17. චත්තාලීසනිපාතො

[521] 1. තෙසකුණජාතකවණ්ණනා

වෙස්සන්තරං තං පුච්ඡාමීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කොසලරඤ්ඤො ඔවාදවසෙන කථෙසි. තඤ්හි රාජානං ධම්මස්සවනත්ථාය ආගතං සත්ථා ආමන්තෙත්වා ‘‘මහාරාජ, රඤ්ඤා නාම ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙතබ්බං, යස්මිඤ්හි සමයෙ රාජානො අධම්මිකා හොන්ති, රාජයුත්තාපි තස්මිං සමයෙ අධම්මිකා හොන්තී’’ති චතුක්කනිපාතෙ (අ. නි. 4.70) ආගතසුත්තනයෙන ඔවදිත්වා අගතිගමනෙ අගතිඅගමනෙ ච ආදීනවඤ්ච ආනිසංසඤ්ච කථෙත්වා ‘‘සුපිනකූපමා කාමා’’තිආදිනා නයෙන කාමෙසු ආදීනවං විත්ථාරෙත්වා, ‘‘මහාරාජ, ඉමෙසඤ්හි සත්තානං –

‘මච්චුනා සඞ්ගරො නත්ථි, ලඤ්ජග්ගාහො න විජ්ජති;

යුද්ධං නත්ථි ජයො නත්ථි, සබ්බෙ මච්චුපරායණා’.

තෙසං පරලොකං ගච්ඡන්තානං ඨපෙත්වා අත්තනා කතං කල්‍යාණකම්මං අඤ්ඤා පතිට්ඨා නාම නත්ථි. එවං ඉත්තරපච්චුපට්ඨානං අවස්සං පහාතබ්බං, න යසං නිස්සාය පමාදං කාතුං වට්ටති, අප්පමත්තෙනෙව හුත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙතුං වට්ටති. පොරාණකරාජානො අනුප්පන්නෙපි බුද්ධෙ පණ්ඩිතානං ඔවාදෙ ඨත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙත්වා දෙවනගරං පූරයමානා ගමිංසූ’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙන්තො අපුත්තකො අහොසි, පත්ථෙන්තොපි පුත්තං වා ධීතරං වා න ලභි. සො එකදිවසං මහන්තෙන පරිවාරෙන උය්‍යානං ගන්ත්වා දිවසභාගං උය්‍යානෙ කීළිත්වා මඞ්ගලසාලරුක්ඛමූලෙ සයනං අත්ථරාපෙත්වා ථොකං නිද්දායිත්වා පබුද්ධො සාලරුක්ඛං ඔලොකෙත්වා තත්ථ සකුණකුලාවකං පස්සි, සහ දස්සනෙනෙවස්ස සිනෙහො උප්පජ්ජි. සො එකං පුරිසං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ඉමං රුක්ඛං අභිරුහිත්වා එතස්මිං කුලාවකෙ කස්සචි අත්ථිතං වා නත්ථිතං වා ජානාහී’’ති ආහ. සො ‘‘සාධු, දෙවා’’ති වත්වා අභිරුහිත්වා තත්ථ තීණි අණ්ඩකානි දිස්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ‘‘තෙන හි එතෙසං උපරි නාසවාතං මා විස්සජ්ජෙසී’’ති වත්වා ‘‘චඞ්කොටකෙ කප්පාසපිචුං අත්ථරිත්වා තත්ථෙව තානි අණ්ඩකානි ඨපෙත්වා සණිකං ඔතරාහී’’ති ඔතාරාපෙත්වා චඞ්කොටකං හත්ථෙන ගහෙත්වා ‘‘කතරසකුණණ්ඩකානි නාමෙතානී’’ති අමච්චෙ පුච්ඡි. තෙ ‘‘මයං න ජානාම, නෙසාදා ජානිස්සන්තී’’ති වදිංසු. රාජා නෙසාදෙ පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි. නෙසාදා, ‘‘මහාරාජ, තෙසු එකං උලූකඅණ්ඩං, එකං සාලිකාඅණ්ඩං, එකං සුවකඅණ්ඩ’’න්ති කථයිංසු. කිං පන එකස්මිං කුලාවකෙ තිණ්ණං සකුණිකානං අණ්ඩානි හොන්තීති. ආම, දෙව, පරිපන්ථෙ අසති සුනික්ඛිත්තානි න නස්සන්තීති. රාජා තුස්සිත්වා ‘‘ඉමෙ මම පුත්තා භවිස්සන්තී’’ති තානි තීණි අණ්ඩානි තයො අමච්චෙ පටිච්ඡාපෙත්වා ‘‘ඉමෙ මය්හං පුත්තා භවිස්සන්ති, තුම්හෙ සාධුකං පටිජග්ගිත්වා අණ්ඩකොසතො නික්ඛන්තකාලෙ මමාරොචෙය්‍යාථා’’ති ආහ. තෙ තානි සාධුකං රක්ඛිංසු.

තෙසු පඨමං උලූකඅණ්ඩං භිජ්ජි. අමච්චො එකං නෙසාදං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ත්වං ඉත්ථිභාවං වා පුරිසභාවං වා ජානාහී’’ති වත්වා තෙන තං වීමංසිත්වා ‘‘පුරිසො’’ති වුත්තෙ රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘පුත්තො තෙ, දෙව, ජාතො’’ති ආහ. රාජා තුට්ඨො තස්ස බහුං ධනං දත්වා ‘‘පුත්තකං මෙ සාධුකං පටිජග්ග, ‘වෙස්සන්තරො’ති චස්ස නාමං කරොහී’’ති වත්වා උය්‍යොජෙසි. සො තථා අකාසි. තතො කතිපාහච්චයෙන සාලිකාඅණ්ඩං භිජ්ජි. සොපි අමච්චො තං නෙසාදෙන වීමංසාපෙත්වා ‘‘ඉත්ථී’’ති සුත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘ධීතා තෙ, දෙව, ජාතා’’ති ආහ. රාජා තුට්ඨො තස්සපි බහුං ධනං දත්වා ‘‘ධීතරං මෙ සාධුකං පටිජග්ග, ‘කුණ්ඩලිනී’ති චස්සා නාමං කරොහී’’ති වත්වා උය්‍යොජෙසි. සොපි තථා අකාසි. පුන කතිපාහච්චයෙන සුවකඅණ්ඩං භිජ්ජි. සොපි අමච්චො නෙසාදෙන තං වීමංසිත්වා ‘‘පුරිසො’’ති වුත්තෙ රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘පුත්තො තෙ, දෙව, ජාතො’’ති ආහ. රාජා තුට්ඨො තස්සපි බහුං ධනං දත්වා ‘‘පුත්තස්ස මෙ මහන්තෙන පරිවාරෙන මඞ්ගලං කත්වා ‘ජම්බුකො’තිස්ස නාමං කරොහී’’ති වත්වා උය්‍යොජෙසි. සොපි තථා අකාසි. තෙ තයොපි සකුණා තිණ්ණං අමච්චානං ගෙහෙසු රාජකුමාරපරිහාරෙනෙව වඩ්ඪන්ති. රාජා ‘‘මම පුත්තො, මම ධීතා’’ති වොහරති. අථස්ස අමච්චා අඤ්ඤමඤ්ඤං අවහසන්ති ‘‘පස්සථ, භො, රඤ්ඤො කිරියං, තිරච්ඡානගතෙපි ‘පුත්තො මෙ, ධීතා මෙ’ති වදන්තො විචරතී’’ති.

තං සුත්වා රාජා චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ අමච්චා එතෙසං මම පුත්තානං පඤ්ඤාසම්පදං න ජානන්ති, පාකටං නෙසං කරිස්සාමී’’ති. අථෙකං අමච්චං වෙස්සන්තරස්ස සන්තිකං පෙසෙසි – ‘‘තුම්හාකං පිතා පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමො, කදා කිර ආගන්ත්වා පුච්ඡතූ’’ති. සො අමච්චො ගන්ත්වා වෙස්සන්තරං වන්දිත්වා තං සාසනං ආරොචෙසි. තං සුත්වා වෙස්සන්තරො අත්තනො පටිජග්ගකං අමච්චං පක්කොසිත්වා ‘‘මය්හං කිර පිතා මං පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමො, තස්ස ඉධාගතස්ස සක්කාරං කාතුං වට්ටති, කදා ආගච්ඡතූ’’ති පුච්ඡි. අමච්චො ‘‘ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ තව පිතා ආගච්ඡතූ’’ති ආහ. තං සුත්වා වෙස්සන්තරො ‘‘පිතා මෙ ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ ආගච්ඡතූ’’ති වත්වා උය්‍යොජෙසි. සො ආගන්ත්වා රඤ්ඤො ආචික්ඛි. රාජා සත්තමෙ දිවසෙ නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා පුත්තස්ස නිවෙසනං අගමාසි. වෙස්සන්තරො රඤ්ඤො මහන්තං සක්කාරං කාරෙසි, අන්තමසො දාසකම්මකාරානම්පි සක්කාරං කාරෙසි. රාජා වෙස්සන්තරසකුණස්ස ගෙහෙ භුඤ්ජිත්වා මහන්තං යසං අනුභවිත්වා සකං නිවෙසනං ආගන්ත්වා රාජඞ්ගණෙ මහන්තං මණ්ඩපං කාරාපෙත්වා නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා අලඞ්කතමණ්ඩපමජ්ඣෙ මහාජනපරිවාරො නිසීදිත්වා ‘‘වෙස්සන්තරං ආනෙතූ’’ති අමච්චස්ස සන්තිකං පෙසෙසි. අමච්චො වෙස්සන්තරං සුවණ්ණපීඨෙ නිසීදාපෙත්වා ආනෙසි. වෙස්සන්තරසකුණො පිතු අඞ්කෙ නිසීදිත්වා පිතරා සහ කීළිත්වා ගන්ත්වා තත්ථෙව සුවණ්ණපීඨෙ නිසීදි. අථ නං රාජා මහාජනමජ්ඣෙ රාජධම්මං පුච්ඡන්තො පඨමං ගාථමාහ –

1. ‘‘වෙස්සන්තරං තං පුච්ඡාමි, සකුණ භද්දමත්ථු තෙ;

රජ්ජං කාරෙතුකාමෙන, කිං සු කිච්චං කතං වර’’න්ති.

තත්ථ සකුණාති තං ආලපති. කිං සූති කතරං කිච්චං කතං වරං උත්තමං හොති, කථෙහි මෙ, තාත, සකලං රාජධම්මන්ති එවං කිර තං සො පුච්ඡි.

තං සුත්වා වෙස්සන්තරො පඤ්හං අකථෙත්වාව රාජානං තාව පමාදෙන චොදෙන්තො දුතියං ගාථමාහ –

2. ‘‘චිරස්සං වත මං තාතො, කංසො බාරාණසිග්ගහො;

පමත්තො අප්පමත්තං මං, පිතා පුත්තං අචොදයී’’ති.

තත්ථ තාතොති පිතා. කංසොති ඉදං තස්ස නාමං. බාරාණසිග්ගහොති චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි බාරාණසිං සඞ්ගහෙත්වා වත්තන්තො. පමත්තොති එවරූපානං පණ්ඩිතානං සන්තිකෙ වසන්තො පඤ්හස්ස අපුච්ඡනෙන පමත්තො. අප්පමත්තං මන්ති සීලාදිගුණයොගෙන මං අප්පමත්තං. පිතාති පොසකපිතා. අචොදයීති අමච්චෙහි ‘‘තිරච්ඡානගතෙ පුත්තෙ කත්වා වොහරතී’’ති අවහසියමානො පමාදං ආපජ්ජිත්වා චිරස්සං අජ්ජ චොදෙසි, පඤ්හං පුච්ඡීති වදති.

එවං සො ඉමාය ගාථාය චොදෙත්වා ‘‘මහාරාජ, රඤ්ඤා නාම තීසු ධම්මෙසු ඨත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙතබ්බ’’න්ති වත්වා රාජධම්මං කථෙන්තො ඉමා ගාථායො ආහ –

3. ‘‘පඨමෙනෙව විතථං, කොධං හාසං නිවාරයෙ;

තතො කිච්චානි කාරෙය්‍ය, තං වතං ආහු ඛත්තිය.

4. ‘‘යං ත්වං තාත තපොකම්මං, පුබ්බෙ කතමසංසයං;

රත්තො දුට්ඨො ච යං කයිරා, න තං කයිරා තතො පුන.

5. ‘‘ඛත්තියස්ස පමත්තස්ස, රට්ඨස්මිං රට්ඨවඩ්ඪන;

සබ්බෙ භොගා විනස්සන්ති, රඤ්ඤො තං වුච්චතෙ අඝං.

6. ‘‘සිරී තාත අලක්ඛී ච, පුච්ඡිතා එතදබ්‍රවුං;

උට්ඨානවීරියෙ පොසෙ, රමාහං අනුසූයකෙ.

7. ‘‘උසූයකෙ දුහදයෙ, පුරිසෙ කම්මදුස්සකෙ;

කාළකණ්ණී මහාරාජ, රමති චක්කභඤ්ජනී.

8. ‘‘සො ත්වං සබ්බෙ සුහදයො, සබ්බෙසං රක්ඛිතො භව;

අලක්ඛිං නුද මහාරාජ, ලක්ඛ්‍යා භව නිවෙසනං.

9. ‘‘ස ලක්ඛීධිතිසම්පන්නො, පුරිසො හි මහග්ගතො;

අමිත්තානං කාසිපති, මූලං අග්ගඤ්ච ඡින්දති.

10. ‘‘සක්කොපි හි භූතපති, උට්ඨානෙ නප්පමජ්ජති;

ස කල්‍යාණෙ ධිතිං කත්වා, උට්ඨානෙ කුරුතෙ මනො.

11. ‘‘ගන්ධබ්බා පිතරො දෙවා, සාජීවා හොන්ති තාදිනො;

උට්ඨාහතො අප්පමජ්ජතො, අනුතිට්ඨන්ති දෙවතා.

12. ‘‘සො අප්පමත්තො අක්කුද්ධො, තාත කිච්චානි කාරය;

වායමස්සු ච කිච්චෙසු, නාලසො වින්දතෙ සුඛං.

13. ‘‘තත්ථෙව තෙ වත්තපදා, එසාව අනුසාසනී;

අලං මිත්තෙ සුඛාපෙතුං, අමිත්තානං දුඛාය චා’’ති.

තත්ථ පඨමෙනෙව විතථන්ති, තාත, රාජා නාම ආදිතොව මුසාවාදං නිවාරයෙ. මුසාවාදිනො හි රඤ්ඤො රට්ඨං නිරොජං හොති, පථවියා ඔජා කම්මකරණට්ඨානතො සත්තරතනමත්තං හෙට්ඨා භස්සති, තතො ආහාරෙ වා තෙලමධුඵාණිතාදීසු වා ඔසධෙසු ඔජා න හොති. නිරොජාහාරභොජනා මනුස්සා බහ්වාබාධා හොන්ති, රට්ඨෙ ථලජලපථෙසු ආයො නුප්පජ්ජති, තස්මිං අනුප්පජ්ජන්තෙ රාජානො දුග්ගතා හොන්ති. තෙ සෙවකෙ සඞ්ගණ්හිතුං න සක්කොන්ති, අසඞ්ගහිතා සෙවකා රාජානං ගරුචිත්තෙන න ඔලොකෙන්ති. එවං, තාත, මුසාවාදො නාමෙස නිරොජො, න සො ජීවිතහෙතුපි කාතබ්බො, සච්චං පන සාදුතරං රසානන්ති තදෙව පටිග්ගහෙතබ්බං. අපිච මුසාවාදො නාම ගුණපරිධංසකො විපත්තිපරියොසානො, දුතියචිත්තවාරෙ අවීචිපරායණං කරොති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ‘‘ධම්මො හවෙ හතො හන්තී’’ති චෙතියජාතකං (ජා. 1.8.45 ආදයො) කථෙතබ්බං.

කොධන්ති, තාත, රාජා නාම පඨමමෙව කුජ්ඣනලක්ඛණං කොධම්පි නිවාරෙය්‍ය. තාත, අඤ්ඤෙසඤ්හි කොධො ඛිප්පං මත්ථකං න පාපුණාති, රාජූනං පාපුණාති. රාජානො නාම වාචාවුධා කුජ්ඣිත්වා ඔලොකිතමත්තෙනාපි පරං විනාසෙන්ති, තස්මා රඤ්ඤා අඤ්ඤෙහි මනුස්සෙහි අතිරෙකතරං නික්කොධෙන භවිතබ්බං, ඛන්තිමෙත්තානුද්දයාසම්පන්නෙන අත්තනො පියපුත්තං විය ලොකං වොලොකෙන්තෙන භවිතබ්බං. තාත, අතිකොධනො නාම රාජා උප්පන්නං යසං රක්ඛිතුං න සක්කොති. ඉමස්ස පනත්ථස්ස දීපනත්ථං ඛන්තිවාදිජාතක- (ජා. 1.4.49 ආදයො) චූළධම්මපාලජාතකානි (ජා. 1.5.44 ආදයො) කථෙතබ්බානි. චූළධම්මපාලජාතකස්මිඤ්හි මහාපතාපනො නාම රාජා පුත්තං ඝාතෙත්වා පුත්තසොකෙන හදයෙන ඵලිතෙන මතාය දෙවියා සයම්පි දෙවිං අනුසොචන්තො හදයෙන ඵලිතෙනෙව මරි. අථ තෙ තයොපි එකආළාහනෙව ඣාපෙසුං. තස්මා රඤ්ඤා පඨමමෙව මුසාවාදං වජ්ජෙත්වා දුතියං කොධො වජ්ජෙතබ්බො.

හාසන්ති හස්සං, අයමෙව වා පාඨො. තෙසු තෙසු කිච්චෙසු උප්පිලාවිතචිත්තතාය කෙළිසීලතං පරිහාසං නිවාරෙය්‍ය. තාත, රඤ්ඤා නාම කෙළිසීලෙන න භවිතබ්බං, අපරපත්තියෙන හුත්වා සබ්බානි කිච්චානි අත්තපච්චක්ඛෙනෙව කාතබ්බානි. උප්පිලාවිතචිත්තො හි රාජා අතුලෙත්වා කම්මානි කරොන්තො ලද්ධං යසං විනාසෙති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ සරභඞ්ගජාතකෙ (ජා. 2.17.50 ආදයො) පුරොහිතස්ස වචනං ගහෙත්වා දණ්ඩකිරඤ්ඤො කිසවච්ඡෙ අපරජ්ඣිත්වා සහ රට්ඨෙන උච්ඡිජ්ජිත්වා කුක්කුළනිරයෙ නිබ්බත්තභාවො ච මාතඞ්ගජාතකෙ (ජා. 1.15.1 ආදයො) මජ්ඣරඤ්ඤො බ්‍රාහ්මණානං කථං ගහෙත්වා මාතඞ්ගතාපසෙ අපරජ්ඣිත්වා සහ රට්ඨෙන උච්ඡිජ්ජිත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තභාවො ච ඝටපණ්ඩිතජාතකෙ (ජා. 1.10.165 ආදයො) දසභාතිකරාජදාරකානං මොහමූළ්හානං වචනං ගහෙත්වා කණ්හදීපායනෙ අපරජ්ඣිත්වා වාසුදෙවකුලස්ස නාසිතභාවො ච කථෙතබ්බො.

තතො කිච්චානි කාරෙය්‍යාති එවං, තාත, පඨමං මුසාවාදං දුතියං කොධං තතියං අධම්මහාසං වජ්ජෙත්වා තතො පච්ඡා රාජා රට්ඨවාසීනං කත්තබ්බකිච්චානි කාරෙය්‍ය. තං වතං ආහු ඛත්තියාති, ඛත්තියමහාරාජ, යං මයා වුත්තං, එතං රඤ්ඤො වතසමාදානන්ති පොරාණකපණ්ඩිතා කථයිංසු.

න තං කයිරාති යං තයා රාගාදිවසෙන පච්ඡා තාපකරං කම්මං කතං හොති, තතො පුබ්බෙ කතතො පුන තාදිසං කම්මං න කයිරා, මා කරෙය්‍යාසි, තාතාති. වුච්චතෙති තං රඤ්ඤො අඝන්ති වුච්චති, එවං පොරාණකපණ්ඩිතා කථයිංසු. සිරීති ඉදං වෙස්සන්තරසකුණො පුබ්බෙ බාරාණසියං පවත්තිතකාරණං ආහරිත්වා දස්සෙන්තො ආහ. තත්ථ අබ්‍රවුන්ති සුචිපරිවාරසෙට්ඨිනා පුච්ඡිතා කථයිංසු. උට්ඨානවීරියෙති යො පොසො උට්ඨානෙ වීරියෙ ච පතිට්ඨිතො, න ච පරෙසං සම්පත්තිං දිස්වා උසූයති, තස්මිං අහං අභිරමාමීති ආහ. එවං තාව තාත සිරී කථෙසි. උසූයකෙති අලක්ඛී පන, තාත, පුච්ඡිතා අහං පරසම්පත්තිඋසූයකෙ දුහදයෙ දුචිත්තෙ කල්‍යාණකම්මදූසකෙ යො කල්‍යාණකම්මං දුස්සන්තො අප්පියායන්තො අට්ටීයන්තො න කරොති, තස්මිං අභිරමාමීති ආහ. එවං සා කාළකණ්ණී, මහාරාජ, රමති පතිරූපදෙසවාසාදිනො කුසලචක්කස්ස භඤ්ජනී.

සුහදයොති සුන්දරචිත්තො හිතචිත්තකො. නුදාති නීහර. නිවෙසනන්ති ලක්ඛියා පන නිවෙසනං භව පතිට්ඨා හොහි. ස ලක්ඛීධිතිසම්පන්නොති, මහාරාජ, කාසිපති සො පුරිසො පඤ්ඤාය චෙව වීරියෙන ච සම්පන්නො. මහග්ගතොති මහජ්ඣාසයො චොරානං පච්චයභූතෙ ගණ්හන්තො අමිත්තානං මූලං චොරෙ ගණ්හන්තො අමිත්තානං අග්ගං ඡින්දතීති වදති. සක්කොති ඉන්දො. භූතපතීති රාජානං ආලපති. උට්ඨානෙති උට්ඨානවීරියෙ. නප්පමජ්ජතීති න පමජ්ජති, සබ්බකිච්චානි කරොති. ස කල්‍යාණෙති සො දෙවරාජා උට්ඨානවීරියෙ මනං කරොන්තො පාපකම්මං අකත්වා කල්‍යාණෙ පුඤ්ඤකම්මස්මිඤ්ඤෙව ධිතිං කත්වා අප්පමත්තො උට්ඨානෙ මනං කරොති, තස්ස පන කල්‍යාණකම්මෙ වීරියකරණභාවදස්සනත්ථං සරභඞ්ගජාතකෙ ද්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවතාහි සද්ධිං කපිට්ඨාරාමං ආගන්ත්වා පඤ්හං පුච්ඡිත්වා ධම්මස්ස සුතභාවො, මහාකණ්හජාතකෙ (ජා. 1.12.61 ආදයො) අත්තනො ආනුභාවෙන ජනං තාසෙත්වා ඔසක්කන්තස්ස සාසනස්ස පවත්තිතභාවො චාති එවමාදීනි වත්ථූනි කථෙතබ්බානි.

ගන්ධබ්බාති චාතුමහාරාජිකානං හෙට්ඨා චතුයොනිකා දෙවා, චතුයොනිකත්තායෙව කිර තෙ ගන්ධබ්බා නාම ජාතා. පිතරොති බ්‍රහ්මානො. දෙවාති උපපත්තිදෙවවසෙන ඡ කාමාවචරදෙවා. තාදිනොති තථාවිධස්ස කුසලාභිරතස්ස රඤ්ඤො. සාජීවා හොන්තීති සමානජීවිකා උපජීවිතබ්බා. තාදිසා හි රාජානො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොන්තා දෙවතානං පත්තිං දෙන්ති, තා තං පත්තිං අනුමොදිත්වා සම්පටිච්ඡිත්වා දිබ්බයසෙන වඩ්ඪන්ති. අනුතිට්ඨන්තීති තාදිසස්ස රඤ්ඤො වීරියං කරොන්තස්ස අප්පමාදං ආපජ්ජන්තස්ස දෙවතා අනුතිට්ඨන්ති අනුගච්ඡන්ති, ධම්මිකං රක්ඛං සංවිදහන්තීති අත්ථො.

සොති සො ත්වං. වායමස්සූති තානි රට්ඨකිච්චානි කරොන්තො තුලනවසෙන තීරණවසෙන පච්චක්ඛකම්මවසෙන තෙසු තෙසු කිච්චෙසු වීරියං කරස්සු. තත්ථෙව තෙ වත්තපදාති, තාත, යං මං ත්වං කිංසු කිච්චං කතං වරන්ති පුච්ඡි, තත්ථ තව පඤ්හෙයෙව එතෙ මයා ‘‘පඨමෙනෙව විතථ’’න්තිආදයො වුත්තා, එතෙ වත්තපදා වත්තකොට්ඨාසා, එවං තත්ථ වත්තස්සු. එසාති යා තෙ මයා කථිතා, එසාව තව අනුසාසනී. අලන්ති එවං වත්තමානො හි රාජා අත්තනො මිත්තෙ සුඛාපෙතුං, අමිත්තානඤ්ච දුක්ඛාය අලං පරියත්තො සමත්ථොති.

එවං වෙස්සන්තරසකුණෙන එකාය ගාථාය රඤ්ඤො පමාදං චොදෙත්වා එකාදසහි ගාථාහි ධම්මෙ කථිතෙ ‘‘බුද්ධලීළාය පඤ්හො කථිතො’’ති මහාජනො අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතො සාධුකාරසතානි පවත්තෙසි. රාජා සොමනස්සප්පත්තො අමච්චෙ ආමන්තෙත්වා පුච්ඡි – ‘‘භොන්තො! අමච්චා මම පුත්තෙන වෙස්සන්තරෙන එවං කථෙන්තෙන කෙන කත්තබ්බං කිච්චං කත’’න්ති. මහාසෙනගුත්තෙන, දෙවාති. ‘‘තෙන හිස්ස මහාසෙනගුත්තට්ඨානං දම්මී’’ති වෙස්සන්තරං ඨානන්තරෙ ඨපෙසි. සො තතො පට්ඨාය මහාසෙනගුත්තට්ඨානෙ ඨිතො පිතු කම්මං අකාසීති.

වෙස්සන්තරපඤ්හො නිට්ඨිතො.

පුන රාජා කතිපාහච්චයෙන පුරිමනයෙනෙව කුණ්ඩලිනියා සන්තිකං දූතං පෙසෙත්වා සත්තමෙ දිවසෙ තත්ථ ගන්ත්වා පච්චාගන්ත්වා තත්ථෙව මණ්ඩපමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා කුණ්ඩලිනිං ආහරාපෙත්වා සුවණ්ණපීඨෙ නිසින්නං රාජධම්මං පුච්ඡන්තො ගාථමාහ –

14. ‘‘සක්ඛිසි ත්වං කුණ්ඩලිනි, මඤ්ඤසි ඛත්තබන්ධුනි;

රජ්ජං කාරෙතුකාමෙන, කිං සු කිච්චං කතං වර’’න්ති.

තත්ථ සක්ඛිසීති මයා පුට්ඨපඤ්හං කථෙතුං සක්ඛිස්සසීති පුච්ඡති. කුණ්ඩලිනීති තස්සා සලිඞ්ගතො ආගතනාමෙනාලපති. තස්සා කිර ද්වීසු කණ්ණපිට්ඨෙසු කුණ්ඩලසණ්ඨානා ද්වෙ ලෙඛා අහෙසුං, තෙනස්සා ‘‘කුණ්ඩලිනී’’ති නාමං කාරෙසි. මඤ්ඤසීති ජානිස්සසි මයා පුට්ඨපඤ්හස්ස අත්ථන්ති. ඛත්තබන්ධුනීති ඛත්තස්ස මහාසෙනගුත්තස්ස භගිනිභාවෙන නං එවං ආලපති. කස්මා පනෙස වෙස්සන්තරසකුණං එවං අපුච්ඡිත්වා ඉමමෙව පුච්ඡතීති? ඉත්ථිභාවෙන. ඉත්ථියො හි පරිත්තපඤ්ඤා, තස්මා ‘‘සචෙ සක්කොති, පුච්ඡිස්සාමි, නො චෙ, න පුච්ඡිස්සාමී’’ති වීමංසනවසෙන එවං පුච්ඡිත්වා තඤ්ඤෙව පඤ්හං පුච්ඡි.

සා එවං රඤ්ඤා රාජධම්මෙ පුච්ඡිතෙ, ‘‘තාත, ත්වං මං ‘ඉත්ථිකා නාම කිං කථෙස්සතී’ති වීමංසසි මඤ්ඤෙ, සකලං තෙ රාජධම්මං ද්වීසුයෙව පදෙසු පක්ඛිපිත්වා කථෙස්සාමී’’ති වත්වා ආහ –

15. ‘‘ද්වෙව තාත පදකානි, යත්ථ සබ්බං පතිට්ඨිතං;

අලද්ධස්ස ච යො ලාභො, ලද්ධස්ස චානුරක්ඛණා.

16. ‘‘අමච්චෙ තාත ජානාහි, ධීරෙ අත්ථස්ස කොවිදෙ;

අනක්ඛාකිතවෙ තාත, අසොණ්ඩෙ අවිනාසකෙ.

17. ‘‘යො ච තං තාත රක්ඛෙය්‍ය, ධනං යඤ්චෙව තෙ සියා;

සූතොව රථං සඞ්ගණ්හෙ, සො තෙ කිච්චානි කාරයෙ.

18. ‘‘සුසඞ්ගහිතන්තජනො, සයං විත්තං අවෙක්ඛිය;

නිධිඤ්ච ඉණදානඤ්ච, න කරෙ පරපත්තියා.

19. ‘‘සයං ආයං වයං ජඤ්ඤා, සයං ජඤ්ඤා කතාකතං;

නිග්ගණ්හෙ නිග්ගහාරහං, පග්ගණ්හෙ පග්ගහාරහං.

20. ‘‘සයං ජානපදං අත්ථං, අනුසාස රථෙසභ;

මා තෙ අධම්මිකා යුත්තා, ධනං රට්ඨඤ්ච නාසයුං.

21. ‘‘මා ච වෙගෙන කිච්චානි, කරොසි කාරයෙසි වා;

වෙගසා හි කතං කම්මං, මන්දො පච්ඡානුතප්පති.

22. ‘‘මා තෙ අධිසරෙ මුඤ්ච, සුබාළ්හමධිකොපිතං;

කොධසා හි බහූ ඵීතා, කුලා අකුලතං ගතා.

23. ‘‘‘මා තාත ඉස්සරොම්හී’ති, අනත්ථාය පතාරයි;

ඉත්ථීනං පුරිසානඤ්ච, මා තෙ ආසි දුඛුද්‍රයො.

24. ‘‘අපෙතලොමහංසස්ස, රඤ්ඤො කාමානුසාරිනො;

සබ්බෙ භොගා විනස්සන්ති, රඤ්ඤො තං වුච්චතෙ අඝං.

25. ‘‘තත්ථෙව තෙ වත්තපදා, එසාව අනුසාසනී;

දක්ඛස්සුදානි පුඤ්ඤකරො, අසොණ්ඩො අවිනාසකො;

සීලවාස්සු මහාරාජ, දුස්සීලො විනිපාතිකො’’ති.

තත්ථ පදකානීති කාරණපදානි. යත්ථාති යෙසු ද්වීසු පදෙසු සබ්බං අත්ථජාතං හිතසුඛං පතිට්ඨිතං. අලද්ධස්සාති යො ච පුබ්බෙ අලද්ධස්ස ලාභස්ස ලාභො, යා ච ලද්ධස්ස අනුරක්ඛණා. තාත, අනුප්පන්නස්ස හි ලාභස්ස උප්පාදනං නාම න භාරො, උප්පන්නස්ස පන අනුරක්ඛණමෙව භාරො. එකච්චො හි යසං උප්පාදෙත්වාපි යසෙ පමත්තො පමාදං උප්පාදෙත්වා පාණාතිපාතාදීනි කරොති, මහාචොරො හුත්වා රට්ඨං විලුම්පමානො චරති. අථ නං රාජානො ගාහාපෙත්වා මහාවිනාසං පාපෙන්ති. අථ වා උප්පන්නරූපාදීසු කාමගුණෙසු පමත්තො අයොනිසො ධනං නාසෙන්තො සබ්බසාපතෙය්‍යෙ ඛීණෙ කපණො හුත්වා චීරකවසනො කපාලමාදාය චරති. පබ්බජිතො වා පන ගන්ථධුරාදිවසෙන ලාභසක්කාරං නිබ්බත්තෙත්වා පමත්තො හීනායාවත්තති. අපරො පඨමඣානාදීනි නිබ්බත්තෙත්වාපි මුට්ඨස්සතිතාය තථාරූපෙ ආරම්මණෙ බජ්ඣිත්වා ඣානා පරිහායති. එවං උප්පන්නස්ස යසස්ස වා ඣානාදිලාභස්ස වා රක්ඛණමෙව දුක්කරං. තදත්ථදීපනත්ථං පන දෙවදත්තස්ස වත්ථු ච, මුදුලක්ඛණ- (ජා. 1.1.66) ලොමසකස්සප- (ජා. 1.9.60 ආදයො) හරිතචජාතක- (ජා. 1.9.40 ආදයො) සඞ්කප්පජාතකාදීනි (ජා. 1.3.1 ආදයො) ච කථෙතබ්බානි. එකො පන ලාභසක්කාරං උප්පාදෙත්වා අප්පමාදෙ ඨත්වා කල්‍යාණකම්මං කරොති, තස්ස සො යසො සුක්කපක්ඛෙ චන්දො විය වඩ්ඪති, තස්මා ත්වං, මහාරාජ, අප්පමත්තො පයොගසම්පත්තියා ඨත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙන්තො තව උප්පන්නං යසං අනුරක්ඛාහීති.

ජානාහීති භණ්ඩාගාරිකකම්මාදීනං කරණත්ථං උපධාරෙහි. අනක්ඛාකිතවෙති අනක්ඛෙ අකිතවෙ අජුතකරෙ චෙව අකෙරාටිකෙ ච. අසොණ්ඩෙති පූවසුරාගන්ධමාලාසොණ්ඩභාවරහිතෙ. අවිනාසකෙති තව සන්තකානං ධනධඤ්ඤාදීනං අවිනාසකෙ. යොති යො අමච්චො. යඤ්චෙවාති යඤ්ච තෙ ඝරෙ ධනං සියා, තං රක්ඛෙය්‍ය. සූතොවාති රථසාරථි විය. යථා සාරථි විසමමග්ගනිවාරණත්ථං අස්සෙ සඞ්ගණ්හන්තො රථං සඞ්ගණ්හෙය්‍ය, එවං යො සහ භොගෙහි තං රක්ඛිතුං සක්කොති, සො තෙ අමච්චො නාම තාදිසං සඞ්ගහෙත්වා භණ්ඩාගාරිකාදිකිච්චානි කාරයෙ.

සුසඞ්ගහිතන්තජනොති, තාත, යස්ස හි රඤ්ඤො අත්තනො අන්තොජනො අත්තනො වලඤ්ජනකපරිජනො ච දානාදීහි අසඞ්ගහිතො හොති, තස්ස අන්තොනිවෙසනෙ සුවණ්ණහිරඤ්ඤාදීනි තෙසං අසඞ්ගහිතමනුස්සානං වසෙන නස්සන්ති, අන්තොජනා බහි ගච්ඡන්ති, තස්මා ත්වං සුට්ඨුසඞ්ගහිතඅන්තොජනො හුත්වා ‘‘එත්තකං නාම මෙ විත්ත’’න්ති සයං අත්තනො ධනං අවෙක්ඛිත්වා ‘‘අසුකට්ඨානෙ නාම නිධිං නිධෙම, අසුකස්ස ඉණං දෙමා’’ති ඉදං උභයම්පි න කරෙ පරපත්තියා, පරපත්තියාපි ත්වං මා කරි, සබ්බං අත්තපච්චක්ඛමෙව කරෙය්‍යාසීති වදති.

ආයං වයන්ති තතො උප්පජ්ජනකං ආයඤ්ච තෙසං තෙසං දාතබ්බං වයඤ්ච සයමෙව ජානෙය්‍යාසීති. කතාකතන්ති සඞ්ගාමෙ වා නවකම්මෙ වා අඤ්ඤෙසු වා කිච්චෙසු ‘‘ඉමිනා ඉදං නාම මය්හං කතං, ඉමිනා න කත’’න්ති එතම්පි සයමෙව ජානෙය්‍යාසි, මා පරපත්තියො හොහි. නිග්ගණ්හෙති, තාත, රාජා නාම සන්ධිච්ඡෙදාදිකාරකං නිග්ගහාරහං ආනෙත්වා දස්සිතං උපපරික්ඛිත්වා සොධෙත්වා පොරාණකරාජූහි ඨපිතදණ්ඩං ඔලොකෙත්වා දොසානුරූපං නිග්ගණ්හෙය්‍ය. පග්ගණ්හෙති යො පන පග්ගහාරහො හොති, අභින්නස්ස වා පරබලස්ස භෙදෙතා, භින්නස්ස වා සකබලස්ස ආරාධකො, අලද්ධස්ස වා රජ්ජස්ස ආහරකො, ලද්ධස්ස වා ථාවරකාරකො, යෙන වා පන ජීවිතං දින්නං හොති, එවරූපං පග්ගහාරහං පග්ගහෙත්වා මහන්තං සක්කාරසම්මානං කරෙය්‍ය. එවං හිස්ස කිච්චෙසු අඤ්ඤෙපි උරං දත්වා කත්තබ්බං කරිස්සන්ති.

ජානපදන්ති ජනපදවාසීනං අත්ථං සයං අත්තපච්චක්ඛෙනෙව අනුසාස. අධම්මිකා යුත්තාති අධම්මිකා තත්ථ තත්ථ නියුත්තා ආයුත්තකා ලඤ්ජං ගහෙත්වා විනිච්ඡයං භින්දන්තා තව ධනඤ්ච රට්ඨඤ්ච මා නාසයුං. ඉමිනා කාරණෙන අප්පමත්තො හුත්වා සයමෙව අනුසාස. වෙගෙනාති සහසා අතුලෙත්වා අතීරෙත්වා. වෙගසාති අතුලෙත්වා අතීරෙත්වා ඡන්දාදිවසෙන සහසා කතං කම්මඤ්හි න සාධු න සුන්දරං. කිංකාරණා? තාදිසඤ්හි කත්වා මන්දො පච්ඡා විප්පටිසාරවසෙන ඉධ ලොකෙ අපායදුක්ඛං අනුභවන්තො පරලොකෙ ච අනුතප්පති. අයං පනෙත්ථ අත්ථො ‘‘ඉසීනමන්තරං කත්වා, භරුරාජාති මෙ සුත’’න්ති භරුජාතකෙන (ජා. 1.2.125-126) දීපෙතබ්බො.

මා තෙ අධිසරෙ මුඤ්ච, සුබාළ්හමධිකොපිතන්ති, තාත, තව හදයං කුසලං අධිසරිත්වා අතික්කමිත්වා පවත්තෙ පරෙසං අකුසලකම්මෙ සුට්ඨු බාළ්හං අධිකොපිතං කුජ්ඣාපිතං හුත්වා මා මුඤ්ච, මා පතිට්ඨායතූති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – තාත, යදා තෙ විනිච්ඡයෙ ඨිතස්ස ඉමිනා පුරිසො වා හතො සන්ධි වා ඡින්නොති චොරං දස්සෙන්ති, තදා තෙ පරෙසං වචනෙහි සුට්ඨු කොපිතම්පි හදයං කොධවසෙන මා මුඤ්ච, අපරිග්ගහෙත්වා මා දණ්ඩං පණෙහි. කිංකාරණා? අචොරම්පි හි ‘‘චොරො’’ති ගහෙත්වා ආනෙන්ති, තස්මා අකුජ්ඣිත්වා උභින්නං අත්තපච්චත්ථිකානං කථං සුත්වා සුට්ඨු සොධෙත්වා අත්තපච්චක්ඛෙන තස්ස චොරභාවං ඤත්වා පවෙණියා ඨපිතදණ්ඩවසෙන කත්තබ්බං කරොහි. රඤ්ඤා හි උප්පන්නෙපි කොධෙ හදයං සීතලං අකත්වා කම්මං න කාතබ්බං. යදා පනස්ස හදයං නිබ්බුතං හොති මුදුකං, තදා විනිච්ඡයකම්මං කාතබ්බං. ඵරුසෙ හි චිත්තෙ පක්කුථිතෙ උදකෙ මුඛනිමිත්තං විය කාරණං න පඤ්ඤායති. කොධසා හීති, තාත, කොධෙන හි බහූනි ඵීතානි රාජකුලානි අකුලභාවං ගතානි මහාවිනාසමෙව පත්තානීති. ඉමස්ස පනත්ථස්ස දීපනත්ථං ඛන්තිවාදිජාතක- (ජා. 1.4.49 ආදයො) නාළිකෙරරාජවත්ථුසහස්සබාහුඅජ්ජුනවත්ථුආදීනි කථෙතබ්බානි.

මා, තාත, ඉස්සරොම්හීති, අනත්ථාය පතාරයීති, තාත, ‘‘අහං පථවිස්සරො’’ති මා මහාජනං කායදුච්චරිතාදිඅනත්ථාය පතාරයි මා ඔතාරයි, යථා තං අනත්ථං සමාදාය වත්තති, මා එවමකාසීති අත්ථො. මා තෙ ආසීති, තාත, තව විජිතෙ මනුස්සජාතිකානං වා තිරච්ඡානජාතිකානං වා ඉත්ථිපුරිසානං දුඛුද්‍රයො දුක්ඛුප්පත්ති මා ආසි. යථා හි අධම්මිකරාජූනං විජිතෙ මනුස්සා කායදුච්චරිතාදීනි කත්වා නිරයෙ උප්පජ්ජන්ති, තව රට්ඨවාසීනං තං දුක්ඛං යථා න හොති, තථා කරොහීති අත්ථො.

අපෙතලොමහංසස්සාති අත්තානුවාදාදිභයෙහි නිබ්භයස්ස. ඉමිනා ඉමං දස්සෙති – තාත, යො රාජා කිස්මිඤ්චි ආසඞ්කං අකත්වා අත්තනො කාමමෙව අනුස්සරති, ඡන්දවසෙන යං යං ඉච්ඡති, තං තං කරොති, විස්සට්ඨයට්ඨි විය අන්ධො නිරඞ්කුසො විය ච චණ්ඩහත්ථී හොති, තස්ස සබ්බෙ භොගා විනස්සන්ති, තස්ස තං භොගබ්‍යසනං අඝං දුක්ඛන්ති වුච්චති.

තත්ථෙව තෙ වත්තපදාති පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. දක්ඛස්සුදානීති, තාත, ත්වං ඉමං අනුසාසනිං සුත්වා ඉදානි දක්ඛො අනලසො පුඤ්ඤානං කරණෙන පුඤ්ඤකරො සුරාදිපරිහරණෙන. අසොණ්ඩො දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකස්ස අත්ථස්ස අවිනාසනෙන අවිනාසකො භවෙය්‍යාසීති. සීලවාස්සූති සීලවා ආචාරසම්පන්නො භව, දසසු රාජධම්මෙසු පතිට්ඨාය රජ්ජං කාරෙහි. දුස්සීලො විනිපාතිකොති දුස්සීලො හි, මහාරාජ, අත්තානං නිරයෙ විනිපාතෙන්තො විනිපාතිකො නාම හොතීති.

එවං කුණ්ඩලිනීපි එකාදසහි ගාථාහි ධම්මං දෙසෙසි. රාජා තුට්ඨො අමච්චෙ ආමන්තෙත්වා පුච්ඡි – ‘‘භොන්තො! අමච්චා මම ධීතාය කුණ්ඩලිනියා එවං කථයමානාය කෙන කත්තබ්බං කිච්චං කත’’න්ති. භණ්ඩාගාරිකෙන, දෙවාති. ‘‘තෙන හිස්සා භණ්ඩාගාරිකට්ඨානං දම්මී’’ති කුණ්ඩලිනිං ඨානන්තරෙ ඨපෙසි. සා තතො පට්ඨාය භණ්ඩාගාරිකට්ඨානෙ ඨත්වා පිතු කම්මං අකාසීති.

කුණ්ඩලිනිපඤ්හො නිට්ඨිතො.

පුන රාජා කතිපාහච්චයෙන පුරිමනයෙනෙව ජම්බුකපණ්ඩිතස්ස සන්තිකං දූතං පෙසෙත්වා සත්තමෙ දිවසෙ තත්ථ ගන්ත්වා සම්පත්තිං අනුභවිත්වා පච්චාගතො තත්ථෙව මණ්ඩපමජ්ඣෙ නිසීදි. අමච්චො ජම්බුකපණ්ඩිතං කඤ්චනභද්දපීඨෙ නිසීදාපෙත්වා පීඨං සීසෙනාදාය ආගච්ඡි. පණ්ඩිතො පිතු අඞ්කෙ නිසීදිත්වා කීළිත්වා ගන්ත්වා කඤ්චනපීඨෙයෙව නිසීදි. අථ නං රාජා පඤ්හං පුච්ඡන්තො ගාථමාහ –

26. ‘‘අපුච්ඡිම්හ කොසියගොත්තං, කුණ්ඩලිනිං තථෙව ච;

ත්වං දානි වදෙහි ජම්බුක, බලානං බලමුත්තම’’න්ති.

තස්සත්ථො – තාත, ජම්බුක, අහං තව භාතරං කොසියගොත්තං වෙස්සන්තරං භගිනිඤ්ච තෙ කුණ්ඩලිනිං රාජධම්මං අපුච්ඡිං, තෙ අත්තනො බලෙන කථෙසුං, යථා පන තෙ පුච්ඡිං, තථෙව ඉදානි, පුත්ත ජම්බුක, තං පුච්ඡාමි, ත්වං මෙ රාජධම්මඤ්ච බලානං උත්තමං බලඤ්ච කථෙහීති.

එවං රාජා මහාසත්තං පඤ්හං පුච්ඡන්තො අඤ්ඤෙසං පුච්ඡිතනියාමෙන අපුච්ඡිත්වා විසෙසෙත්වා පුච්ඡි. අථස්ස පණ්ඩිතො ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, ඔහිතසොතො සුණාහි, සබ්බං තෙ කථෙස්සාමී’’ති පසාරිතහත්ථෙ සහස්සත්ථවිකං ඨපෙන්තො විය ධම්මදෙසනං ආරභි –

27. ‘‘බලං පඤ්චවිධං ලොකෙ, පුරිසස්මිං මහග්ගතෙ;

තත්ථ බාහුබලං නාම, චරිමං වුච්චතෙ බලං.

28. ‘‘භොගබලඤ්ච දීඝාවු, දුතියං වුච්චතෙ බලං;

අමච්චබලඤ්ච දීඝාවු, තතියං වුච්චතෙ බලං.

29. ‘‘අභිජච්චබලඤ්චෙව, තං චතුත්ථං අසංසයං;

යානි චෙතානි සබ්බානි, අධිගණ්හාති පණ්ඩිතො.

30. ‘‘තං බලානං බලං සෙට්ඨං, අග්ගං පඤ්ඤාබලං බලං;

පඤ්ඤාබලෙනුපත්ථද්ධො, අත්ථං වින්දති පණ්ඩිතො.

31. ‘‘අපි චෙ ලභති මන්දො, ඵීතං ධරණිමුත්තමං;

අකාමස්ස පසය්හං වා, අඤ්ඤො තං පටිපජ්ජති.

32. ‘‘අභිජාතොපි චෙ හොති, රජ්ජං ලද්ධාන ඛත්තියො;

දුප්පඤ්ඤො හි කාසිපති, සබ්බෙනපි න ජීවති.

33. ‘‘පඤ්ඤාව සුතං විනිච්ඡිනී, පඤ්ඤා කිත්තිසිලොකවඩ්ඪනී;

පඤ්ඤාසහිතො නරො ඉධ, අපි දුක්ඛෙ සුඛානි වින්දති.

34. ‘‘පඤ්ඤඤ්ච ඛො අසුස්සූසං, න කොචි අධිගච්ඡති;

බහුස්සුතං අනාගම්ම, ධම්මට්ඨං අවිනිබ්භුජං.

35. ‘‘යො ච ධම්මවිභඞ්ගඤ්ඤූ, කාලුට්ඨායී අතන්දිතො;

අනුට්ඨහති කාලෙන, කම්මඵලං තස්සිජ්ඣති.

36. ‘‘අනායතනසීලස්ස, අනායතනසෙවිනො;

න නිබ්බින්දියකාරිස්ස, සම්මදත්ථො විපච්චති.

37. ‘‘අජ්ඣත්තඤ්ච පයුත්තස්ස, තථායතනසෙවිනො;

අනිබ්බින්දියකාරිස්ස, සම්මදත්ථො විපච්චති.

38. ‘‘යොගප්පයොගසඞ්ඛාතං, සම්භතස්සානුරක්ඛණං;

තානි ත්වං තාත සෙවස්සු, මා අකම්මාය රන්ධයි;

අකම්මුනා හි දුම්මෙධො, නළාගාරංව සීදතී’’ති.

තත්ථ මහග්ගතෙති, මහාරාජ, ඉමස්මිං සත්තලොකෙ මහජ්ඣාසයෙ පුරිසෙ පඤ්චවිධං බලං හොති. බාහුබලන්ති කායබලං. චරිමන්ති තං අතිමහන්තම්පි සමානං ලාමකමෙව. කිංකාරණා? අන්ධබාලභාවෙන. සචෙ හි කායබලං මහන්තං නාම භවෙය්‍ය, වාරණබලතො ලටුකිකාය බලං ඛුද්දකං භවෙය්‍ය, වාරණබලං පන අන්ධබාලභාවෙන මරණස්ස පච්චයං ජාතං, ලටුකිකා අත්තනො ඤාණකුසලතාය වාරණං ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ‘‘න හෙව සබ්බත්ථ බලෙන කිච්චං, බලඤ්හි බාලස්ස වධාය හොතී’’ති සුත්තං (ජා. 1.5.42) ආහරිතබ්බං.

භොගබලන්ති උපත්ථම්භනවසෙන සබ්බං හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදි උපභොගජාතං භොගබලං නාම, තං කායබලතො මහන්තතරං. අමච්චබලන්ති අභෙජ්ජමන්තස්ස සූරස්ස සුහදයස්ස අමච්චමණ්ඩලස්ස අත්ථිතා, තං බලං සඞ්ගාමසූරතාය පුරිමෙහි බලෙහි මහන්තතරං. අභිජච්චබලන්ති තීණි කුලානි අතික්කමිත්වා ඛත්තියකුලවසෙන ජාතිසම්පත්ති, තං ඉතරෙහි බලෙහි මහන්තතරං. ජාතිසම්පන්නා එව හි සුජ්ඣන්ති, න ඉතරෙති. යානි චෙතානීති යානි ච එතානි චත්තාරිපි බලානි පණ්ඩිතො පඤ්ඤානුභාවෙන අධිගණ්හාති අභිභවති, තං සබ්බබලානං පඤ්ඤාබලං සෙට්ඨන්ති ච අග්ගන්ති ච වුච්චති. කිංකාරණා? තෙන හි බලෙන උපත්ථද්ධො පණ්ඩිතො අත්ථං වින්දති, වුඩ්ඪිං පාපුණාති. තදත්ථජොතනත්ථං ‘‘පුණ්ණං නදිං යෙන ච පෙය්‍යමාහූ’’ති පුණ්ණනදීජාතකඤ්ච (ජා. 1.2.127 ආදයො) සිරීකාළකණ්ණිපඤ්හං පඤ්චපණ්ඩිතපඤ්හඤ්ච සත්තුභස්තජාතක- (ජා. 1.7.46 ආදයො) සම්භවජාතක- (ජා. 1.16.138 ආදයො) සරභඞ්ගජාතකාදීනි (ජා. 2.17.50 ආදයො) ච කථෙතබ්බානි.

මන්දොති මන්දපඤ්ඤො බාලො. ඵීතන්ති, තාත, මන්දපඤ්ඤො පුග්ගලො සත්තරතනපුණ්ණං චෙපි උත්තමං ධරණිං ලභති, තස්ස අනිච්ඡමානස්සෙව පසය්හකාරං වා පන කත්වා අඤ්ඤො පඤ්ඤාසම්පන්නො තං පටිපජ්ජති. මන්දො හි ලද්ධං යසං රක්ඛිතුං කුලසන්තකං වා පන පවෙණිආගතම්පි රජ්ජං අධිගන්තුං න සක්කොති. තදත්ථජොතනත්ථං ‘‘අද්ධා පාදඤ්ජලී සබ්බෙ, පඤ්ඤාය අතිරොචතී’’ති පාදඤ්ජලීජාතකං (ජා. 1.2.194-195) කථෙතබ්බං. ලද්ධානාති ජාතිසම්පත්තිං නිස්සාය කුලසන්තකං රජ්ජං ලභිත්වාපි. සබ්බෙනපීති තෙන සකලෙනපි රජ්ජෙන න ජීවති, අනුපායකුසලතාය දුග්ගතොව හොතීති.

එවං මහාසත්තො එත්තකෙන ඨානෙන අපණ්ඩිතස්ස අගුණං කථෙත්වා ඉදානි පඤ්ඤං පසංසන්තො ‘‘පඤ්ඤා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුතන්ති සුතපරියත්ති. තඤ්හි පඤ්ඤාව විනිච්ඡිනති. කිත්තිසිලොකවඩ්ඪනීති කිත්තිඝොසස්ස ච ලාභසක්කාරස්ස ච වඩ්ඪනී. දුක්ඛෙ සුඛානි වින්දතීති දුක්ඛෙ උප්පන්නෙපි නිබ්භයො හුත්වා උපායකුසලතාය සුඛං පටිලභති. තදත්ථදීපනත්ථං –

‘‘යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා, වානරින්ද යථා තව’’. (ජා. 1.1.57);

අලමෙතෙහි අම්බෙහි, ජම්බූහි පනසෙහි චා’’ති. (ජා. 1.2.115) –

ආදීනි ජාතකානි කථෙතබ්බානි.

අසුස්සූසන්ති පණ්ඩිතපුග්ගලෙ අපයිරුපාසන්තො අස්සුණන්තො. ධම්මට්ඨන්ති සභාවකාරණෙ ඨිතං බහුස්සුතං අනාගම්ම තං අසද්දහන්තො. අවිනිබ්භුජන්ති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං අනොගාහන්තො අතීරෙන්තො න කොචි පඤ්ඤං අධිගච්ඡති, තාතාති.

ධම්මවිභඞ්ගඤ්ඤූති දසකුසලකම්මපථවිභඞ්ගකුසලො. කාලුට්ඨායීති වීරියං කාතුං යුත්තකාලෙ වීරියස්ස කාරකො. අනුට්ඨහතීති තස්මිං තස්මිං කාලෙ තං තං කිච්චං කරොති. තස්සාති තස්ස පුග්ගලස්ස කම්මඵලං සමිජ්ඣති නිප්ඵජ්ජති. අනායතනසීලස්සාති අනායතනං වුච්චති ලාභයසසුඛානං අනාකරො දුස්සීල්‍යකම්මං, තංසීලස්ස තෙන දුස්සීල්‍යකම්මෙන සමන්නාගතස්ස, අනායතනභූතමෙව දුස්සීලපුග්ගලං සෙවන්තස්ස, කුසලස්ස කම්මස්ස කරණකාලෙ නිබ්බින්දියකාරිස්ස නිබ්බින්දිත්වා උක්කණ්ඨිත්වා කරොන්තස්ස එවරූපස්ස, තාත, පුග්ගලස්ස කම්මානං අත්ථො සම්මා න විපච්චති න සම්පජ්ජති, තීණි කුලග්ගානි ච ඡ කාමසග්ගානි ච න උපනෙතීති අත්ථො. අජ්ඣත්තඤ්චාති අත්තනො නියකජ්ඣත්තං අනිච්චභාවනාදිවසෙන පයුත්තස්ස. තථායතනසෙවිනොති තථෙව සීලවන්තෙ පුග්ගලෙ සෙවමානස්ස. විපච්චතීති සම්පජ්ජති මහන්තං යසං දෙති.

යොගප්පයොගසඞ්ඛාතන්ති යොගෙ යුඤ්ජිතබ්බයුත්තකෙ කාරණෙ පයොගකොට්ඨාසභූතං පඤ්ඤං. සම්භතස්සාති රාසිකතස්ස ධනස්ස අනුරක්ඛණං. තානි ත්වන්ති එතානි ච ද්වෙ පුරිමානි ච මයා වුත්තකාරණානි සබ්බානි, තාත, ත්වං සෙවස්සු, මයා වුත්තං ඔවාදං හදයෙ කත්වා අත්තනො ඝරෙ ධනං රක්ඛ. මා අකම්මාය රන්ධයීති අයුත්තෙන අකාරණෙන මා රන්ධයි, තං ධනං මා ඣාපයි මා නාසයි. කිංකාරණා? අකම්මුනා හීති අයුත්තකම්මකරණෙන දුම්මෙධො පුග්ගලො සකං ධනං නාසෙත්වා පච්ඡා දුග්ගතො. නළාගාරංව සීදතීති යථා නළාගාරං මූලතො පට්ඨාය ජීරමානං අප්පතිට්ඨං පතති, එවං අකාරණෙන ධනං නාසෙත්වා අපායෙසු නිබ්බත්තතීති.

එවම්පි බොධිසත්තො එත්තකෙන ඨානෙන පඤ්ච බලානි වණ්ණෙත්වා පඤ්ඤාබලං උක්ඛිපිත්වා චන්දමණ්ඩලං නීහරන්තො විය කථෙත්වා ඉදානි දසහි ගාථාහි රඤ්ඤො ඔවාදං දෙන්තො ආහ –

39. ‘‘ධම්මං චර මහාරාජ, මාතාපිතූසු ඛත්තිය;