18. පණ්ණාසනිපාතො

[526] 1. නිළිනිකාජාතකවණ්ණනා

උද්දය්හතෙ ජනපදොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො පුරාණදුතියිකාපලොභනං ආරබ්බ කථෙසි. කථෙන්තො ච තං භික්ඛුං ‘‘කෙන උක්කණ්ඨාපිතොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘පුරාණදුතියිකායා’’ති වුත්තෙ ‘‘න එසා ඛො, භික්ඛු, ඉදානෙව තව අනත්ථකාරිකා, පුබ්බෙපි ත්වං එතං නිස්සාය ඣානා පරිහායිත්වා මහාවිනාසං පත්තො’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො උදිච්චබ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො උග්ගහිතසිප්පො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බිජිත්වා ඣානාභිඤ්ඤා නිබ්බත්තෙත්වා හිමවන්තපදෙසෙ වාසං කප්පෙසි. අලම්බුසාජාතකෙ වුත්තනයෙනෙව තං පටිච්ච එකා මිගී ගබ්භං පටිලභිත්වා පුත්තං විජායි, ‘‘ඉසිසිඞ්ගො’’ත්වෙවස්ස නාමං අහොසි. අථ නං පිතා වයප්පත්තං පබ්බාජෙත්වා කසිණපරිකම්මං උග්ගණ්හාපෙසි. සො නචිරස්සෙව ඣානාභිඤ්ඤා උප්පාදෙත්වා ඣානසුඛෙන කීළි, ඝොරතපො පරමධිතින්ද්‍රියො අහොසි. තස්ස සීලතෙජෙන සක්කස්ස භවනං කම්පි. සක්කො ආවජ්ජෙන්තො තං කාරණං ඤත්වා ‘‘උපායෙනස්ස සීලං භින්දිස්සාමී’’ති තීණි සංවච්ඡරානි සකලකාසිරට්ඨෙ වුට්ඨිං නිවාරෙසි, රට්ඨං අග්ගිදඩ්ඪං විය අහොසි. සස්සෙ අසම්පජ්ජමානෙ දුබ්භික්ඛපීළිතා මනුස්සා සන්නිපතිත්වා රාජඞ්ගණෙ උපක්කොසිංසු. අථ නෙ රාජා වාතපානෙ ඨිතො ‘‘කිං එත’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘මහාරාජ, තීණි සංවච්ඡරානි දෙවස්ස අවස්සන්තත්තා සකලරට්ඨං උද්දය්හති, මනුස්සා දුක්ඛිතා, දෙවං වස්සාපෙහි, දෙවා’’ති. රාජා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථං උපවසන්තොපි වස්සං වස්සාපෙතුං නාසක්ඛි.

තස්මිං කාලෙ සක්කො අඩ්ඪරත්තසමයෙ තස්ස සිරිගබ්භං පවිසිත්වා එකොභාසං කත්වා වෙහාසෙ අට්ඨාසි. රාජා තං දිස්වා ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘සක්කොහමස්මී’’ති. ‘‘කෙනත්ථෙනාගතොසී’’ති? ‘‘වස්සති තෙ, මහාරාජ, රට්ඨෙ දෙවො’’ති? ‘‘න වස්සතී’’ති. ‘‘ජානාසි පනස්ස අවස්සනකාරණ’’න්ති? ‘‘න ජානාමි, සක්කා’’ති. ‘‘මහාරාජ, හිමවන්තපදෙසෙ ඉසිසිඞ්ගො නාම තාපසො පටිවසති ඝොරතපො පරමධිතින්ද්‍රියො. සො නිබද්ධං දෙවෙ වස්සන්තෙ කුජ්ඣිත්වා ආකාසං ඔලොකෙසි, තස්මා දෙවො න වස්සතී’’ති. ‘‘ඉදානි පනෙත්ථ කිං කාතබ්බ’’න්ති? ‘‘තස්ස තපෙ භින්නෙ දෙවො වස්සිස්සතී’’ති. ‘‘කො පනස්ස තපං භින්දිතුං සමත්ථො’’ති? ‘‘ධීතා තෙ, මහාරාජ, නිළිනිකා සමත්ථා, තං පක්කොසාපෙත්වා ‘අසුකට්ඨානං නාම ගන්ත්වා තාපසස්ස තපං භින්දාහී’ති පෙසෙහී’’ති. එවං සො රාජානං අනුසාසිත්වා සකට්ඨානමෙව අගමාසි. රාජා පුනදිවසෙ අමච්චෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා ධීතරං පක්කොසාපෙත්වා පඨමං ගාථමාහ –

1. ‘‘උද්දය්හතෙ ජනපදො, රට්ඨඤ්චාපි විනස්සති;

එහි නිළිනිකෙ ගච්ඡ, තං මෙ බ්‍රාහ්මණමානයා’’ති.

තත්ථ තං මෙති තං මම අනත්ථකාරිං බ්‍රාහ්මණං අත්තනො වසං ආනෙහි, කිලෙසරතිවසෙනස්ස සීලං භින්දාහීති.

තං සුත්වා සා දුතියං ගාථමාහ –

2. ‘‘නාහං දුක්ඛක්ඛමා රාජ, නාහං අද්ධානකොවිදා;

කථං අහං ගමිස්සාමි, වනං කුඤ්ජරසෙවිත’’න්ති.

තත්ථ දුක්ඛක්ඛමාති අහං, මහාරාජ, දුක්ඛස්ස ඛමා න හොමි, අද්ධානම්පි න ජානාමි, සාහං කථං ගමිස්සාමීති.

තතො රාජා ද්වෙ ගාථායො අභාසි –

3. ‘‘ඵීතං ජනපදං ගන්ත්වා, හත්ථිනා ච රථෙන ච;

දාරුසඞ්ඝාටයානෙන, එවං ගච්ඡ නිළිනිකෙ.

4. ‘‘හත්ථිඅස්සරථෙ පත්තී, ගච්ඡෙවාදාය ඛත්තියෙ;

තවෙව වණ්ණරූපෙන, වසං තමානයිස්සසී’’ති.

තත්ථ දාරුසඞ්ඝාටයානෙනාති, අම්ම, නිළිනිකෙ න ත්වං පදසා ගමිස්සසි, ඵීතං පන සුභික්ඛං ඛෙමං අත්තනො ජනපදං හත්ථිවාහනෙහි ච රථවාහනෙහි ච ගන්ත්වා තතො පරම්පි අජ්ඣොකාසෙ පටිච්ඡන්නෙන වය්හාදිනා උදකට්ඨානෙ නාවාසඞ්ඛාතෙන දාරුසඞ්ඝාටයානෙන ගච්ඡ. වණ්ණරූපෙනාති එවං අකිලමමානා ගන්ත්වා තව වණ්ණෙන චෙව රූපසම්පදාය ච තං බ්‍රාහ්මණං අත්තනො වසං ආනයිස්සසීති.

එවං සො ධීතරා සද්ධිං අකථෙතබ්බම්පි රට්ඨපරිපාලනං නිස්සාය කථෙසි. සාපි ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. අථස්සා සබ්බං දාතබ්බයුත්තකං දත්වා අමච්චෙහි සද්ධිං උය්‍යොජෙසි. අමච්චා තං ආදාය පච්චන්තං පත්වා තත්ථ ඛන්ධාවාරං නිවාසාපෙත්වා රාජධීතරං උක්ඛිපාපෙත්වා වනචරකෙන දෙසිතෙන මග්ගෙන හිමවන්තං පවිසිත්වා පුබ්බණ්හසමයෙ තස්ස අස්සමපදස්ස සමීපං පාපුණිංසු. තස්මිං ඛණෙ බොධිසත්තො පුත්තං අස්සමපදෙ නිවාසාපෙත්වා සයං ඵලාඵලත්ථාය අරඤ්ඤං පවිට්ඨො හොති. වනචරකො සයං අස්සමං අගන්ත්වා තස්ස පන දස්සනට්ඨානෙ ඨත්වා නිළිනිකාය තං දස්සෙන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

5. ‘‘කදලීධජපඤ්ඤාණො, ආභුජීපරිවාරිතො;

එසො පදිස්සති රම්මො, ඉසිසිඞ්ගස්ස අස්සමො.

6. ‘‘එසො අග්ගිස්ස සඞ්ඛාතො, එසො ධූමො පදිස්සති;

මඤ්ඤෙ නො අග්ගිං හාපෙති, ඉසිසිඞ්ගො මහිද්ධිකො’’ති.

තත්ථ කදලීසඞ්ඛාතා ධජා පඤ්ඤාණං අස්සාති කදලීධජපඤ්ඤාණො. ආභුජීපරිවාරිතොති භුජපත්තවනපරික්ඛිත්තො. සඞ්ඛාතොති එසො අග්ගි අස්ස ඉසිසිඞ්ගස්ස ඣානෙන සඞ්ඛාතො පච්චක්ඛගතො ජලති. මඤ්ඤෙ නො අග්ගින්ති අග්ගිං නො හාපෙති ජුහති පරිචරතීති මඤ්ඤාමි.

අමච්චාපි බොධිසත්තස්ස අරඤ්ඤං පවිට්ඨවෙලාය අස්සමං පරිවාරෙත්වා ආරක්ඛං ඨපෙත්වා රාජධීතරං ඉසිවෙසං ගාහාපෙත්වා සුවණ්ණචීරකෙන නිවාසනපාරුපනං කත්වා සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා තන්තුබද්ධං චිත්තගෙණ්ඩුකං ගාහාපෙත්වා අස්සමපදං පෙසෙත්වා සයං බහි රක්ඛන්තා අට්ඨංසු. සා තෙන ගෙණ්ඩුකෙන කීළන්තී චඞ්කමකොටියං ඔතරි. තස්මිං ඛණෙ ඉසිසිඞ්ගො පණ්ණසාලද්වාරෙ පාසාණඵලකෙ නිසින්නො හොති. සො තං ආගච්ඡන්තිං දිස්වා භීතතසිතො උට්ඨාය පණ්ණසාලං පවිසිත්වා අට්ඨාසි. සාපිස්ස පණ්ණසාලද්වාරං ගන්ත්වා කීළියෙව. සත්ථා තඤ්ච තතො උත්තරි ච අත්ථං පකාසෙන්තො තිස්සො ගාථා අභාසි –

7. ‘‘තඤ්ච දිස්වාන ආයන්තිං, ආමුත්තමණිකුණ්ඩලං;

ඉසිසිඞ්ගො පාවිසි භීතො, අස්සමං පණ්ණඡාදනං.

8. ‘‘අස්සමස්ස ච සා ද්වාරෙ, ගෙණ්ඩුකෙනස්ස කීළති;

විදංසයන්තී අඞ්ගානි, ගුය්හං පකාසිතානි ච.

9. ‘‘තඤ්ච දිස්වාන කීළන්තිං, පණ්ණසාලගතො ජටී;

අස්සමා නික්ඛමිත්වාන, ඉදං වචනමබ්‍රවී’’ති.

තත්ථ ගෙණ්ඩුකෙනස්සාති අස්ස ඉසිසිඞ්ගස්ස අස්සමද්වාරෙ ගෙණ්ඩුකෙන කීළති. විදංසයන්තීති දස්සෙන්තී. ගුය්හං පකාසිතානි චාති ගුය්හඤ්ච රහස්සඞ්ගං පකාසිතානි ච පාකටානි මුඛහත්ථාදීනි. අබ්‍රවීති සො කිර පණ්ණසාලාය ඨත්වා චින්තෙසි – ‘‘සචායං යක්ඛො භවෙය්‍ය, පණ්ණසාලං පවිසිත්වා මං මුරුමුරාපෙත්වා ඛාදෙය්‍ය, නායං යක්ඛො, තාපසො භවිස්සතී’’ති අස්සමා නික්ඛමිත්වා පුච්ඡන්තො ගාථමාහ –

10. ‘‘අම්භො කො නාම සො රුක්ඛො, යස්ස තෙවංගතං ඵලං;

දූරෙපි ඛිත්තං පච්චෙති, න තං ඔහාය ගච්ඡතී’’ති.

තත්ථ යස්ස තෙවංගතං ඵලන්ති යස්ස තව රුක්ඛස්ස එවංගතිකං මනොරමං ඵලං. කො නාම සො රුක්ඛොති චිත්‍රගෙණ්ඩුකස්ස අදිට්ඨපුබ්බත්තා ‘‘රුක්ඛඵලෙන තෙන භවිතබ්බ’’න්ති මඤ්ඤමානො එවං පුච්ඡති.

අථස්ස සා රුක්ඛං ආචික්ඛන්තී ගාථමාහ –

11. ‘‘අස්සමස්ස මම බ්‍රහ්මෙ, සමීපෙ ගන්ධමාදනෙ;

බහවො තාදිසා රුක්ඛා, යස්ස තෙවංගතං ඵලං;

දූරෙපි ඛිත්තං පච්චෙති, න මං ඔහාය ගච්ඡතී’’ති.

තත්ථ සමීපෙ ගන්ධමාදනෙති ගන්ධමාදනපබ්බතෙ මම අස්සමස්ස සමීපෙ. යස්ස තෙවංගතන්ති යස්ස එවංගතං, ත-කාරො බ්‍යඤ්ජනසන්ධිකරොති.

ඉති සා මුසාවාදං අභාසි. ඉතරොපි සද්දහිත්වා ‘‘තාපසො එසො’’ති සඤ්ඤාය පටිසන්ථාරං කරොන්තො ගාථමාහ –

12. ‘‘එතූ භවං අස්සමිමං අදෙතු, පජ්ජඤ්ච භක්ඛඤ්ච පටිච්ඡ දම්මි;

ඉදමාසනං අත්‍ර භවං නිසීදතු, ඉතො භවං මූලඵලානි භුඤ්ජතූ’’ති.

තත්ථ අස්සමිමන්ති අස්සමං ඉමං භවං පවිසතු. අදෙතූති යථාසන්නිහිතං ආහාරං පරිභුඤ්ජතු. පජ්ජන්ති පාදබ්භඤ්ජනං. භක්ඛන්ති මධුරඵලාඵලං. පටිච්ඡාති පටිග්ගණ්හ. ඉදමාසනන්ති පවිට්ඨකාලෙ එවමාහ.

තස්සා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා කට්ඨත්ථරණෙ නිසීදන්තියා සුවණ්ණචීරකෙ ද්විධා ගතෙ සරීරං අප්පටිච්ඡන්නං අහොසි. තාපසො මාතුගාමසරීරස්ස අදිට්ඨපුබ්බත්තා තං දිස්වා ‘‘වණ්ණො එසො’’ති සඤ්ඤාය එවමාහ –

13. ‘‘කිං තෙ ඉදං ඌරූනමන්තරස්මිං, සුපිච්ඡිතං කණ්හරිවප්පකාසති;

අක්ඛාහි මෙ පුච්ඡිතො එතමත්ථං, කොසෙ නු තෙ උත්තමඞ්ගං පවිට්ඨ’’න්ති.

තත්ථ සුපිච්ඡිතන්ති ද්වින්නං ඌරූනං සමාගමකාලෙ සුඵුසිතං සිප්පිපුටමුඛසණ්ඨානං. සුභලක්ඛණෙන හි අසමන්නාගතාය තං ඨානං ආවාටධාතුකං හොති, සමන්නාගතාය අබ්භුන්නතං සිප්පිපුටමුඛසණ්ඨානං. කණ්හරිවප්පකාසතීති උභොසු පස්සෙසු කාළකං විය ඛායති. කොසෙ නු තෙ උත්තමඞ්ගං පවිට්ඨන්ති තව උත්තමඞ්ගං ලිඞ්ගසණ්ඨානං න පඤ්ඤායති, කිං නු තං තව සරීරසඞ්ඛාතෙ කොසෙ පවිට්ඨන්ති පුච්ඡති.

අථ නං සා වඤ්චයන්තී ගාථාද්වයමාහ –

14. ‘‘අහං වනෙ මූලඵලෙසනං චරං, ආසාදයිං අච්ඡං සුඝොරරූපං;

සො මං පතිත්වා සහසාජ්ඣපත්තො, පනුජ්ජ මං අබ්බහි උත්තමඞ්ගං.

15. ‘‘ස්වායං වණො ඛජ්ජති කණ්ඩුවායති, සබ්බඤ්ච කාලං න ලභාමි සාතං;

පහො භවං කණ්ඩුමිමං විනෙතුං, කුරුතං භවං යාචිතො බ්‍රාහ්මණත්ථ’’න්ති.

තත්ථ ආසාදයින්ති ඝට්ටෙසිං, ආගච්ඡන්තං දිස්වා ලෙඩ්ඩුනා පහරින්ති අත්ථො. පතිත්වාති උපධාවිත්වා. සහසාජ්ඣප්පත්තොති මමං සහසා අජ්ඣප්පත්තො සම්පත්තො. පනුජ්ජාති අථ මං පොතෙත්වා. අබ්බහීති මුඛෙන මම උත්තමඞ්ගං ලුඤ්චිත්වා පක්කාමි, තතො පට්ඨාය ඉමස්මිං ඨානෙ වණො ජාතො. ස්වායන්ති සො අයං තතො පට්ඨාය මය්හං වණො ඛජ්ජති චෙව කණ්ඩුවඤ්ච කරොති, තප්පච්චයා සාහං සබ්බකාලං කායිකචෙතසිකසුඛං න ලභාමි. පහොති පහු සමත්ථො. බ්‍රාහ්මණත්ථන්ති භවං මයා යාචිතො ඉමං බ්‍රාහ්මණස්ස අත්ථං කරොතු, ඉදං මෙ දුක්ඛං හරාහීති වදති.

සො තස්සා මුසාවාදං ‘‘සභාවො’’ති සද්දහිත්වා ‘‘සචෙ තෙ එවං සුඛං හොති, කරිස්සාමී’’ති තං පදෙසං ඔලොකෙත්වා අනන්තරං ගාථමාහ –

16. ‘‘ගම්භීරරූපො තෙ වණො සලොහිතො, අපූතිකො වණගන්ධො මහා ච;

කරොමි තෙ කිඤ්චි කසායයොගං, යථා භවං පරමසුඛී භවෙය්‍යා’’ති.

තත්ථ සලොහිතොති රත්තොභාසො. අපූතිකොති පූතිමංසරහිතො. වණගන්ධොති ථොකං දුග්ගන්ධො. කසායයොගන්ති අහං කෙචි රුක්ඛකසායෙ ගහෙත්වා තව එකං කසායයොගං කරොමීති.

තතො නිළිනිකා ගාථමාහ

17. ‘‘න මන්තයොගා න කසායයොගා, න ඔසධා බ්‍රහ්මචාරි කමන්ති;

යං තෙ මුදු තෙන විනෙහි කණ්ඩුං, යථා අහං පරමසුඛී භවෙය්‍ය’’න්ති.

තත්ථ කමන්තීති, භො බ්‍රහ්මචාරි, ඉමස්මිං මම වණෙ නෙව මන්තයොගා, න කසායයොගා, න පුප්ඵඵලාදීනි ඔසධානි කමන්ති, අනෙකවාරං කතෙහිපි තෙහි එතස්ස ඵාසුකභාවො න භූතපුබ්බො. යං පන තෙ එතං මුදු අඞ්ගජාතං, තෙන ඝට්ටියමානස්සෙව තස්ස කණ්ඩු න හොති, තස්මා තෙන විනෙහි කණ්ඩුන්ති.

සො ‘‘සච්චං එසො භණතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘මෙථුනසංසග්ගෙන සීලං භිජ්ජති, ඣානං අන්තරධායතී’’ති අජානන්තො මාතුගාමස්ස අදිට්ඨපුබ්බත්තා මෙථුනධම්මස්ස ච අජානනභාවෙන ‘‘භෙසජ්ජ’’න්ති වදන්තියා තාය මෙථුනං පටිසෙවි. තාවදෙවස්ස සීලං භිජ්ජි, ඣානං පරිහායි. සො ද්වෙ තයො වාරෙ සංසග්ගං කත්වා කිලන්තො හුත්වා නික්ඛමිත්වා සරං ඔරුය්හ න්හත්වා පටිප්පස්සද්ධදරථො ආගන්ත්වා පණ්ණසාලායං නිසීදිත්වා පුනපි තං ‘‘තාපසො’’ති මඤ්ඤමානො වසනට්ඨානං පුච්ඡන්තො ගාථමාහ –

18. ‘‘ඉතො නු භොතො කතමෙන අස්සමො, කච්චි භවං අභිරමසි අරඤ්ඤෙ;

කච්චි නු තෙ මූලඵලං පහූතං, කච්චි භවන්තං න විහිංසන්ති වාළා’’ති.

තත්ථ කතමෙනාති ඉතො කතමෙන දිසාභාගෙන භොතො අස්සමො. භවන්ති ආලපනමෙතං.

තතො නිළිනිකා චතස්සො ගාථායො අභාසි –

19. ‘‘ඉතො උජුං උත්තරායං දිසායං, ඛෙමා නදී හිමවතා පභාවී;

තස්සා තීරෙ අස්සමො මය්හ රම්මො, අහො භවං අස්සමං මය්හං පස්සෙ.

20. ‘‘අම්බා ච සාලා තිලකා ච ජම්බුයො, උද්දාලකා පාටලියො ච ඵුල්ලා;

සමන්තතො කිම්පුරිසාභිගීතං, අහො භවං අස්සමං මය්හං පස්සෙ.

21. ‘‘තාලා ච මූලා ච ඵලා ච මෙත්ථ, වණ්ණෙන ගන්ධෙන උපෙතරූපං;

තං භූමිභාගෙහි උපෙතරූපං, අහො භවං අස්සමං මය්හං පස්සෙ.

22. ‘‘ඵලා ච මූලා ච පහූතමෙත්ථ, වණ්ණෙන ගන්ධෙන රසෙනුපෙතා;

ආයන්ති ච ලුද්දකා තං පදෙසං, මා මෙ තතො මූලඵලං අහාසු’’න්ති.

තත්ථ උත්තරායන්ති උත්තරාය. ඛෙමාති එවංනාමිකා නදී. හිමවතා පභාවීති හිමවන්තතො පවත්තති. අහොති පත්ථනත්ථෙ නිපාතො. උද්දාලකාති වාතඝාතකා. කිම්පුරිසාභිගීතන්ති සමන්තතො පරිවාරෙත්වා මධුරසද්දෙන ගායන්තෙහි කිම්පුරිසෙහි අභිගීතං. තාලා ච මූලා ච ඵලා ච මෙත්ථාති එත්ථ මම අස්සමෙ පාසාදිකා තාලරුක්ඛා ච තෙසඤ්ඤෙව වණ්ණගන්ධාදිසම්පන්නා කන්දසඞ්ඛාතා මූලා ච ඵලා ච. පහූතමෙත්ථාති නානාරුක්ඛඵලා ච රුක්ඛවල්ලිමූලා ච පහූතා එත්ථ. මා මෙ තතොති තං මම අස්සමපදං සම්බහුලා ලුද්දකා ආගච්ඡන්ති, මයා චෙත්ථ ආහරිත්වා ඨපිතං බහු මධුරසමූලඵලාඵලං අත්ථි, තෙ මයි චිරායන්තෙ මූලඵලාඵලං හරෙය්‍යුං. තෙ තතො මම මූලඵලාඵලං මා හරිංසු, තස්මා සචෙපි මයා සද්ධිං ආගන්තුකාමො, එහි, නො චෙ, අහං ගමිස්සාමීති ආහ.

තං සුත්වා තාපසො යාව පිතු ආගමනා අධිවාසාපෙතුං ගාථමාහ –

23. ‘‘පිතා මමං මූලඵලෙසනං ගතො, ඉදානි ආගච්ඡති සායකාලෙ;

උභොව ගච්ඡාමසෙ අස්සමං තං, යාව පිතා මූලඵලතො එතූ’’ති.

තත්ථ උභොව ගච්ඡාමසෙති මම පිතු ආරොචෙත්වා උභොව ගමිස්සාම.

තතො සා චින්තෙසි – ‘‘අයං තාව අරඤ්ඤෙව වඩ්ඪිතභාවෙන මම ඉත්ථිභාවං න ජානාති, පිතා පනස්ස මං දිස්වාව ජානිත්වා ‘ත්වං ඉධ කිං කරොසී’ති කාජකොටියා පහරිත්වා සීසම්පි මෙ භින්දෙය්‍ය, තස්මිං අනාගතෙයෙව මයා ගන්තුං වට්ටති, ආගමනකම්මම්පි මෙ නිට්ඨිත’’න්ති. සා තස්ස ආගමනූපායං ආචික්ඛන්තී ඉතරං ගාථමාහ –

24. ‘‘අඤ්ඤෙ බහූ ඉසයො සාධුරූපා, රාජීසයො අනුමග්ගෙ වසන්ති;

තෙයෙව පුච්ඡෙසි මමස්සමං තං, තෙ තං නයිස්සන්ති මමං සකාසෙ’’ති.

තත්ථ රාජීසයොති, සම්ම, මයා න සක්කා චිරායිතුං, අඤ්ඤෙ පන සාධුසභාවා රාජිසයො ච බ්‍රාහ්මණිසයො ච අනුමග්ගෙ මම අස්සමමග්ගපස්සෙ වසන්ති, අහං තෙසං ආචික්ඛිත්වා ගමිස්සාමි, ත්වං තෙ පුච්ඡෙය්‍යාසි, තෙ තං මම සන්තිකං නයිස්සන්තීති.

එවං සා අත්තනො පලායනූපායං කත්වා පණ්ණසාලතො නික්ඛමිත්වා තං ඔලොකෙන්තමෙව ‘‘ත්වං නිවත්තා’’ති වත්වා ආගමනමග්ගෙනෙව අමච්චානං සන්තිකං අගමාසි. තෙ තං ගහෙත්වා ඛන්ධාවාරං ගන්ත්වා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං පාපුණිංසු. සක්කොපි තං දිවසමෙව තුස්සිත්වා සකලරට්ඨෙ දෙවං වස්සාපෙසි, තතො සුභික්ඛං ජනපදං අහොසි. ඉසිසිඞ්ගතාපසස්සපි තාය පක්කන්තමත්තාය එව කායෙ ඩාහො උප්පජ්ජි. සො කම්පන්තො පණ්ණසාලං පවිසිත්වා වාකචීරං පාරුපිත්වා සොචන්තො නිපජ්ජි. බොධිසත්තො සායං ආගන්ත්වා පුත්තං අපස්සන්තො ‘‘කහං නු ඛො ගතො’’ති කාජං ඔතාරෙත්වා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා තං නිපන්නකං දිස්වා ‘‘තාත, කිං කරොසී’’ති පිට්ඨිං පරිමජ්ජන්තො තිස්සො ගාථා අභාසි –

25. ‘‘න තෙ කට්ඨානි භින්නානි, න තෙ උදකමාභතං;

අග්ගීපි තෙ න හාපිතො, කිං නු මන්දොව ඣායසි.

26. ‘‘භින්නානි කට්ඨානි හුතො ච අග්ගි, තපනීපි තෙ සමිතා බ්‍රහ්මචාරී;

පීඨඤ්ච මය්හං උදකඤ්ච හොති, රමසි තුවං බ්‍රහ්මභූතො පුරත්ථා.

27. ‘‘අභින්නකට්ඨොසි අනාභතොදකො, අහාපිතග්ගීසි අසිද්ධභොජනො;

න මෙ තුවං ආලපසී මමජ්ජ, නට්ඨං නු කිං චෙතසිකඤ්ච දුක්ඛ’’න්ති.

තත්ථ භින්නානීති අරඤ්ඤතො උද්ධටානි. න හාපිතොති න ජලිතො. භින්නානීති පුබ්බෙ තයා මමාගමනවෙලාය කට්ඨානි උද්ධටානෙව හොන්ති. හුතො ච අග්ගීති අග්ගි ච හුතො හොති. තපනීති විසිබ්බනඅග්ගිසඞ්ඛාතා තපනීපි තෙ සමිතාව සයමෙව සංවිදහිතාව හොති. පීඨන්ති මම ආසනත්ථාය පීඨඤ්ච පඤ්ඤත්තමෙව හොති. උදකඤ්චාති පාදධොවනඋදකම්පි උපට්ඨාපිතමෙව හොති. බ්‍රහ්මභූතොති තුවම්පි ඉතො පුරත්ථා සෙට්ඨභූතො ඉමස්මිං අස්සමෙ අභිරමසි. අභින්නකට්ඨොසීති සො දානි අජ්ජ අනුද්ධටකට්ඨොසි. අසිද්ධභොජනොති න තෙ කිඤ්චි අම්හාකං කන්දමූලං වා පණ්ණං වා සෙදිතං. මමජ්ජාති, මම පුත්ත, අජ්ජ න මෙ ත්වං ආලපසි. නට්ඨං නු කින්ති කිං නු තෙ නට්ඨං වා, කිං චෙතසිකං වා දුක්ඛං, අක්ඛාහි මෙ නිපන්නකාරණන්ති පුච්ඡති.

සො පිතු වචනං සුත්වා තං කාරණං කථෙන්තො ආහ –

28. ‘‘ඉධාගමා ජටිලො බ්‍රහ්මචාරී, සුදස්සනෙය්‍යො සුතනූ විනෙති;

නෙවාතිදීඝො න පනාතිරස්සො, සුකණ්හකණ්හච්ඡදනෙහි භොතො.

29. ‘‘අමස්සුජාතො අපුරාණවණ්ණී, ආධාරරූපඤ්ච පනස්ස කණ්ඨෙ;

ද්වෙ යමා ගණ්ඩා උරෙ සුජාතා, සුවණ්ණතින්දුකනිභා පභස්සරා.

30. ‘‘මුඛඤ්ච තස්ස භුසදස්සනෙය්‍යං, කණ්ණෙසු ලම්බන්ති ච කුඤ්චිතග්ගා;

තෙ ජොතරෙ චරතො මාණවස්ස, සුත්තඤ්ච යං සංයමනං ජටානං.

31. ‘‘අඤ්ඤා ච තස්ස සංයමානි චතස්සො, නීලා පීතා ලොහිතිකා ච සෙතා;

තා පිංසරෙ චරතො මාණවස්ස, තිරිටිසඞ්ඝාරිව පාවුසම්හි.

32. ‘‘න මිඛලං මුඤ්ජමයං ධාරෙති, න සන්ථරෙ නො පන පබ්බජස්ස;

තා ජොතරෙ ජඝනන්තරෙ විලග්ගා, සතෙරතා විජ්ජුරිවන්තලික්ඛෙ.

33. ‘‘අඛීලකානි ච අවණ්ටකානි, හෙට්ඨා නභ්‍යා කටිසමොහිතානි;

අඝට්ටිතා නිච්චකීළං කරොන්ති, හං තාත කිංරුක්ඛඵලානි තානි.

34. ‘‘ජටා ච තස්ස භුසදස්සනෙය්‍යා, පරොසතං වෙල්ලිතග්ගා සුගන්ධා;

ද්වෙධා සිරො සාධු විභත්තරූපො, අහො නු ඛො මය්හ තථා ජටාස්සු.

35. ‘‘යදා ච සො පකිරති තා ජටායො, වණ්ණෙන ගන්ධෙන උපෙතරූපා;

නීලුප්පලං වාතසමෙරිතංව, තථෙව සංවාති පනස්සමො අයං.

36. ‘‘පඞ්කො ච තස්ස භුසදස්සනෙය්‍යො, නෙතාදිසො යාදිසො මය්හං කායෙ;

සො වායති එරිතො මාලුතෙන, වනං යථා අග්ගගිම්හෙ සුඵුල්ලං.

37. ‘‘නිහන්ති සො රුක්ඛඵලං පථබ්‍යා, සුචිත්තරූපං රුචිරං දස්සනෙය්‍යං;

ඛිත්තඤ්ච තස්ස පුනරෙහි හත්ථං, හං තාත කිංරුක්ඛඵලං නු ඛො තං.

38. ‘‘දන්තා ච තස්ස භුසදස්සනෙය්‍යා, සුද්ධා සමා සඞ්ඛවරූපපන්නා;

මනො පසාදෙන්ති විවරියමානා, න හි නූන සො සාකමඛාදි තෙහි.

39. ‘‘අකක්කසං අග්ගළිතං මුහුං මුදුං, උජුං අනුද්ධතං අචපලමස්ස භාසිතං;

රුදං මනුඤ්ඤං කරවීකසුස්සරං, හදයඞ්ගමං රඤ්ජයතෙව මෙ මනො.

40. ‘‘බින්දුස්සරො නාතිවිසට්ඨවාක්‍යො, න නූන සජ්ඣායමතිප්පයුත්තො;

ඉච්ඡාමි භො තං පුනදෙව දට්ඨුං, මිත්තො හි මෙ මාණවොහු පුරත්ථා.

41. ‘‘සුසන්ධි සබ්බත්ථ විමට්ඨිමං වණං, පුථූ සුජාතං ඛරපත්තසන්නිභං;

තෙනෙව මං උත්තරියාන මාණවො, විවරිතං ඌරුං ජඝනෙන පිළයි.

42. ‘‘තපන්ති ආභන්ති විරොචරෙ ච, සතෙරතා විජ්ජුරිවන්තලික්ඛෙ;

බාහා මුදූ අඤ්ජනලොමසාදිසා, විචිත්‍රවට්ටඞ්ගුලිකාස්ස සොභරෙ.

43. ‘‘අකක්කසඞ්ගො න ච දීඝලොමො, නඛාස්ස දීඝා අපි ලොහිතග්ගා;

මුදූහි බාහාහි පලිස්සජන්තො, කල්‍යාණරූපො රමයං උපට්ඨහි.

44. ‘‘දුමස්ස තූලූපනිභා පභස්සරා, සුවණ්ණකම්බුතලවට්ටසුච්ඡවි;

හත්ථා මුදූ තෙහි මං සම්ඵුසිත්වා, ඉතො ගතො තෙන මං දහන්ති තාත.

45. ‘‘න නූන සො ඛාරිවිධං අහාසි, න නූන සො කට්ඨානි සයං අභඤ්ජි;

න නූන සො හන්ති දුමෙ කුඨාරියා, න හිස්ස හත්ථෙසු ඛිලානි අත්ථි.

46. ‘‘අච්ඡො ච ඛො තස්ස වණං අකාසි, සො මංබ්‍රවි ‘සුඛිතං මං කරොහි’;

තාහං කරිං තෙන මමාසි සොඛ්‍යං, සො චබ්‍රවි ‘සුඛිතොස්මී’ති බ්‍රහ්මෙ.

47. ‘‘අයඤ්ච තෙ මාලුවපණ්ණසන්ථතා, විකිණ්ණරූපාව මයා ච තෙන ච;

කිලන්තරූපා උදකෙ රමිත්වා, පුනප්පුනං පණ්ණකුටිං වජාම.

48. ‘‘න මජ්ජ මන්තා පටිභන්ති තාත, න අග්ගිහුත්තං නපි යඤ්ඤතන්තං;

න චාපි තෙ මූලඵලානි භුඤ්ජෙ, යාව න පස්සාමි තං බ්‍රහ්මචාරිං.

49. ‘‘අද්ධා පජානාසි තුවම්පි තාත, යස්සං දිසං වසතෙ බ්‍රහ්මචාරී;

තං මං දිසං පාපය තාත ඛිප්පං, මා තෙ අහං අමරිමස්සමම්හි.

50. ‘‘විචිත්‍රඵුල්ලඤ්හි වනං සුතං මයා, දිජාභිඝුට්ඨං දිජසඞ්ඝසෙවිතං;

තං මං වනං පාපය තාත ඛිප්පං, පුරා තෙ පාණං විජහාමි අස්සමෙ’’ති.

තත්ථ ඉධාගමාති, තාත, ඉමං අස්සමපදං ආගතො. සුදස්සනෙය්‍යොති සුට්ඨු දස්සනෙය්‍යො. සුතනූති සුට්ඨු තනුකො නාතිකිසො නාතිථූලො. විනෙතීති අත්තනො සරීරප්පභාය අස්සමපදං එකොභාසං විය විනෙති පූරෙති. සුකණ්හකණ්හච්ඡදනෙහි භොතොති, තාත, තස්ස භොතො සුකණ්හෙහි කණ්හච්ඡදනෙහි භමරවණ්ණෙහි කෙසෙහි සුකණ්හසීසං සුමජ්ජිතමණිමයං විය ඛායති. අමස්සූජාතොති න තාවස්ස මස්සු ජායති, තරුණොයෙව. අපුරාණවණ්ණීති අචිරපබ්බජිතො. ආධාරරූපඤ්ච පනස්ස කණ්ඨෙති කණ්ඨෙ ච පනස්ස අම්හාකං භික්ඛාභාජනට්ඨපනං පත්තාධාරසදිසං පිළන්ධනං අත්ථීති මුත්තාහාරං සන්ධාය වදති. ගණ්ඩාති ථනෙ සන්ධායාහ. උරෙ සුජාතාති උරම්හි සුජාතා. ‘‘උරතො’’තිපි පාඨො. පභස්සරාති පභාසම්පන්නා. ‘‘පභාසරෙ’’තිපි පාඨො, ඔභාසන්තීති අත්ථො.

භුසදස්සනෙය්‍යන්ති අතිවිය දස්සනීයං. කුඤ්චිතග්ගාති සීහකුණ්ඩලං සන්ධාය වදති. සුත්තඤ්චාති යං තස්ස ජටාබන්ධනසුත්තං, තම්පි ජොතති පභං මුඤ්චති. ‘‘සංයමානි චතස්සො’’ති ඉමිනා මණිසුවණ්ණපවාළරජතමයානි චත්තාරි පිළන්ධනානි දස්සෙති. තා පිංසරෙති තානි පිළන්ධනානි පාවුසම්හි පවුට්ඨෙ දෙවෙ තිරිටිසඞ්ඝා විය විරවන්ති. මිඛලන්ති මෙඛලං, අයමෙව වා පාඨො. ඉදං නිවත්ථකඤ්චනචීරකං සන්ධායාහ. න සන්ථරෙති න වාකෙ. ඉදං වුත්තං හොති – තාත, යථා මයං තිණමයං වා වාකමයං වා චීරකං ධාරෙම, න තථා සො, සො පන සුවණ්ණචීරකං ධාරෙතීති. අඛීලකානීති අතචානි නිප්පණ්ණානි. කටිසමොහිතානීති කටියං බද්ධානි. නිච්චකීළං කරොන්තීති අඝට්ටිතානිපි නිච්චකාලං කීළායන්ති. හං, තාතාති හම්භො, තාත. කිං රුක්ඛඵලානි තානීති තානි තස්ස මාණවස්ස සුත්තාරුළ්හානි කටියං බද්ධානි කතරරුක්ඛඵලානි නාමාති මණිසඞ්ඝාටිං සන්ධායාහ.

ජටාති ජටාමණ්ඩලාකාරෙන බද්ධරතනමිස්සකකෙසවට්ටියො සන්ධායාහ. වෙල්ලිතග්ගාති කුඤ්චිතග්ගා. ද්වෙධාසිරොති තස්ස සීසං ද්වෙධා කත්වා බද්ධානං ජටානං වසෙන සුට්ඨු විභත්තරූපං. තථාති යථා තස්ස මාණවස්ස ජටා, තථා තුම්හෙහි මම න බද්ධා, අහො වත මමපි තථා අස්සූති පත්ථෙන්තො ආහ. උපෙතරූපාති උපෙතසභාවා. වාතසමෙරිතංවාති යථා නාම නීලුප්පලං වාතෙන සමීරිතං, තථෙව අයං ඉමස්මිං වනසණ්ඩෙ අස්සමො සංවාති. නෙතාදිසොති, තාත, යාදිසො මම කායෙ පඞ්කො, නෙතාදිසො තස්ස සරීරෙ. සො හි දස්සනීයො චෙව සුගන්ධො ච. අග්ගගිම්හෙති වසන්තසමයෙ.

නිහන්තීති පහරති. කිං රුක්ඛඵලං නු ඛො තන්ති කතරරුක්ඛස්ස නු ඛො තං ඵලං. සඞ්ඛවරූපපන්නාති සුධොතසඞ්ඛපටිභාගා. න හි නූන සො සාකමඛාදි තෙහීති න නූන සො මාණවො මයං විය තෙහි දන්තෙහි රුක්ඛපණ්ණානි චෙව මූලඵලාඵලානි ච ඛාදි. අම්හාකඤ්හි තානි ඛාදන්තානං සබලා පණ්ණවණ්ණා දන්තාති දීපෙති.

අකක්කසන්ති, තාත, තස්ස භාසිතං අඵරුසං අගළිතං, පුනප්පුනං වදන්තස්සාපි මධුරතාය මුහුං මුදුං, අපමුස්සතාය උජුං, අවික්ඛිත්තතාය අනුද්ධටං, පතිට්ඨිතතාය අචපලං. රුදන්ති භාසමානස්ස සරසඞ්ඛාතං රුදම්පි මනොහරං කරවීකස්ස විය සුස්සරං සුමධුරං. රඤ්ජයතෙවාති මම මනො රඤ්ජතියෙව. බින්දුස්සරොති පිණ්ඩිතස්සරො. මාණවොහූති සො හි මාණවො පුරත්ථා මම මිත්තො අහු.

සුසන්ධි සබ්බත්ථ විමට්ඨිමං වණන්ති තාත තස්ස මාණවස්ස ඌරූනං අන්තරෙ එකං වණං අත්ථි, තං සුසන්ධි සුඵුසිතං සිප්පිපුටමුඛසදිසං, සබ්බත්ථ විමට්ඨං සමන්තතො මට්ඨං. පුථූති මහන්තං. සුජාතන්ති සුසණ්ඨිතං. ඛරපත්තසන්නිභන්ති සුපුප්ඵිතපදුමමකුළසන්නිභං. උත්තරියානාති උත්තරිත්වා අවත්ථරිත්වා. පිළයීති පීළෙසි. තපන්තීති තස්ස මාණවස්ස සරීරතො නිච්ඡරන්තා සුවණ්ණවණ්ණරංසියො ජලන්ති ඔභාසන්ති විරොචන්ති ච. බාහාති බාහාපිස්ස මුදූ. අඤ්ජනලොමසාදිසාති අඤ්ජනසදිසෙහි ලොමෙහි සමන්නාගතා. විචිත්‍රවට්ටඞ්ගුලිකාස්ස සොභරෙති හත්ථාපිස්ස වරලක්ඛණවිචිත්‍රාහි පවාලඞ්කුරසදිසාහි වට්ටඞ්ගුලීහි සමන්නාගතා සොභන්ති.

අකක්කසඞ්ගොති කච්ඡුපීළකාදිරහිතඅඞ්ගපච්චඞ්ගො. රමයං උපට්ඨහීති මං රමයන්තො උපට්ඨහි පරිචරි. තූලූපනිභාති මුදුභාවස්ස උපමා. සුවණ්ණකම්බුතලවට්ටසුච්ඡවීති සුවණ්ණමයං ආදාසතලං විය වට්ටා ච සුච්ඡවි ච, පරිමණ්ඩලතලා චෙව සුන්දරච්ඡවි චාති අත්ථො. සම්ඵුසිත්වාති සුට්ඨු ඵුසිත්වා අත්තනො හත්ථසම්ඵස්සං මම සරීරෙ ඵරාපෙත්වා. ඉතො ගතොති මම ඔලොකෙන්තස්සෙව ඉතො ගතො. තෙන මං දහන්තීති තෙන තස්ස හත්ථසම්ඵස්සෙන ඉදානි මං දහන්ති. තථා හි තස්ස ගතකාලතො පට්ඨාය මම සරීරෙ ඩාහො උට්ඨිතො, තෙනම්හි දොමනස්සප්පත්තො නිපන්නොති.

න නූන සො ඛාරිවිධන්ති, තාත, නූන සො මාණවො න ඛාරිභාරං උක්ඛිපිත්වා විචරි. ඛිලානීති කිලානි, ‘‘අයමෙව වා පාඨො. සොඛ්‍යන්ති සුඛං. මාලුවපණ්ණසන්ථතා විකිණ්ණරූපාවාති, තාත, අයං තව මාලුවපණ්ණසන්ථතා අජ්ජ මයා ච තෙන ච අඤ්ඤමඤ්ඤං පරාමසනාලිඞ්ගනවසෙන පරිවත්තන්තෙහි විකිණ්ණා විය ආකුලබ්‍යාකුලා ජාතා. පුනප්පුනං පණ්ණකුටිං වජාමාති, තාත, අහඤ්ච සො ච අභිරමිත්වා කිලන්තරූපා පණ්ණසාලතො නික්ඛමිත්වා උදකං පවිසිත්වා රමිත්වා විගතදරථා පුනප්පුනං ඉමමෙව කුටිං පවිසාමාති වදති.

න මජ්ජ මන්තාති අජ්ජ මම තස්ස ගතකාලතො පට්ඨාය නෙව මන්තා පටිභන්ති න උපට්ඨහන්ති න රුච්චන්ති. න අග්ගිහුත්තං නපි යඤ්ඤතන්තන්ති මහාබ්‍රහ්මුනො ආරාධනත්ථාය කත්තබ්බහොමවිධූපනාදියඤ්ඤකිරියාපි මෙ න පටිභාති න උපට්ඨාති න රුච්චති. න චාපි තෙති තයා ආභතමූලඵලාඵලානිපි න භුඤ්ජාමි. යස්සං දිසන්ති යස්සං දිසායං. වනන්ති තස්ස මාණවස්ස අස්සමං පරිවාරෙත්වා ඨිතවනන්ති.

තස්සෙවං විලපන්තස්ස තං විලාපං සුත්වා මහාසත්තො ‘‘එකාය ඉත්ථියා ඉමස්ස සීලං භින්නං භවිස්සතී’’ති ඤත්වා තං ඔවදන්තො ඡ ගාථායො අභාසි –

51. ‘‘ඉමස්මාහං ජොතිරසෙ වනම්හි, ගන්ධබ්බදෙවච්ඡරසඞ්ඝසෙවිතෙ;