19. සට්ඨිනිපාතො

[529] 1. සොණකජාතකවණ්ණනා

කස්ස සුත්වා සතං දම්මීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො නෙක්ඛම්මපාරමිං ආරබ්භ කථෙසි. තදා හි භගවා ධම්මසභායං නෙක්ඛම්මපාරමිං වණ්ණයන්තානං භික්ඛූනං මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි තථාගතො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ රාජගහෙ මගධරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. බොධිසත්තො තස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්ති, නාමග්ගහණදිවසෙ චස්ස ‘‘අරින්දමකුමාරො’’ති නාමං කරිංසු. තස්ස ජාතදිවසෙයෙව පුරොහිතස්සපි පුත්තො ජායි, ‘‘සොණකකුමාරො’’තිස්ස නාමං කරිංසු. තෙ උභොපි එකතොව වඩ්ඪිත්වා වයප්පත්තා උත්තමරූපධරා රූපෙන නිබ්බිසෙසා හුත්වා තක්කසිලං ගන්ත්වා උග්ගහිතසිප්පා තතො නික්ඛමිත්වා ‘‘සබ්බසමයසිප්පඤ්ච දෙසචාරිත්තඤ්ච ජානිස්සාමා’’ති අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරන්තා බාරාණසිං පත්වා රාජුය්‍යානෙ වසිත්වා පුනදිවසෙ නගරං පවිසිංසු. තං දිවසඤ්ච එකච්චෙ මනුස්සා ‘‘බ්‍රාහ්මණවාචනකං කරිස්සාමා’’ති පායාසං පටියාදෙත්වා ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා ආගච්ඡන්තෙ තෙ කුමාරෙ දිස්වා ඝරං පවෙසෙත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙසුං. තත්ථ බොධිසත්තස්ස පඤ්ඤත්තාසනෙ සුද්ධවත්ථං අත්ථතං අහොසි, සොණකස්ස රත්තකම්බලං. සො තං නිමිත්තං දිස්වාව ‘‘අජ්ජ මෙ පියසහායො අරින්දමකුමාරො බාරාණසිරාජා භවිස්සති, මය්හං පන සෙනාපතිට්ඨානං දස්සතී’’ති අඤ්ඤාසි. තෙ උභොපි කතභත්තකිච්චා උය්‍යානමෙව අගමංසු.

තදා බාරාණසිරඤ්ඤො කාලකතස්ස සත්තමො දිවසො හොති, අපුත්තකං රාජකුලං. අමච්චාදයො පාතොව සසීසං න්හාතා සන්නිපතිත්වා ‘‘රජ්ජාරහස්ස සන්තිකං ගමිස්සතී’’ති ඵුස්සරථං යොජෙත්වා විස්සජ්ජෙසුං. සො නගරා නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන රාජුය්‍යානං ගන්ත්වා උය්‍යානද්වාරෙ නිවත්තිත්වා ආරොහණසජ්ජො හුත්වා අට්ඨාසි. බොධිසත්තො මඞ්ගලසිලාපට්ටෙසසීසං පාරුපිත්වා නිපජ්ජි, සොණකකුමාරො තස්ස සන්තිකෙ නිසීදි. සො තූරියසද්දං සුත්වා ‘‘අරින්දමස්ස ඵුස්සරථො ආගච්ඡති, අජ්ජෙස රාජා හුත්වා මම සෙනාපතිට්ඨානං දස්සති, න ඛො පන මය්හං ඉස්සරියෙනත්ථො, එතස්මිං ගතෙ නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එකමන්තෙ පටිච්ඡන්නෙ අට්ඨාසි. පුරොහිතො උය්‍යානං පවිසිත්වා මහාසත්තං නිපන්නකං දිස්වා තූරියානි පග්ගණ්හාපෙසි. මහාසත්තො පබුජ්ඣිත්වා පරිවත්තිත්වා ථොකං නිපජ්ජිත්වා උට්ඨාය සිලාපට්ටෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදි. අථ නං පුරොහිතො අඤ්ජලිං පග්ගණ්හිත්වා ආහ – ‘‘රජ්ජං තෙ, දෙව, පාපුණාතී’’ති. ‘‘කිං අපුත්තකං රාජකුල’’න්ති? ‘‘එවං, දෙවා’’ති. ‘‘තෙන හි සාධූ’’ති. අථ නං තෙ තත්ථෙව අභිසිඤ්චිත්වා රථං ආරොපෙත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන නගරං පවෙසෙසුං. සො නගරං පදක්ඛිණං කත්වා පාසාදං අභිරූහි. සො යසමහන්තතාය සොණකකුමාරං න සරි.

සොපි තස්මිං නගරං පවිට්ඨෙ පච්ඡා ආගන්ත්වා සිලාපට්ටෙ නිසීදි. අථස්ස පුරතො බන්ධනා පවුත්තං සාලරුක්ඛතො පණ්ඩුපලාසං පති. සො තං දිස්වාව ‘‘යථෙවෙතං, තථා මමපි සරීරං ජරං පත්වා පතිස්සතී’’ති අනිච්චාදිවසෙන විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා පච්චෙකබොධිං පාපුණි. තංඛණඤ්ඤෙවස්ස ගිහිලිඞ්ගං අන්තරධායි, පබ්බජිතලිඞ්ගං පාතුරහොසි. සො ‘‘නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති උදානං උදානෙන්තො නන්දමූලකපබ්භාරං අගමාසි. මහාසත්තොපි චත්තාලීසමත්තානං සංවච්ඡරානං අච්චයෙන සරිත්වා ‘‘කහං නු ඛො මෙ සහායො සොණකො’’ති සොණකං පුනප්පුනං සරන්තොපි ‘‘මයා සුතො වා දිට්ඨො වා’’ති වත්තාරං අලභිත්වා අලඞ්කතමහාතලෙ රාජපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො ගන්ධබ්බනාටකනච්චගීතාදීහි පරිවුතො සම්පත්තිමනුභවන්තො ‘‘යො මෙ කස්සචි සන්තිකෙ සුත්වා ‘අසුකට්ඨානෙ නාම සොණකො වසතී’ති ආචික්ඛිස්සති, තස්ස සතං දස්සාමි, යො මෙ සාමං දිස්වා ආරොචෙස්සති, තස්ස සහස්ස’’න්ති එකං උදානං අභිසඞ්ඛරිත්වා ගීතවසෙන උදානෙන්තො පඨමං ගාථමාහ –

‘‘කස්ස සුත්වා සතං දම්මි, සහස්සං දිට්ඨ සොණකං;

කො මෙ සොණකමක්ඛාති, සහායං පංසුකීළිත’’න්ති.

අථස්ස මුඛතො ලුඤ්චන්තී විය ගහෙත්වා එකා නාටකීත්ථී තං ගායි. අථඤ්ඤා අථඤ්ඤාති ‘‘අම්හාකං රඤ්ඤො පියගීත’’න්ති සබ්බා ඔරොධා ගායිංසු. අනුක්කමෙන නගරවාසිනොපි ජානපදාපි තමෙව ගීතං ගායිංසු. රාජාපි පුනප්පුනං තමෙව ගීතං ගායති. පණ්ණාසමත්තානං සංවච්ඡරානං අච්චයෙන පනස්ස බහූ පුත්තධීතරො අහෙසුං, ජෙට්ඨපුත්තො දීඝාවුකුමාරො නාම අහොසි. තදා සොණකපච්චෙකබුද්ධො ‘‘අරින්දමරාජා මං දට්ඨුකාමො, අහං තත්ථ ගන්ත්වා කාමෙසු ආදීනවං නෙක්ඛම්මෙ චානිසංසං කථෙත්වා පබ්බජ්ජනාකාරං කරොමී’’ති චින්තෙත්වා ඉද්ධියා ආකාසෙනාගන්ත්වා උය්‍යානෙ නිසීදි. තදා එකො සත්තවස්සිකො පඤ්චචූළකකුමාරකො මාතරා පහිතො ගන්ත්වා උය්‍යානවනෙ දාරූනි උද්ධරන්තො පුනප්පුනං තමෙව ගීතං ගායි. අථ නං සො පක්කොසිත්වා ‘‘කුමාරක, ත්වං අඤ්ඤං අගායිත්වා එකමෙව ගීතං ගායසි, කිං අඤ්ඤං න ජානාසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ජානාමි, භන්තෙ, අම්හාකං පන රඤ්ඤො ඉදමෙව පියං, තෙන නං පුන්නප්පුනං ගායාමී’’ති. ‘‘එතස්ස පන තෙ ගීතස්ස පටිගීතං ගායන්තො කොචි දිට්ඨපුබ්බො’’ති. ‘‘න දිට්ඨපුබ්බො, භන්තෙ’’ති. ‘‘අහං තං සික්ඛාපෙස්සාමි, සක්ඛිස්සසි රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා පටිගීතං ගායිතු’’න්ති. ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. අථස්ස සො පටිගීතං ආචික්ඛන්තො ‘‘මය්හං සුත්වා’’තිආදිමාහ. උග්ගණ්හාපෙත්වා ච පන තං උය්‍යොජෙසි – ‘‘ගච්ඡ, කුමාරක, ඉමං පටිගීතං රඤ්ඤා සද්ධිං ගායාහි, රාජා තෙ මහන්තං ඉස්සරියං දස්සති, කිං තෙ දාරූහි, වෙගෙන යාහී’’ති.

සො ‘‘සාධූ’’ති තං පටිගීතං උග්ගණ්හිත්වා වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, යාවාහං රාජානං ආනෙමි, තාව ඉධෙව හොථා’’ති වත්වා වෙගෙන මාතු සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘අම්ම, ඛිප්පං මං න්හාපෙත්වා අලඞ්කරොථ, අජ්ජ තං දලිද්දභාවතො මොචෙස්සාමී’’ති වත්වා න්හාතමණ්ඩිතො රාජද්වාරං ගන්ත්වා ‘‘අය්‍ය දොවාරික, ‘එකො දාරකො තුම්හෙහි සද්ධිං පටිගීතං ගායිස්සාමීති ආගන්ත්වා ද්වාරෙ ඨිතො’ති රඤ්ඤො අරොචෙහී’’ති ආහ. සො වෙගෙන ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ‘‘ආගච්ඡතූ’’ති පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තාත, ත්වං මයා සද්ධිං පටිගීතං ගායිස්සසී’’ති ආහ. ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘තෙන හි ගායස්සූ’’ති. ‘‘දෙව, ඉමස්මිං ඨානෙ න ගායාමි, නගරෙ පන භෙරිං චරාපෙත්වා මහාජනං සන්නිපාතාපෙථ, මහාජනමජ්ඣෙ ගායිස්සාමී’’ති. රාජා තථා කාරෙත්වා අලඞ්කතමණ්ඩපෙ පල්ලඞ්කමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා තස්සානුරූපං ආසනං දාපෙත්වා ‘‘ඉදානි තව ගීතං ගායස්සූ’’ති ආහ. ‘‘දෙව, තුම්හෙ තාව ගායථ, අථාහං පටිගීතං ගායිස්සාමී’’ති. තතො රාජා පඨමං ගායන්තො ගාථමාහ –

1. ‘‘කස්ස සුත්වා සතං දම්මි, සහස්සං දිට්ඨ සොණකං;

සො මෙ සොණකමක්ඛාති, සහායං පංසුකීළිත’’න්ති.

තත්ථ සුත්වාති ‘‘අසුකට්ඨානෙ නාම තෙ පියසහායො සොණකො වසතී’’ති තස්ස වසනට්ඨානං සුත්වා ආරොචෙන්තස්ස කස්ස සතං දම්මි. දිට්ඨාති ‘‘අසුකට්ඨානෙ නාම මයා දිට්ඨො’’ති දිස්වා ආරොචෙන්තස්ස කස්ස සහස්සං දම්මීති.

එවං රඤ්ඤා පඨමං උදානගාථාය ගීතාය පඤ්චචූළකදාරකෙන පටිගීතභාවං පකාසෙන්තො සත්ථා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා දීයඩ්ඪගාථා අභාසි –

2. ‘‘අථබ්‍රවී මාණවකො, දහරො පඤ්චචූළකො;

මය්හං සුත්වා සතං දෙහි, සහස්සං දිට්ඨ සොණකං;

අහං තෙ සොණකක්ඛිස්සං, සහායං පංසුකීළිත’’න්ති.

තෙන වුත්තගාථාය පන අයමත්ථො – මහාරාජ, යං ත්වං ‘‘සුත්වා ආරොචෙන්තස්ස සතං දම්මී’’ති වදසි, තම්පි මමෙව දෙහි, යං ‘‘දිස්වා ආරොචෙන්තස්ස සහස්සං දම්මී’’ති වදසි, තම්පි මය්හමෙව දෙහි, අහං තෙ පියසහායං ඉදානෙව පච්චක්ඛතොව ‘‘අයං සොණකො’’ති ආචික්ඛිස්සන්ති.

ඉතො පරං සුවිඤ්ඤෙය්‍යා සම්බුද්ධගාථා පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බා –

3. ‘‘කතමස්මිං සො ජනපදෙ, රට්ඨෙසු නිගමෙසු ච;

කත්ථ සොණකමද්දක්ඛි, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො.

4. ‘‘තවෙව දෙව විජිතෙ, තවෙවුය්‍යානභූමියං;

උජුවංසා මහාසාලා, නීලොභාසා මනොරමා.

5. ‘‘තිට්ඨන්ති මෙඝසමානා, රම්මා අඤ්ඤොඤ්ඤනිස්සිතා;

තෙසං මූලම්හි සොණකො, ඣායතී අනුපාදනො;

උපාදානෙසු ලොකෙසු, ඩය්හමානෙසු නිබ්බුතො.

6. ‘‘තතො ච රාජා පායාසි, සෙනාය චතුරඞ්ගියා;

කාරාපෙත්වා සමං මග්ගං, අගමා යෙන සොණකො.

7. ‘‘උය්‍යානභූමිං ගන්ත්වාන, විචරන්තො බ්‍රහාවනෙ;

ආසීනං සොණකං දක්ඛි, ඩය්හමානෙසු නිබ්බුත’’න්ති.

තත්ථ උජුවංසාති උජුක්ඛන්ධා. මහාසාලාති මහාරුක්ඛා. මෙඝසමානාති නීලමෙඝසදිසා. රම්මාති රමණීයා. අඤ්ඤොඤ්ඤනිස්සිතාති සාඛාහි සාඛං, මූලෙන මූලං සංසිබ්බිත්වා ඨිතා. තෙසන්ති තෙසං එවරූපානං තව උය්‍යානවනෙ සාලානං හෙට්ඨා. ඣායතීති ලක්ඛණූපනිජ්ඣානආරම්මණූපනිජ්ඣානසඞ්ඛාතෙහි ඣානෙහි ඣායති. අනුපාදනොති කාමුපාදානාදිවිරහිතො. ඩය්හමානෙසූති එකාදසහි අග්ගීහි ඩය්හමානෙසු සත්තෙසු. නිබ්බුතොති තෙ අග්ගී නිබ්බාපෙත්වා සීතලෙන හදයෙන ඣායමානො තව උය්‍යානෙ මඞ්ගලසාලරුක්ඛමූලෙ සිලාපට්ටෙ නිසින්නො එස තෙ සහායො කඤ්චනපටිමා විය සොභමානො පටිමානෙතීති. තතො චාති, භික්ඛවෙ, තතො සො අරින්දමො රාජා තස්ස වචනං සුත්වාව ‘‘සොණකපච්චෙකබුද්ධං පස්සිස්සාමී’’ති චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය පායාසි නික්ඛමි. විචරන්තොති උජුකමෙව අගන්ත්වා තස්මිං මහන්තෙ වනසණ්ඩෙ විචරන්තො තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තං ආසීනං අද්දක්ඛි.

සො තං අවන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිත්වා අත්තනො කිලෙසාභිරතත්තා තං ‘‘කපණො’’ති මඤ්ඤමානො ඉමං ගාථමාහ –

8. ‘‘කපණො වතයං භික්ඛු, මුණ්ඩො සඞ්ඝාටිපාරුතො;

අමාතිකො අපිතිකො, රුක්ඛමූලස්මි ඣායතී’’ති.

තත්ථ ඣායතීති නිම්මාතිකො නිප්පිතිකො කාරුඤ්ඤප්පත්තො ඣායති.

9. ‘‘ඉමං වාක්‍යං නිසාමෙත්වා, සොණකො එතදබ්‍රවි;

න රාජ කපණො හොති, ධම්මං කායෙන ඵස්සයං.

10. ‘‘යො ච ධම්මං නිරංකත්වා, අධම්මමනුවත්තති;

ස රාජ කපණො හොති, පාපො පාපපරායණො’’ති.

තත්ථ ඉමන්ති තස්ස කිලෙසාභිරතස්ස පබ්බජ්ජං අරොචෙන්තස්ස ඉමං පබ්බජ්ජාගරහවචනං සුත්වා. එතදබ්‍රවීති පබ්බජ්ජාය ගුණං පකාසෙන්තො එතං අබ්‍රවි. ඵස්සයන්ති ඵස්සයන්තො යෙන අරියමග්ගධම්මො නාමකායෙන ඵස්සිතො, සො කපණො නාම න හොතීති දස්සෙන්තො එවමාහ. නිරංකත්වාති අත්තභාවතො නීහරිත්වා. පාපො පාපපරායණොති සයං පාපානං කරණෙන පාපො, අඤ්ඤෙසම්පි කරොන්තානං පතිට්ඨාභාවෙන පාපපරායණොති.

එවං සො බොධිසත්තං ගරහි. සො අත්තනො ගරහිතභාවං අජානන්තො විය හුත්වා නාමගොත්තං කථෙත්වා තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කරොන්තො ගාථමාහ –

11. ‘‘අරින්දමොති මෙ නාමං, කාසිරාජාති මං විදූ;

කච්චි භොතො සුඛස්සෙය්‍යා, ඉධ පත්තස්ස සොණකා’’ති.

තත්ථ කච්චීති අම්හාකං තාව න කිඤ්චි අඵාසුකං, භොතො පන කච්චි ඉධ පත්තස්ස ඉමස්මිං උය්‍යානෙ වසතො සුඛවිහාරොති පුච්ඡති.

අථ නං පච්චෙකබුද්ධො, ‘‘මහාරාජ, න කෙවලං ඉධ, අඤ්ඤත්‍රාපි වසන්තස්ස මෙ අසුඛං නාම නත්ථී’’ති වත්වා තස්ස සමණභද්‍රගාථායො නාම ආරභි –

12. ‘‘සදාපි භද්‍රමධනස්ස, අනාගාරස්ස භික්ඛුනො;

න තෙසං කොට්ඨෙ ඔපෙන්ති, න කුම්භිං න කළොපියං;

පරනිට්ඨිතමෙසානා, තෙන යාපෙන්ති සුබ්බතා.

13. ‘‘දුතියම්පි භද්‍රමධනස්ස, අනාගාරස්ස භික්ඛුනො;

අනවජ්ජපිණ්ඩො භොත්තබ්බො, න ච කොචූපරොධති.

14. ‘‘තතියම්පි භද්‍රමධනස්ස, අනාගාරස්ස භික්ඛුනො;

නිබ්බුතො පිණ්ඩො භොත්තබ්බො, න ච කොචූපරොධති.

15. ‘‘චතුත්ථම්පි භද්‍රමධනස්ස, අනාගාරස්ස භික්ඛුනො;

මුත්තස්ස රට්ඨෙ චරතො, සඞ්ගො යස්ස න විජ්ජති.

16. ‘‘පඤ්චමම්පි භද්‍රමධනස්ස, අනාගාරස්ස භික්ඛුනො;

නගරම්හි ඩය්හමානම්හි, නාස්ස කිඤ්චි අඩය්හථ.

17. ‘‘ඡට්ඨම්පි භද්‍රමධනස්ස, අනාගාරස්ස භික්ඛුනො;

රට්ඨෙ විලුම්පමානම්හි, නාස්ස කිඤ්චි අහීරථ.

18. ‘‘සත්තමම්පි භද්‍රමධනස්ස, අනාගාරස්ස භික්ඛුනො;

චොරෙහි රක්ඛිතං මග්ගං, යෙ චඤ්ඤෙ පරිපන්ථිකා;

පත්තචීවරමාදාය, සොත්ථිං ගච්ඡති සුබ්බතො.

19. ‘‘අට්ඨමම්පි භද්‍රමධනස්ස, අනාගාරස්ස භික්ඛුනො;

යං යං දිසං පක්කමති, අනපෙක්ඛොව ගච්ඡතී’’ති.

තත්ථ අනාගාරස්සාති, මහාරාජ, ඝරාවාසං පහාය අනාගාරියභාවං පත්තස්ස අධනස්ස අකිඤ්චනස්ස භික්ඛුනො සබ්බකාලං භද්‍රමෙව. න තෙසන්ති, මහාරාජ, තෙසං අධනානං භික්ඛූනං න කොට්ඨාගාරෙ ධනධඤ්ඤානි ඔපෙන්ති, න කුම්භියං, න පච්ඡියං, තෙ පන සුබ්බතා පරනිට්ඨිතං පරෙසං ඝරෙ පක්කං ආහාරං සඞ්ඝාටිං පාරුපිත්වා කපාලමාදාය ඝරපටිපාටියා එසානා පරියෙසන්තා තෙන තතො ලද්ධෙන පිණ්ඩෙන තං ආහාරං නවන්නං පාටිකුල්‍යානං වසෙන පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා ජීවිතවුත්තිං යාපෙන්ති.

අනවජ්ජපිණ්ඩො භොත්තබ්බොති වෙජ්ජකම්මාදිකාය අනෙසනාය වා කුහනා ලපනා නෙමිත්තිකතා නිප්පෙසිකතා ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතාති එවරූපෙන මිච්ඡාජීවෙන වා උප්පාදිතා චත්තාරො පච්චයා, ධම්මෙන උප්පාදිතාපි අපච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුත්තා සාවජ්ජපිණ්ඩො නාම. අනෙසනං පන පහාය මිච්ඡාජීවං වජ්ජෙත්වා ධම්මෙන සමෙන උප්පාදිතා ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පටිසෙවාමී’’ති වුත්තනයෙනෙව පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුත්තා අනවජ්ජපිණ්ඩො නාම. යෙන එවරූපො අනවජ්ජපිණ්ඩො භොත්තබ්බො පරිභුඤ්ජිතබ්බො, යඤ්ච එවරූපං අනවජ්ජං පිණ්ඩං භුඤ්ජමානානං පච්චයෙ නිස්සාය කොචි අප්පමත්තකොපි කිලෙසො න උපරොධති න පීළෙති, තස්ස දුතියම්පි භද්‍රං අධනස්ස අනාගාරස්ස භික්ඛුනො.

නිබ්බුතොති පුථුජ්ජනභික්ඛුනො ධම්මෙන උප්පන්නපිණ්ඩොපි පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජියමානො නිබ්බුතපිණ්ඩො නාම, එකන්තතො පන ඛීණාසවස්ස පිණ්ඩොව නිබ්බුතපිණ්ඩො නාම. කිංකාරණා? සො හි ථෙය්‍යපරිභොගො, ඉණපරිභොගො, දායජ්ජපරිභොගො, සාමිපරිභොගොති ඉමෙසු චතූසු පරිභොගෙසු සාමිපරිභොගවසෙන තං භුඤ්ජති, තණ්හාදාසබ්‍යං අතීතො සාමී හුත්වා පරිභුඤ්ජති, න තං තප්පච්චයා කොචි අප්පමත්තකොපි කිලෙසො උපරොධති.

මුත්තස්ස රට්ඨෙ චරතොති උපට්ඨාකකුලාදීසු අලග්ගමානසස්ස ඡින්නවලාහකස්ස විය රාහුමුඛා පමුත්තස්ස විමලචන්දමණ්ඩලස්ස විය ච යස්ස ගාමනිගමාදීසු චරන්තස්ස රාගසඞ්ගාදීසු එකොපි සඞ්ගො නත්ථි. එකච්චො හි කුලෙහි සංසට්ඨො විහරති සහසොකී සහනන්දී, එකච්චො මාතාපිතූසුපි අලග්ගමානසො විචරති කොරුනගරගාමවාසී දහරො විය, එවරූපස්ස පුථුජ්ජනස්සපි භද්‍රමෙව.

නාස්ස කිඤ්චීති යො හි බහුපරික්ඛාරො හොති, සො ‘‘මා මෙ චොරා පරික්ඛාරෙ හරිංසූ’’ති අතිරෙකානි ච චීවරාදීනි අන්තොනගරෙ උපට්ඨාකකුලෙ නික්ඛිපති, අථ නගරම්හි ඩය්හමානෙ ‘‘අසුකකුලෙ නාම අග්ගි උට්ඨිතො’’ති සුත්වා සොචති කිලමති, එවරූපස්ස භද්‍රං නාම නත්ථි. යො පන, මහාරාජ, සකුණවත්තං පූරෙති, කායපටිබද්ධපරික්ඛාරොව හොති, තස්ස තාදිසස්ස න කිඤ්චි අඩය්හථ, තෙනස්ස පඤ්චමම්පි භද්‍රමෙව.

විලුම්පමානම්හීති විලුප්පමානම්හි, අයමෙව වා පාඨො. අහීරථාති යථා පබ්බතගහනාදීහි නික්ඛමිත්වා රට්ඨං විලුම්පමානෙසු චොරෙසු බහුපරික්ඛාරස්ස අන්තොගාමෙ ඨපිතං විලුම්පති හරති, තථා යස්ස අධනස්ස කායපටිබද්ධපරික්ඛාරස්ස න කිඤ්චි අහීරථ තස්ස ඡට්ඨම්පි භද්‍රමෙව.

යෙ චඤ්ඤෙ පරිපන්ථිකාති යෙ ච අඤ්ඤෙපි තෙසු තෙසු ඨානෙසු සුඞ්කගහණත්ථාය ඨපිතා පරිපන්ථිකා, තෙහි ච රක්ඛිතං. පත්තචීවරන්ති චොරානං අනුපකාරං සුඞ්කිකානං අසුඞ්කාරහං මත්තිකාපත්තඤ්චෙව කතදළ්හීකම්මපරිභණ්ඩං පංසුකූලචීවරඤ්ච අප්පග්ඝානි කායබන්ධනපරිස්සාවනසූචිවාසිපත්තත්ථවිකානි චාති සබ්බෙපි අට්ඨ පරික්ඛාරෙ කායපටිබද්ධෙ කත්වා මග්ගප්පටිපන්නො කෙනචි අවිහෙඨියමානො සොත්ථිං ගච්ඡති. සුබ්බතොති ලොභනීයානි හි චීවරාදීනි දිස්වා චොරා හරන්ති, සුඞ්කිකාපි ‘‘කිං නු ඛො එතස්ස හත්ථෙ’’ති පත්තත්ථවිකාදීනි සොධෙන්ති, සුබ්බතො පන සල්ලහුකවුත්ති තෙසං පස්සන්තානඤ්ඤෙව සොත්ථිං ගච්ඡති, තෙනස්ස සත්තමම්පි භද්‍රමෙව.

අනපෙක්ඛොව ගච්ඡතීති කායපටිබද්ධතො අතිරෙකස්ස විහාරෙ පටිසාමිතස්ස කස්සචි පරික්ඛාරස්ස අභාවා වසනට්ඨානං නිවත්තිත්වාපි න ඔලොකෙති. යං යං දිසං ගන්තුකාමො හොති, තං තං ගච්ඡන්තො අනපෙක්ඛොව ගච්ඡති අනුරාධපුරා නික්ඛමිත්වා ථූපාරාමෙ පබ්බජිතානං ද්වින්නං කුලපුත්තානං වුඩ්ඪතරො විය.

ඉති සොණකපච්චෙකබුද්ධො අට්ඨ සමණභද්‍රකානි කථෙසි. තතො උත්තරිං පන සතම්පි සහස්සම්පි අපරිමාණානි සමණභද්‍රකානි එස කථෙතුං සමත්ථොයෙව. රාජා පන කාමාභිරතත්තා තස්ස කථං පච්ඡින්දිත්වා ‘‘මය්හං සමණභද්‍රකෙහි අත්ථො නත්ථී’’ති අත්තනො කාමාධිමුත්තතං පකාසෙන්තො ආහ –

20. ‘‘බහූනි සමණභද්‍රානි, යෙ ත්වං භික්ඛු පසංසසි;

අහඤ්ච ගිද්ධො කාමෙසු, කථං කාහාමි සොණක.

21. ‘‘පියා මෙ මානුසා කාමා, අථො දිබ්‍යාපි මෙ පියා;

අථ කෙන නු වණ්ණෙන, උභො ලොකෙ ලභාමසෙ’’ති.

තත්ථ වණ්ණෙනාති කාරණෙන.

අථ නං පච්චෙකබුද්ධො ආහ –

22. ‘‘කාමෙ ගිද්ධා කාමරතා, කාමෙසු අධිමුච්චිතා;

නරා පාපානි කත්වාන, උපපජ්ජන්ති දුග්ගතිං.

23. ‘‘යෙ ච කාමෙ පහන්ත්වාන, නික්ඛන්තා අකුතොභයා;

එකොදිභාවාධිගතා, න තෙ ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං.

24. ‘‘උපමං තෙ කරිස්සාමි, තං සුණොහි අරින්දම;

උපමාය මිධෙකච්චෙ, අත්ථං ජානන්ති පණ්ඩිතා.

25. ‘‘ගඞ්ගාය කුණපං දිස්වා, වුය්හමානං මහණ්ණවෙ;

වායසො සමචින්තෙසි, අප්පපඤ්ඤො අචෙතසො.

26. ‘‘යානඤ්ච වතිදං ලද්ධං, භක්ඛො චායං අනප්පකො;

තත්ථ රත්තිං තත්ථ දිවා, තත්ථෙව නිරතො මනො.

27. ‘‘ඛාදං නාගස්ස මංසානි, පිවං භාගීරථොදකං;

සම්පස්සං වනචෙත්‍යානි, න පලෙත්ථ විහඞ්ගමො.

28. ‘‘තඤ්ච ඔතරණී ගඞ්ගා, පමත්තං කුණපෙ රතං;

සමුද්දං අජ්ඣගාහාසි, අගතී යත්ථ පක්ඛිනං.

29. ‘‘සො ච භක්ඛපරික්ඛීණො, උදපත්වා විහඞ්ගමො;

න පච්ඡතො න පුරතො, නුත්තරං නොපි දක්ඛිණං.

30. ‘‘දීපං සො නජ්ඣගාගඤ්ඡි, අගතී යත්ථ පක්ඛිනං;

සො ච තත්ථෙව පාපත්ථ, යථා දුබ්බලකො තථා.

31. ‘‘තඤ්ච සාමුද්දිකා මච්ඡා, කුම්භීලා මකරා සුසූ;

පසය්හකාරා ඛාදිංසු, ඵන්දමානං විපක්ඛකං.

32. ‘‘එවමෙව තුවං රාජ, යෙ චඤ්ඤෙ කාමභොගිනො;

ගිද්ධා චෙ න වමිස්සන්ති, කාකපඤ්ඤාව තෙ විදූ.

33. ‘‘එසා තෙ උපමා රාජ, අත්ථසන්දස්සනී කතා;

ත්වඤ්ච පඤ්ඤායසෙ තෙන, යදි කාහසි වා න වා’’ති.

තත්ථ පාපානීති, මහාරාජ, ත්වං කාමගිද්ධො, නරා ච කාමෙ නිස්සාය කායදුච්චරිතාදීනි පාපානි කත්වා යත්ථ සුපිනන්තෙපි දිබ්බා ච මානුසිකා ච කාමා න ලබ්භන්ති, තං දුග්ගතිං උපපජ්ජන්තීති අත්ථො. පහන්ත්වානාති ඛෙළපිණ්ඩං විය පහාය. අකුතොභයාති රාගාදීසු කුතොචි අනාගතභයා. එකොදිභාවාධිගතාති එකොදිභාවං එකවිහාරිකතං අධිගතා. න තෙති තෙ එවරූපා පබ්බජිතා දුග්ගතිං න ගච්ඡන්ති.

උපමං තෙති, මහාරාජ, දිබ්බමානුසකෙ කාමෙ පත්ථෙන්තස්ස හත්ථිකුණපෙ පටිබද්ධකාකසදිසස්ස තව එකං උපමං කරිස්සාමි, තං සුණොහීති අත්ථො. කුණපන්ති හත්ථිකළෙවරං. මහණ්ණවෙති ගම්භීරපුථුලෙ උදකෙ. එකො කිර මහාවාරණො ගඞ්ගාතීරෙ චරන්තො ගඞ්ගායං පතිත්වා උත්තරිතුං අසක්කෙන්තො තත්ථෙව මතො ගඞ්ගාය වුය්හි, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. වායසොති ආකාසෙන ගච්ඡන්තො එකො කාකො. යානඤ්ච වතිදන්ති සො එවං චින්තෙත්වා තත්ථ නිලීයිත්වා ‘‘ඉදං මයා හත්ථියානං ලද්ධං, එත්ථ නිලීනො සුඛං චරිස්සාමි, අයමෙව ච මෙ අනප්පකො භක්ඛො භවිස්සති, ඉදානි මයා අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං න වට්ටතී’’ති සන්නිට්ඨානමකාසි. තත්ථ රත්තින්ති තත්ථ රත්තිඤ්ච දිවා ච තත්ථෙව මනො අභිරතො අහොසි. න පලෙත්ථාති න උප්පතිත්වා පක්කාමි.

ඔතරණීති සමුද්දාභිමුඛී ඔතරමානා. ‘‘ඔහාරිණී’’තිපි පාඨො, සා සමුද්දාභිමුඛී අවහාරිණීති අත්ථො. අගතී යත්ථාති සමුද්දමජ්ඣං සන්ධායාහ. භක්ඛපරික්ඛීණොති පරික්ඛීණභක්ඛො. උදපත්වාති ඛීණෙ චම්මෙ ච මංසෙ ච අට්ඨිසඞ්ඝාතො ඌමිවෙගෙන භින්නො උදකෙ නිමුජ්ජි. අථ සො කාකො උදකෙ පතිට්ඨාතුං අසක්කොන්තො උප්පති, එවං උප්පතිත්වාති අත්ථො. අගතී යත්ථ පක්ඛිනන්ති යස්මිං සමුද්දමජ්ඣෙ පක්ඛීනං අගති, තත්ථ සො එවං උප්පතිතො පච්ඡිමං දිසං ගන්ත්වා තත්ථ පතිට්ඨං අලභිත්වා පුරත්ථිමං, තතො උත්තරං, තතො දක්ඛිණන්ති චතස්සොපි දිසා ගන්ත්වා අත්තනො පතිට්ඨානං න අජ්ඣගා නාගඤ්ඡීති අත්ථො. අථ වා වායසො එවං උප්පතිත්වා පච්ඡිමාදීසු එකෙකං දිසං ආගඤ්ඡි, දීපං පන නජ්ඣාගමාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. පාපත්ථාති පපතිතො. යථා දුබ්බලකොති යථා දුබ්බලකො පතෙය්‍ය, තථෙව පතිතො. සුසූති සුසුනාමකා චණ්ඩමච්ඡා. පසය්හකාරාති අනිච්ඡමානකංයෙව බලක්කාරෙන. විපක්ඛකන්ති විද්ධස්තපක්ඛකං.

ගිද්ධා චෙ න වමිස්සන්තීති යදි ගිද්ධා හුත්වා කාමෙ න වමිස්සන්ති, න ඡඩ්ඩෙස්සන්ති. කාකපඤ්ඤාව තෙති කාකස්ස සමානපඤ්ඤා ඉති තෙ බුද්ධාදයො පණ්ඩිතා විදූ විදන්ති, ජානන්තීති අත්ථො. අත්ථසන්දස්සනීති අත්ථප්පකාසිකා. ත්වඤ්ච පඤ්ඤායසෙති ත්වඤ්ච පඤ්ඤායිස්සසි. ඉදං වුත්තං හොති – මහාරාජ, මයා හිතකාමෙන තව ඔවාදො දින්නො, තං පන ත්වං යදි කාහසි, දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිස්සසි, යදි න කාහසි, කාමපඞ්කෙ නිමුග්ගො ජීවිතපරියොසානෙ නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සසීති එවං ත්වමෙව තෙන කාරණෙන වා අකාරණෙන වා සග්ගෙ වා නිරයෙ වා පඤ්ඤායිස්සසි. අහං පන සබ්බභවෙහි මුත්තො අප්පටිසන්ධිකොති.

ඉමං පන ඔවාදං දෙන්තෙන පච්චෙකබුද්ධෙන නදී දස්සිතා, තාය වුය්හමානං හත්ථිකුණපං දස්සිතං, කුණපඛාදකො කාකො දස්සිතො, තස්ස කුණපං ඛාදිත්වා පානීයපිවනකාලො දස්සිතො, රමණීයවනසණ්ඩදස්සනකාලො දස්සිතො, කුණපස්ස නදියා වුය්හමානස්ස සමුද්දපවෙසො දස්සිතො, සමුද්දමජ්ඣෙ කාකස්ස හත්ථිකුණපෙ පතිට්ඨං අලභිත්වා විනාසං පත්තකාලො දස්සිතො. තත්ථ නදී විය අනමතග්ගො සංසාරො දට්ඨබ්බො, නදියා වුය්හමානං හත්ථිකුණපං විය සංසාරෙ පඤ්ච කාමගුණා, කාකො විය බාලපුථුජ්ජනො, කාකස්ස කුණපං ඛාදිත්වා පානීයපිවනකාලො විය පුථුජ්ජනස්ස කාමගුණෙ පරිභුඤ්ජිත්වා සොමනස්සිකකාලො, කාකස්ස කුණපෙ ලග්ගස්සෙව රමණීයවනසණ්ඩදස්සනං විය පුථුජ්ජනස්ස කාමගුණෙසු ලග්ගස්සෙව සවනවසෙන අට්ඨතිංසාරම්මණදස්සනං, කුණපෙ සමුද්දං පවිට්ඨෙ කාකස්ස පතිට්ඨං ලභිතුං අසක්කොන්තස්ස විනාසං පත්තකාලො විය බාලපුථුජ්ජනස්ස කාමගුණගිද්ධස්ස පාපපරායණස්ස කුසලධම්මෙ පතිට්ඨං ලභිතුං අසක්කොන්තස්ස මහානිරයෙ මහාවිනාසපත්ති දට්ඨබ්බාති.

එවමස්ස සො ඉමාය උපමාය ඔවාදං දත්වා ඉදානි තමෙව ඔවාදං ථිරං කත්වා පතිට්ඨපෙතුං ගාථමාහ –

34. ‘‘එකවාචම්පි ද්විවාචං, භණෙය්‍ය අනුකම්පකො;

තතුත්තරිං න භාසෙය්‍ය, දාසොවය්‍යස්ස සන්තිකෙ’’ති.

තත්ථ න භාසෙය්‍යාති වචනං අග්ගණ්හන්තස්ස හි තතො උත්තරිං භාසමානො සාමිකස්ස සන්තිකෙ දාසො විය හොති. දාසො හි සාමිකෙ කථං ගණ්හන්තෙපි අග්ගණ්හන්තෙපි කථෙතියෙව. තෙන වුත්තං ‘‘තතුත්තරිං න භාසෙය්‍යා’’ති.

35. ‘‘ඉදං වත්වාන පක්කාමි, සොණකො අමිතබුද්ධිමා;

වෙහාසෙ අන්තලික්ඛස්මිං, අනුසාසිත්වාන ඛත්තිය’’න්ති. –

අයං අභිසම්බුද්ධගාථා.

තත්ථ ඉදං වත්වානාති, භික්ඛවෙ, සො පච්චෙකබුද්ධො අමිතාය ලොකුත්තරබුද්ධියා අමිතබුද්ධිමා ඉදං වත්වා ඉද්ධියා උප්පතිත්වා ‘‘සචෙ පබ්බජිස්සසි, තවෙව, නො චෙ පබ්බජිස්සසි, තවෙව, දින්නො තෙ මයා ඔවාදො, අප්පමත්තො හොහී’’ති එවං අනුසාසිත්වාන ඛත්තියං පක්කාමි.

බොධිසත්තොපි තං ආකාසෙන ගච්ඡන්තං යාව දස්සනපථා ඔලොකෙන්තො ඨත්වා තස්මිං චක්ඛුපථෙ අතික්කන්තෙ සංවෙගං පටිලභිත්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො හීනජච්චො සමානො අසම්භින්නෙ ඛත්තියවංසෙ ජාතස්ස මම මත්ථකෙ අත්තනො පාදරජං ඔකිරන්තො ආකාසං උප්පතිත්වා ගතො, මයාපි අජ්ජෙව නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතුං වට්ටතී’’ති. සො රජ්ජං නිය්‍යාදෙත්වා පබ්බජිතුකාමො ගාථාද්වයමාහ –

36. ‘‘කො නුමෙ රාජකත්තාරො, සුද්දා වෙය්‍යත්තමාගතා;

රජ්ජං නිය්‍යාදයිස්සාමි, නාහං රජ්ජෙන මත්ථිකො.

37. ‘‘අජ්ජෙව පබ්බජිස්සාමි, කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙ;

මාහං කාකොව දුම්මෙධො, කාමානං වසමන්වග’’න්ති.

තත්ථ කො නුමෙති කුහිං නු ඉමෙ. රාජකත්තාරොති යෙ රාජාරහං අභිසිඤ්චිත්වා රාජානං කරොන්ති. සුද්දා වෙය්‍යත්තමාගතාති සුද්දා ච යෙ ච අඤ්ඤෙ බ්‍යත්තභාවං ආගතා මුඛමඞ්ගලිකා. රජ්ජෙන මත්ථිකොති රජ්ජෙන අත්ථිකො. කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙති මරණං අජ්ජ වා සුවෙ වාති ඉදං කො ජානිතුං සමත්ථො.

එවං රජ්ජං නිය්‍යාදෙන්තස්ස සුත්වා අමච්චා ආහංසු –

38. ‘‘අත්ථි තෙ දහරො පුත්තො, දීඝාවු රට්ඨවඩ්ඪනො;

තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චස්සු, සො නො රාජා භවිස්සතී’’ති.

තතො පරං රඤ්ඤා වුත්තගාථමාදිං කත්වා උදානසම්බන්ධගාථා පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බා –

39. ‘‘ඛිප්පං කුමාරමානෙථ, දීඝාවුං රට්ඨවඩ්ඪනං;

තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිස්සං, සො වො රාජා භවිස්සති.

40. ‘‘තතො කුමාරමානෙසුං, දීඝාවුං රට්ඨවඩ්ඪනං;

තං දිස්වා ආලපී රාජා, එකපුත්තං මනොරමං.

41. ‘‘සට්ඨි ගාමසහස්සානි, පරිපුණ්ණානි සබ්බසො;

තෙ පුත්ත පටිපජ්ජසු, රජ්ජං නිය්‍යාදයාමි තෙ.

42. ‘‘අජ්ජෙව පබ්බජිස්සාමි, කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙ;

මාහං කාකො ව දුම්මෙධො, කාමානං වසමන්වගං.

43. ‘‘සට්ඨි නාගසහස්සානි, සබ්බාලඞ්කාරභූසිතා;

සුවණ්ණකච්ඡා මාතඞ්ගා, හෙමකප්පනවාසසා.

44. ‘‘ආරූළ්හා ගාමණීයෙභි, තොමරඞ්කුසපාණිභි;

තෙ පුත්ත පටිපජ්ජස්සු, රජ්ජං නිය්‍යාදයාමි තෙ.

45. ‘‘අජ්ජෙව පබ්බජිස්සාමි, කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙ;

මාහං කාකොව දුම්මෙධො, කාමානං වසමන්වගං.

46. ‘‘සට්ඨි අස්සසහස්සානි, සබ්බාලඞ්කාරභූසිතා;

ආජානීයාව ජාතියා, සින්ධවා සීඝවාහිනො.

47. ‘‘ආරූළ්හා ගාමණීයෙභි, ඉල්ලියාචාපධාරිභි;

තෙ පුත්ත පටිපජ්ජස්සු, රජ්ජං නිය්‍යාදයාමි තෙ.

48. ‘‘අජ්ජෙව පබ්බජිස්සාමි, කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙ;

මාහං කාකොව දුම්මෙධො, කාමානං වසමන්වගං.

49. ‘‘සට්ඨි රථසහස්සානි, සන්නද්ධා උස්සිතද්ධජා;

දීපා අථොපි වෙය්‍යග්ඝා, සබ්බාලඞ්කාරභූසිතා.

50. ‘‘ආරූළ්හා ගාමණීයෙභි, චාපහත්ථෙහි වම්මිභි;

තෙ පුත්ත පටිපජ්ජස්සු, රජ්ජං නිය්‍යාදයාමි තෙ.

51. ‘‘අජ්ජෙව පබ්බජිස්සාමි, කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙ;