. සකුණා උපධාරෙන්තා තං මහාමග්ගෙ ද්විධා ඡින්නං දිස්වා සකුණජෙට්ඨකස්ස ආරොචෙසුං. සකුණජෙට්ඨකො ‘‘සා අඤ්ඤා සකුණිකා වාරෙත්වා සයං තත්ථ චරමානා ද්විධා ඡින්නා’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

115. ‘‘යායඤ්ඤෙ මනුසාසති, සයං ලොලුප්පචාරිනී;

සායං විපක්ඛිකා සෙති, හතා චක්කෙන සාසිකා’’ති.

තත්ථ යායඤ්ඤෙ මනුසාසතීති යකාරො පදසන්ධිකරො, යා අඤ්ඤෙ අනුසාසතීති අත්ථො. සයං ලොලුප්පචාරිනීති අත්තනා ලොලුප්පචාරිනී සමානා. සායං විපක්ඛිකා සෙතීති සා එසා විහතපක්ඛා හුත්වා මහාමග්ගෙ සයති. හතා චක්කෙන සාසිකාති යානචක්කෙන හතා සාසිකා සකුණිකාති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා අනුසාසිකා සකුණිකා අයං අනුසාසිකා භික්ඛුනී අහොසි, සකුණජෙට්ඨකො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අනුසාසිකජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[116] 6. දුබ්බචජාතකවණ්ණනා

අතිකරමකරාචරියාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං දුබ්බචභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තස්ස වත්ථු නවකනිපාතෙ ගිජ්ඣජාතකෙ (ජා. 1.9.1 ආදයො) ආවි භවිස්සති. සත්ථා පන තං භික්ඛුං ආමන්තෙත්වා ‘‘භික්ඛු න ත්වං ඉදානෙව දුබ්බචො, පුබ්බෙපි දුබ්බචොයෙව. දුබ්බචභාවෙනෙව පණ්ඩිතානං ඔවාදං අකරොන්තො සත්තිප්පහාරෙන ජීවිතක්ඛයං පත්තොසී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො ලඞ්ඝනටකයොනියං පටිසන්ධිං ගහෙත්වා වයප්පත්තො පඤ්ඤවා උපායකුසලො අහොසි. සො එකස්ස ලඞ්ඝනකස්ස සන්තිකෙ සත්තිලඞ්ඝනසිප්පං සික්ඛිත්වා ආචරියෙන සද්ධිං සිප්පං දස්සෙන්තො විචරති. ආචරියො පනස්ස චතුන්නංයෙව සත්තීනං ලඞ්ඝනසිප්පං ජානාති, න පඤ්චන්නං. සො එකදිවසං එකස්මිං ගාමකෙ සිප්පං දස්සෙන්තො සුරාමදමත්තො ‘‘පඤ්ච සත්තියො ලඞ්ඝිස්සාමී’’ති පටිපාටියා ඨපෙසි. අථ නං බොධිසත්තො ආහ ‘‘ආචරිය, ත්වං පඤ්චසත්තිලඞ්ඝනසිප්පං න ජානාසි, එකං සත්තිං හර. සචෙ ලඞ්ඝිස්සසි, පඤ්චමාය සත්තියා විද්ධො මරිස්සසී’’ති. සො සුට්ඨු මත්තතාය ‘‘ත්වඤ්හි මය්හං පමාණං න ජානාසී’’ති තස්ස වචනං අනාදියිත්වා චතස්සො ලඞ්ඝිත්වා පඤ්චමාය සත්තියා දණ්ඩකෙ මධුකපුප්ඵං විය ආවුතො පරිදෙවමානො නිපජ්ජි. අථ නං බොධිසත්තො ‘‘පණ්ඩිතානං වචනං අකත්වා ඉමං බ්‍යසනං පත්තොසී’’ති ඉමං ගාථමාහ –

116. ‘‘අතිකරමකරාචරිය, මය්හම්පෙතං න රුච්චති;

චතුත්ථෙ ලඞ්ඝයිත්වාන, පඤ්චමායසි ආවුතො’’ති.

තත්ථ අතිකරමකරාචරියාති ආචරිය අජ්ජ ත්වං අතිකරං අකරි, අත්තනො කරණතො අතිරෙකං කරණං අකරීති අත්ථො. මය්හම්පෙතං න රුච්චතීති මය්හං අන්තෙවාසිකස්සපි සමානස්ස එතං තව කරණං න රුච්චති, තෙන තෙ අහං පඨමමෙව කථෙසින්ති දීපෙති. චතුත්ථෙ ලඞ්ඝයිත්වානාති චතුත්ථෙ සත්තිථලෙ අපතිත්වා අත්තානං ලඞ්ඝයිත්වා. පඤ්චමායසි ආවුතොති පණ්ඩිතානං වචනං අග්ගණ්හන්තො ඉදානි පඤ්චමාය සත්තියා ආවුතොසීති. ඉදං වත්වා ආචරියං සත්තිතො අපනෙත්වා කත්තබ්බයුත්තකං අකාසි.

සත්ථා ඉමං අතීතං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ආචරියො අයං දුබ්බචො අහොසි, අන්තෙවාසිකො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

දුබ්බචජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[117] 7. තිත්තිරජාතකවණ්ණනා

අච්චුග්ගතාතිබලතාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කොකාලිකං ආරබ්භ කථෙසි. තස්ස වත්ථු තෙරසකනිපාතෙ තක්කාරියජාතකෙ (ජා. 1.13.104 ආදයො) ආවි භවිස්සති. සත්ථා පන ‘‘න, භික්ඛවෙ, කොකාලිකො ඉදානෙව අත්තනො වාචං නිස්සාය නට්ඨො, පුබ්බෙපි නට්ඨොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො උදිච්චබ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා කාමෙ පහාය ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පඤ්චාභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසි. හිමවන්තප්පදෙසෙ සබ්බො ඉසිගණො සන්නිපතිත්වා තං ඔවාදාචරියං කත්වා පරිවාරෙසි. සො පඤ්චන්නං ඉසිසතානං ඔවාදාචරියො හුත්වා ඣානකීළං කීළන්තො හිමවන්තෙ වසති. තදා එකො චෙත්ථ පණ්ඩුරොගී තාපසො කුඨාරිං ගහෙත්වා කට්ඨං ඵාලෙති. අථෙකො මුඛරතාපසො තස්ස සන්තිකෙ නිසීදිත්වා ‘‘ඉධ පහාරං දෙහි, ඉධ පහාරං දෙහී’’ති තං තාපසං රොසෙසි. සො කුජ්ඣිත්වා ‘‘න දානි මෙ ත්වං දාරුඵාලනසිප්පං සික්ඛාපනකාචරියො’’ති තිණ්හං කුඨාරිං උක්ඛිපිත්වා නං එකප්පහාරෙනෙව ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. බොධිසත්තො තස්ස සරීරකිච්චං කාරෙසි. තදා අස්සමතො අවිදූරෙ එකස්මිං වම්මිකපාදෙ එකො තිත්තිරො වසති. සො සායං පාතං තස්මිං වම්මිකමත්ථකෙ ඨත්වා මහාවස්සිතං වස්සති. තං සුත්වා එකො ලුද්දකො ‘‘තිත්තිරෙන භවිතබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා සද්දසඤ්ඤාය තත්ථ ගන්ත්වා තං වධිත්වා ආදාය ගතො.

බොධිසත්තො තස්ස සද්දං අසුණන්තො ‘‘අසුකට්ඨානෙ තිත්තිරො වසති, කිං නු ඛො තස්ස සද්දො න සූයතී’’ති තාපසෙ පුච්ඡි. තෙ තස්ස තමත්ථං ආරොචෙසුං. සො උභොපි තානි කාරණානි සංසන්දෙත්වා ඉසිගණමජ්ඣෙ ඉමං ගාථමාහ –

117. ‘‘අච්චුග්ගතාතිබලතා, අතිවෙලං පභාසිතා;

වාචා හනති දුම්මෙධං, තිත්තිරං වාතිවස්සිත’’න්ති.

තත්ථ අච්චුග්ගතාති අතිඋග්ගතා. අතිබලතාති පුනප්පුනං භාසනෙන අතිබලසභාවා. අතිවෙලං පභාසිතාති අතික්කන්තවෙලා පමාණාතික්කමෙන භාසිතා. තිත්තිරං වාතිවස්සිතන්ති යථා තිත්තිරං අතිවස්සිතං හනති, තථා එවරූපා වාචා දුම්මෙධං බාලපුග්ගලං හනතීති.

එවං බොධිසත්තො ඉසිගණස්ස ඔවාදං දත්වා චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායණො අහොසි.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, කොකාලිකො ඉදානෙව අත්තනො වචනං නිස්සාය නට්ඨො, පුබ්බෙපි නට්ඨොයෙවා’’ති වත්වා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මුඛරතාපසො කොකාලිකො අහොසි, ඉසිගණො බුද්ධපරිසා, ගණසත්ථා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

තිත්තිරජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[118] 8. වට්ටජාතකවණ්ණනා

නාචින්තයන්තො පුරිසොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො උත්තරසෙට්ඨිපුත්තං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියං කිර උත්තරසෙට්ඨි නාම අහොසි මහාවිභවො. තස්ස භරියාය කුච්ඡියං එකො පුඤ්ඤවා සත්තො බ්‍රහ්මලොකා චවිත්වා පටිසන්ධිං ගහෙත්වා වයප්පත්තො අභිරූපො පාසාදිකො අහොසි බ්‍රහ්මවණ්ණී. අථ එකදිවසං සාවත්ථියං කත්තිකඡණෙ නක්ඛත්තෙ ඝුට්ඨෙ සබ්බො ලොකො නක්ඛත්තනිස්සිතො අහොසි. තස්ස සහායකා අඤ්ඤෙ සෙට්ඨිපුත්තා සපජාපතිකා අහෙසුං. උත්තරසෙට්ඨිපුත්තස්ස පන දීඝරත්තං බ්‍රහ්මලොකෙ වසිතත්තා කිලෙසෙසු චිත්තං න අල්ලීයති. අථස්ස සහායකා ‘‘උත්තරසෙට්ඨිපුත්තස්සපි එකං ඉත්ථිං ආනෙත්වා නක්ඛත්තං කීළිස්සාමා’’ති සම්මන්තයිත්වා තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘සම්ම, ඉමස්මිං නගරෙ කත්තිකඡණො ඝුට්ඨො, තුය්හම්පි එකං ඉත්ථිං ආනෙත්වා නක්ඛත්තං කීළිස්සාමා’’ති ආහංසු. ‘‘න මෙ අත්ථො ඉත්ථියා’’ති ච වුත්තෙපි පුනප්පුනං නිබන්ධිත්වා සම්පටිච්ඡාපෙත්වා එකං වණ්ණදාසිං සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතං කත්වා තස්ස ඝරං නෙත්වා ‘‘ත්වං සෙට්ඨිපුත්තස්ස සන්තිකං ගච්ඡා’’ති සයනිඝරං පෙසෙත්වා නික්ඛමිංසු. තං සයනිඝරං පවිට්ඨම්පි සෙට්ඨිපුත්තො නෙව ඔලොකෙති, නාලපති. සා චින්තෙසි ‘‘අයං එවං රූපසොභග්ගප්පත්තං උත්තමවිලාසසම්පන්නං මං නෙව ඔලොකෙති, නාලපති, ඉදානි නං අත්තනො ඉත්ථිකුත්තලීලාය ඔලොකාපෙස්සාමී’’ති ඉත්ථිලීලං දස්සෙන්තී පහට්ඨාකාරෙන අග්ගදන්තෙ විවරිත්වා හසිතං අකාසි. සෙට්ඨිපුත්තො ඔලොකෙත්වා දන්තට්ඨිකෙ නිමිත්තං ගණ්හි. අථස්ස අට්ඨිකසඤ්ඤා උප්පජ්ජි, සකලම්පි තං සරීරං අට්ඨිකසඞ්ඛලිකා විය පඤ්ඤායි. සො තස්සා පරිබ්බයං දත්වා ‘‘ගච්ඡා’’ති උය්‍යොජෙසි.

තං තස්ස ඝරා ඔතිණ්ණං එකො ඉස්සරො අන්තරවීථියං දිස්වා පරිබ්බයං දත්වා අත්තනො ඝරං නෙසි, සත්තාහෙ වීතිවත්තෙ නක්ඛත්තං ඔසිතං. වණ්ණදාසියා මාතා ධීතු ආගමනං අදිස්වා සෙට්ඨිපුත්තානං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කහං සා’’ති පුච්ඡි. තෙ උත්තරසෙට්ඨිපුත්තස්ස ඝරං ගන්ත්වා ‘‘කහං සා’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘තඞ්ඛණඤ්ඤෙව තස්සා පරිබ්බයං දත්වා උය්‍යොජෙසි’’න්ති. අථස්සා මාතා රොදන්තී ‘‘ධීතරං මෙ න පස්සාමි, ධීතරං මෙ සමානෙථා’’ති උත්තරසෙට්ඨිපුත්තං ආදාය රඤ්ඤො සන්තිකං අගමාසි. රාජා අට්ටං විනිච්ඡිනන්තො ‘‘ඉමෙ තෙ සෙට්ඨිපුත්තා වණ්ණදාසිං ආනෙත්වා තුය්හං අදංසූ’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘ඉදානි සා කහ’’න්ති? ‘‘න ජානාමි, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව නං උය්‍යොජෙසි’’න්ති. ‘‘ඉදානි තං සමානෙතුං සක්කොසී’’ති? ‘‘න සක්කොමි, දෙවා’’ති. රාජා ‘‘සචෙ සමානෙතුං න සක්කොති, රාජාණමස්ස කරොථා’’ති ආහ. අථ නං පච්ඡාබාහං බන්ධිත්වා ‘‘රාජාණං කරිස්සාමා’’ති ගහෙත්වා පක්කමිංසු. ‘‘සෙට්ඨිපුත්තං කිර වණ්ණදාසිං සමානෙතුං අසක්කොන්තං රාජා රාජාණං කාරෙතී’’ති සකලනගරං එකකොලාහලං අහොසි. මහාජනො උරෙ හත්ථෙ ඨපෙත්වා ‘‘කිං නාමෙතං, සාමි, අත්තනො තෙ අනනුච්ඡවිකං ලද්ධ’’න්ති පරිදෙවති. සෙට්ඨිපි පුත්තස්ස පච්ඡතො පච්ඡතො පරිදෙවන්තො ගච්ඡති.

සෙට්ඨිපුත්තො චින්තෙසි ‘‘ඉදං මය්හං එවරූපං දුක්ඛං අගාරෙ වසනභාවෙන උප්පන්නං. සචෙ ඉතො මුච්චිස්සාමි, මහාගොතමසම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමී’’ති. සාපි ඛො වණ්ණදාසී තං කොලාහලසද්දං සුත්වා ‘‘කිංසද්දො නාමෙසො’’ති පුච්ඡිත්වා තං පවත්තිං සුත්වා වෙගෙන ඔතරිත්වා ‘‘උස්සරථ, උස්සරථ, සාමී, මං රාජපුරිසානං දට්ඨුං දෙථා’’ති අත්තානං දස්සෙසි. රාජපුරිසා තං දිස්වා මාතරං පටිච්ඡාපෙත්වා සෙට්ඨිපුත්තං මුඤ්චිත්වා පක්කමිංසු. සො සහායකපරිවුතොව නදිං ගන්ත්වා සසීසං න්හායිත්වා ගෙහං ගන්ත්වා භුත්තපාතරාසො මාතාපිතරො වන්දිත්වා පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙත්වා චීවරසාටකෙ ආදාය මහන්තෙන පරිවාරෙන සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා පබ්බජ්ජං යාචිත්වා පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභිත්වා අවිස්සට්ඨකම්මට්ඨානො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා න චිරස්සෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි.

අථෙකදිවසං ධම්මසභායං සන්නිපතිතා භික්ඛූ ‘‘ආවුසො, උත්තරසෙට්ඨිපුත්තො අත්තනො භයෙ උප්පන්නෙ සාසනස්ස ගුණං ජානිත්වා ‘ඉමම්හා දුක්ඛා මුච්චමානො පබ්බජිස්සාමී’ති චින්තෙත්වා තෙන සුචින්තිතෙන මරණමුත්තො චෙව, පබ්බජිතො ච අග්ගඵලෙ පතිට්ඨිතො’’ති තස්ස ගුණකථං කථෙසුං. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, උත්තරසෙට්ඨිපුත්තොව අත්තනො භයෙ උප්පන්නෙ ‘ඉමිනා උපායෙන ඉමම්හා දුක්ඛා මුච්චිස්සාමී’ති චින්තෙත්වා මරණභයා මුත්තො, අතීතෙ පණ්ඩිතාපි අත්තනො භයෙ උප්පන්නෙ ‘ඉමිනා උපායෙන ඉමම්හා දුක්ඛා මුච්චිස්සාමා’ති චින්තෙත්වා මරණභයතො මුච්චිංසුයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො චුතිපටිසන්ධිවසෙන පරිවත්තන්තො වට්ටකයොනියං නිබ්බත්ති. තදා එකො වට්ටකලුද්දකො අරඤ්ඤා බහූ වට්ටකෙ ආහරිත්වා ගෙහෙ ඨපෙත්වා ගොචරං දත්වා මූලං ගහෙත්වා ආගතාගතානං හත්ථෙ වට්ටකෙ වික්කිණන්තො ජීවිකං කප්පෙති. සො එකදිවසං බහූහි වට්ටකෙහි සද්ධිං බොධිසත්තම්පි ගහෙත්වා ආනෙසි. බොධිසත්තො චින්තෙසි ‘‘සචාහං ඉමිනා දින්නං ගොචරඤ්ච පානීයඤ්ච පරිභුඤ්ජිස්සාමි, අයං මං ගහෙත්වා ආගතානං මනුස්සානං දස්සති. සචෙ පන න පරිභුඤ්ජිස්සාමි, අහං මිලායිස්සාමි, අථ මං මිලායන්තං දිස්වා මනුස්සා න ගණ්හිස්සන්ති. එවං මෙ සොත්ථි භවිස්සති, ඉමං උපායං කරිස්සාමී’’ති. සො තථා කරොන්තො මිලායිත්වා අට්ඨිචම්මමත්තො අහොසි. මනුස්සා තං දිස්වා න ගණ්හිංසු. ලුද්දකො බොධිසත්තං ඨපෙත්වා සෙසෙසු වට්ටකෙසු පරික්ඛීණෙසු පච්ඡිං නීහරිත්වා ද්වාරෙ ඨපෙත්වා බොධිසත්තං හත්ථතලෙ කත්වා ‘‘කිං නු ඛො අයං වට්ටකො’’ති චින්තෙත්වා ඔලොකෙතුං ආරද්ධො. අථස්ස පමත්තභාවං ඤත්වා බොධිසත්තො පක්ඛෙ පසාරෙත්වා උප්පතිත්වා අරඤ්ඤමෙව ගතො. අඤ්ඤෙ වට්ටකා තං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො න පඤ්ඤායසි, කහං ගතොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ලුද්දකෙන ගහිතොම්හී’’ති වුත්තෙ ‘‘කින්ති කත්වා මුත්තොසී’’ති පුච්ඡිංසු. බොධිසත්තො ‘‘අහං තෙන දින්නං ගොචරං අග්ගහෙත්වා පානීයං අපිවිත්වා උපායචින්තාය මුත්තො’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

118. ‘‘නාචින්තයන්තො පුරිසො, විසෙසමධිගච්ඡති;

චින්තිතස්ස ඵලං පස්ස, මුත්තොස්මි වධබන්ධනා’’ති.

තත්ථායං පිණ්ඩත්ථො – පුරිසො දුක්ඛං පත්වා ‘‘ඉමිනා නාම උපායෙන ඉමම්හා දුක්ඛා මුච්චිස්සාමී’’ති අචින්තයන්තො අත්තනො දුක්ඛා මොක්ඛසඞ්ඛාතං විසෙසං නාධිගච්ඡති. ඉදානි පන මයා චින්තිතකම්මස්ස ඵලං පස්ස. තෙනෙව උපායෙන මුත්තොස්මි වධබන්ධනා, මරණතො ච බන්ධනතො ච මුත්තොස්මි අහන්ති. එවං බොධිසත්තො අත්තනා කතකාරණං ආචික්ඛි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මරණමුත්තො වට්ටකො අහමෙව අහොසි’’න්ති.

වට්ටජාතකවණ්ණනා අට්ඨමා.

[119] 9. අකාලරාවිජාතකවණ්ණනා

අමාතාපිතරසංවද්ධොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං අකාලරාවිං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර සාවත්ථිවාසී කුලපුත්තො සාසනෙ පබ්බජිත්වා වත්තං වා සික්ඛං වා න උග්ගණ්හි. සො ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ මයා වත්තං කාතබ්බං, ඉමස්මිං කාලෙ උපට්ඨාතබ්බං, ඉමස්මිං කාලෙ උග්ගහෙතබ්බං, ඉමස්මිං කාලෙ සජ්ඣායිතබ්බ’’න්ති න ජානාති, පඨමයාමෙපි මජ්ඣිමයාමෙපි පච්ඡිමයාමෙපි පබුද්ධපබුද්ධක්ඛණෙයෙව මහාසද්දං කරොති, භික්ඛූ නිද්දං න ලභන්ති. ධම්මසභායං භික්ඛූ ‘‘ආවුසො, අසුකො නාම භික්ඛු එවරූපෙ රතනසාසනෙ පබ්බජිත්වා වත්තං වා සික්ඛං වා කාලං වා අකාලං වා න ජානාතී’’ති තස්ස අගුණකථං කථෙසුං. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙවෙස අකාලරාවී, පුබ්බෙපි අකාලරාවීයෙව, කාලාකාලං අජානනභාවෙන ච ගීවාය වට්ටිතාය ජීවිතක්ඛයං පත්තො’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො උදිච්චබ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො සබ්බසිප්පෙසු පාරං ගන්ත්වා බාරාණසියං දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො හුත්වා පඤ්චසතෙ මාණවෙ සිප්පං වාචෙති. තෙසං මාණවානං එකො කාලරාවී කුක්කුටො අත්ථි, තෙ තස්ස වස්සිතසද්දෙන උට්ඨාය සිප්පං සික්ඛන්ති. සො කාලමකාසි. තෙ අඤ්ඤං කුක්කුටං පරියෙසන්තා චරන්ති. අථෙකො මාණවකො සුසානවනෙ දාරූනි උද්ධරන්තො එකං කුක්කුටං දිස්වා ආනෙත්වා පඤ්ජරෙ ඨපෙත්වා පටිජග්ගති. සො සුසානෙ වඩ්ඪිතත්තා ‘‘අසුකවෙලාය නාම වස්සිතබ්බ’’න්ති අජානන්තො කදාචි අතිරත්තිං වස්සති, කදාචි අරුණුග්ගමනෙ. මාණවා තස්ස අතිරත්තිං වස්සිතකාලෙ සිප්පං සික්ඛන්තා යාව අරුණුග්ගමනා සික්ඛිතුං න සක්කොන්ති, නිද්දායමානා ගහිතට්ඨානම්පි න පස්සන්ති. අතිපභාතෙ වස්සිතකාලෙ සජ්ඣායස්ස ඔකාසමෙව න ලභන්ති. මාණවා ‘‘අයං අතිරත්තිං වා වස්සති අතිපභාතෙ වා, ඉමං නිස්සාය අම්හාකං සිප්පං න නිට්ඨායිස්සතී’’ති තං ගහෙත්වා ගීවං වට්ටෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා ‘‘අකාලරාවී කුක්කුටො අම්හෙහි ඝාතිතො’’ති ආචරියස්ස කථෙසුං. ආචරියො ‘‘ඔවාදං අග්ගහෙත්වා සංවඩ්ඪිතභාවෙන මරණං පත්තො’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

119. ‘‘අමාතාපිතර-සංවද්ධො, අනාචෙරකුලෙ වසං;

නායං කාලං අකාලං වා, අභිජානාති කුක්කුටො’’ති.

තත්ථ අමාතාපිතරසංවද්ධොති මාතාපිතරො නිස්සාය තෙසං ඔවාදං අග්ගහෙත්වා සංවඩ්ඪො. අනාචෙරකුලෙ වසන්ති ආචරියකුලෙපි අවසමානො, ආචාරසික්ඛාපකං කඤ්චි නිස්සාය අවසිතත්තාති අත්ථො. නායං කාලං අකාලං වාති ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ වස්සිතබ්බං, ඉමස්මිං න වස්සිතබ්බ’’න්ති එවං වස්සිතබ්බයුත්තකං කාලං වා අකාලං වා එස කුක්කුටො න ජානාති, අජානනභාවෙනෙව ජීවිතක්ඛයං පත්තොති. ඉදං කාරණං දස්සෙත්වා බොධිසත්තො යාවතායුකං ඨත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා අකාලරාවී කුක්කුටො අයං භික්ඛු අහොසි, අන්තෙවාසිකා බුද්ධපරිසා, ආචරියො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අකාලරාවිජාතකවණ්ණනා නවමා.

[120] 10. බන්ධනමොක්ඛජාතකවණ්ණනා

අබද්ධා තත්ථ බජ්ඣන්තීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො චිඤ්චමාණවිකං ආරබ්භ කථෙසි. තස්සා වත්ථු ද්වාදසකනිපාතෙ මහාපදුමජාතකෙ (ජා. 1.12.106 ආදයො) ආවි භවිස්සති. තදා පන සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, චිඤ්චමාණවිකා ඉදානෙව මං අභූතෙන අබ්භාචික්ඛති, පුබ්බෙපි අබ්භාචික්ඛියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො පුරොහිතස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො පිතු අච්චයෙන තස්සෙව පුරොහිතො අහොසි. තෙන අග්ගමහෙසියා වරො දින්නො හොති ‘‘භද්දෙ, යං ඉච්ඡසි, තං වදෙය්‍යාසී’’ති. සා එවමාහ ‘‘න මය්හං අඤ්ඤො වරො නාම දුල්ලභො, ඉතො පන තෙ පට්ඨාය අඤ්ඤා ඉත්ථී කිලෙසවසෙන න ඔලොකෙතබ්බා’’ති. සො පටික්ඛිපිත්වා පුනප්පුනං නිප්පීළියමානො තස්සා වචනං අතික්කමිතුං අසක්කොන්තො සම්පටිච්ඡිත්වා තතො පට්ඨාය සොළසසු නාටකිත්ථිසහස්සෙසු කිලෙසවසෙන එකිත්ථිම්පි න ඔලොකෙසි.

අථස්ස පච්චන්තො කුප්පි, පච්චන්තෙ ඨිතා යොධා චොරෙහි සද්ධිං ද්වෙ තයො සඞ්ගාමෙ කත්වා ‘‘ඉතො උත්තරි මයං න සක්කොමා’’ති රඤ්ඤො පණ්ණං පෙසෙසුං. රාජා තත්ථ ගන්තුකාමො බලකායං සංහරිත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘භද්දෙ, අහං පච්චන්තං ගච්ඡාමි, තත්ථ නානප්පකාරානි යුද්ධානි හොන්ති, ජයපරාජයොපි අනිබද්ධො, තාදිසෙසු ඨානෙසු මාතුගාමො දුප්පරිහාරො, ත්වං ඉධෙව නිවත්තාහී’’ති ආහ. සා ‘‘න සක්කා, දෙව, මයා නිවත්තිතු’’න්ති පුනප්පුනං රඤ්ඤා පටික්ඛිත්තා ආහ ‘‘තෙන හි එකෙකං යොජනං ගන්ත්වා මය්හං සුඛදුක්ඛජානනත්ථං එකෙකං මනුස්සං පෙසෙය්‍යාථා’’ති. රාජා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා බොධිසත්තං නගරෙ ඨපෙත්වා මහන්තෙන බලකායෙන නික්ඛමිත්වා ගච්ඡන්තො යොජනෙ යොජනෙ එකෙකං පුරිසං ‘‘අම්හාකං ආරොග්‍යං ආරොචෙත්වා දෙවියා සුඛදුක්ඛං ජානිත්වා ආගච්ඡා’’ති පෙසෙසි. සා ආගතාගතං පුරිසං ‘‘රාජා කිමත්ථං තං පෙසෙතී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘තුම්හාකං සුඛදුක්ඛජානනත්ථායා’’ති වුත්තෙ ‘‘තෙන හි එහී’’ති තෙන සද්ධිං අසද්ධම්මං පටිසෙවති. රාජා ද්වත්තිංසයොජනමග්ගං ගච්ඡන්තො ද්වත්තිංස ජනෙ පෙසෙසි, සා සබ්බෙහිපි තෙහි සද්ධිං තථෙව අකාසි.

රාජා පච්චන්තං වූපසමෙත්වා ජනපදං සමස්සාසෙත්වා පුන ආගච්ඡන්තොපි තථෙව ද්වත්තිංස ජනෙ පෙසෙසි, සා තෙහිපි සද්ධිං තථෙව විප්පටිපජ්ජියෙව. රාජා ආගන්ත්වා ජයක්ඛන්ධාවාරට්ඨානෙ ඨත්වා ‘‘නගරං පටිජග්ගාපෙතූ’’ති බොධිසත්තස්ස පණ්ණං පෙසෙසි. බොධිසත්තො සකලනගරං පටිජග්ගාපෙත්වා රාජනිවෙසනං පටිජග්ගාපෙන්තො දෙවියා වසනට්ඨානං අගමාසි. සා බොධිසත්තස්ස රූපසොභග්ගප්පත්තං කායං දිස්වා සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තී ‘‘එහි, බ්‍රාහ්මණ, සයනං අභිරුහා’’ති ආහ. බොධිසත්තො ‘‘මා එවං අවච, රාජාපි ගරු, අකුසලම්පි භායාමි, න සක්කා මයා එවං කාතු’’න්ති ආහ. ‘‘චතුසට්ඨියා පාදමූලිකානං නෙව රාජා ගරු, න අකුසලං භායන්ති. තවෙව රාජා ගරු, ත්වංයෙව ච අකුසලං භායසී’’ති. ‘‘ආම, දෙවි, සචෙ තෙසම්පි එවං භවෙය්‍ය, න එවරූපං කරෙය්‍යුං’’. ‘‘අහං පන ජානමානො එවරූපං සාහසියකම්මං න කරිස්සාමී’’ති. ‘‘කිං බහුං විප්පලපසි, සචෙ මෙ වචනං න කරොසි, සීසං තෙ ඡින්දාපෙස්සාමී’’ති. ‘‘තිට්ඨතු තාව එකස්මිං අත්තභාවෙ සීසං, අත්තභාවසහස්සෙපි සීසෙ ඡිජ්ජන්තෙ න සක්කා මයා එවරූපං කාතු’’න්ති. සා ‘‘හොතු, ජානිස්සාමී’’ති බොධිසත්තං තජ්ජෙත්වා අත්තනො ගබ්භං පවිසිත්වා සරීරෙ නඛවළඤ්ජං දස්සෙත්වා තෙලෙන ගත්තානි අබ්භඤ්ජිත්වා කිලිට්ඨවත්ථං නිවාසෙත්වා ගිලානාලයං කත්වා දාසියො ආණාපෙසි ‘රඤ්ඤා කහං දෙවී’ති වුත්තෙ ‘ගිලානා’ති කථෙය්‍යාථා’’ති.

බොධිසත්තොපි රඤ්ඤො පටිපථං අගමාසි. රාජා නගරං පදක්ඛිණං කත්වා පාසාදං ආරුය්හ දෙවිං අපස්සන්තො ‘‘කහං, දෙවී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ගිලානා, දෙවා’’ති. සොපි සිරිගබ්භං පවිසිත්වා තස්සා පිට්ඨිං පරිමජ්ජන්තො ‘‘කිං තෙ, භද්දෙ, අඵාසුක’’න්ති පුච්ඡි. සා තුණ්හී අහොසි. තතියවාරෙ රාජානං ඔලොකෙත්වා ‘‘ත්වම්පි, මහාරාජ, ජීවසි නාම, මාදිසාපි ඉත්ථියො සස්සාමිකායෙව නාමා’’ති ආහ. ‘‘කිං එතං, භද්දෙ’’ති? තුම්හෙහි නගරං රක්ඛනත්ථාය ඨපිතො පුරොහිතො ‘‘තුම්හාකං නිවෙසනං පටිජග්ගාමී’’ති ඉධාගන්ත්වා අත්තනො වචනං අකරොන්තිං මං පහරිත්වා අත්තනො මනං පූරෙත්වා ගතොති. රාජා අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තලොණසක්ඛරා විය කොධෙන තටතටායන්තො සිරිගබ්භා නික්ඛමිත්වා දොවාරිකපාදමූලිකාදයො පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ගච්ඡථ, භණෙ, පුරොහිතං පච්ඡාබාහං බන්ධිත්වා වජ්ඣභාවප්පත්තං කත්වා නගරා නීහරිත්වා ආඝාතනං නෙත්වා සීසමස්ස ඡින්දථා’’ති ආහ. තෙ වෙගෙන ගන්ත්වා තං පච්ඡාබාහං බන්ධිත්වා වජ්ඣභෙරිං චරාපෙසුං.

බොධිසත්තො චින්තෙසි – ‘‘අද්ධා තාය දුට්ඨදෙවියා රාජා පුරෙතරමෙව පරිභින්නො, අජ්ජ දානාහං අත්තනො බලෙනෙව අත්තානං මොචෙස්සාමී’’ති. සො තෙ පුරිසෙ ආහ ‘‘භො, තුම්හෙ මං මාරෙන්තා රඤ්ඤො දස්සෙත්වාව මාරෙථා’’ති. ‘‘කිංකාරණා’’ති? ‘‘අහං රාජකම්මිකො, බහු මෙ කම්මං කතං, බහූනි මහානිධිට්ඨානානි ජානාමි, රාජකුටුම්බං මයා විචාරිතං. සචෙ මං රඤ්ඤො න දස්සෙස්සථ, බහුධනං නස්සිස්සති, මයා රඤ්ඤො සාපතෙය්‍යෙ ආචික්ඛිතෙ පච්ඡා කාතබ්බං කරොථා’’ති. තෙ තං රඤ්ඤො දස්සයිංසු. රාජා තං දිස්වාව ‘‘කස්මා භො, බ්‍රාහ්මණ, මයි ලජ්ජං න අකාසි, කස්මා තෙ එවරූපං පාපකම්මං කත’’න්ති ආහ. ‘‘මහාරාජ, අහං සොත්ථියකුලෙ ජාතො, මයා කුන්ථකිපිල්ලිකමත්තොපි පාණාතිපාතො න කතපුබ්බො, තිණසලාකමත්තම්පි අදින්නං නාදින්නපුබ්බං, ලොභවසෙන පරෙසං ඉත්ථී අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වාපි න ඔලොකිතපුබ්බා, හස්සවසෙනාපි මුසා න භාසිතපුබ්බා, කුසග්ගෙනාපි මජ්ජං න පීතපුබ්බං, අහං තුම්හෙසු නිරපරාධො. සා පන බාලා ලොභවසෙන මං හත්ථෙ ගහෙත්වා මයා පටික්ඛිත්තා මං තජ්ජෙත්වා අත්තනා කතං පාපං උත්තානං කත්වා මම ආචික්ඛිත්වා අන්තොගබ්භං පවිට්ඨා. අහං නිරපරාධො, පණ්ණං ගහෙත්වා පන ආගතා චතුසට්ඨි ජනා සාපරාධා, තෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘තාය වො වචනං කතං, න කත’’න්ති පුච්ඡ, දෙවාති. රාජා තෙ චතුසට්ඨි ජනෙ බන්ධාපෙත්වා දෙවිං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘තයා එතෙහි සද්ධිං පාපං කතං, න කත’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘කතං, දෙවා’’ති වුත්තෙ තෙ පච්ඡාබාහං බන්ධාපෙත්වා ‘‘ඉමෙසං චතුසට්ඨිජනානං සීසානි ඡින්දථා’’ති ආණාපෙසි.

අථ නං බොධිසත්තො ආහ – ‘‘නත්ථි, මහාරාජ, එතෙසං දොසො, දෙවී අත්තනො රුචිං කාරාපෙසි. නිරපරාධා එතෙ, තස්මා නෙසං ඛමථ. තස්සාපි දොසො නත්ථි, ඉත්ථියො නාම මෙථුනධම්මෙන අතිත්තා. ජාතිසභාවො හි එස. එතාසං ඛමිතබ්බයුත්තමෙව හොති. තස්මා එතිස්සාපි ඛමථා’’ති නානප්පකාරෙන රාජානං සඤ්ඤාපෙත්වා තෙ චතුසට්ඨිපි ජනෙ තඤ්ච බාලං මොචාපෙත්වා සබ්බෙසං යථාසකානි ඨානානි දාපෙසි. එවං තෙ සබ්බෙ මොචෙත්වා සකට්ඨානෙ පතිට්ඨාපෙත්වා බොධිසත්තො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘මහාරාජ, අන්ධබාලානං නාම අවත්ථුකෙන වචනෙන අබන්ධිතබ්බයුත්තකාපි පණ්ඩිතා පච්ඡාබාහං බද්ධා, පණ්ඩිතානං කාරණයුත්තෙන වචනෙන පච්ඡාබාහං බද්ධාපි මුත්තා. එවං බාලා නාම අබන්ධිතබ්බයුත්තකෙපි බන්ධාපෙන්ති, පණ්ඩිතා බද්ධෙපි මොචෙන්තී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

120. ‘‘අබද්ධා තත්ථ බජ්ඣන්ති, යත්ථ බාලා පභාසරෙ;

බද්ධාපි තත්ථ මුච්චන්ති, යත්ථ ධීරා පභාසරෙ’’ති.

තත්ථ අබද්ධාති අබන්ධිතබ්බයුත්තා. පභාසරෙති පභාසන්ති වදන්ති කථෙන්ති.

එවං මහාසත්තො ඉමාය ගාථාය රඤ්ඤො ධම්මං දෙසෙත්වා ‘‘මයා ඉමං දුක්ඛං අගාරෙ වසනභාවෙන ලද්ධං, ඉදානි මෙ අගාරෙන කිච්චං නත්ථි, පබ්බජ්ජං මෙ අනුජාන, දෙවා’’ති පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙත්වා අස්සුමුඛං ඤාතිජනං මහන්තඤ්ච විභවං පහාය ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා හිමවන්තෙ වසන්තො අභිඤ්ඤා ච සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා දුට්ඨදෙවී චිඤ්චමාණවිකා අහොසි, රාජා ආනන්දො, පුරොහිතො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

බන්ධනමොක්ඛජාතකවණ්ණනා දසමා.

හංචිවග්ගො ද්වාදසමො.

තස්සුද්දානං –

ගද්‍රභපඤ්හා අමරා, සිඞ්ගාලං මිතචින්ති ච;

අනුසාසිකදුබ්බචං, තිත්තිරං වට්ටකං පුන;

අකාලරාවි බන්ධනන්ති.