14. පකිණ්ණකනිපාතො

[484] 1. සාලිකෙදාරජාතකවණ්ණනා

සම්පන්නං සාලිකෙදාරන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො මාතුපොසකභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. පච්චුප්පන්නවත්ථු සාමජාතකෙ (ජා. 2.22.296 ආදයො) ආවි භවිස්සති. සත්ථා පන තං භික්ඛුං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු ගිහී පොසෙසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්චං, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘කිං තෙ හොන්තී’’ති වත්වා ‘‘මාතාපිතරො මෙ, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධු භික්ඛු, පොරාණකපණ්ඩිතා තිරච්ඡානා හුත්වා සුවයොනියං නිබ්බත්තිත්වාපි ජිණ්ණෙ මාතාපිතරො කුලාවකෙ නිපජ්ජාපෙත්වා මුඛතුණ්ඩකෙන ගොචරං ආහරිත්වා පොසෙසු’’න්ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ රාජගහෙ මගධරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. තදා නගරතො පුබ්බුත්තරදිසාය සාලිද්දියො නාම බ්‍රාහ්මණගාමො අහොසි. තස්ස පුබ්බුත්තරදිසාය මගධඛෙත්තං අත්ථි, තත්ථ කොසියගොත්තො නාම සාලිද්දියවාසී බ්‍රාහ්මණො සහස්සකරීසමත්තං ඛෙත්තං ගහෙත්වා සාලිං වපාපෙසි. උට්ඨිතෙ ච පන සස්සෙ වතිං ථිරං කාරෙත්වා කස්සචි පණ්ණාසකරීසමත්තං, කස්සචි සට්ඨිකරීසමත්තන්ති එවං පඤ්චසතකරීසමත්තං ඛෙත්තං අත්තනො පුරිසානංයෙව ආරක්ඛණත්ථාය දත්වා සෙසං පඤ්චසතකරීසමත්තං ඛෙත්තං භතිං කත්වා එකස්ස භතකස්ස අදාසි. සො තත්ථ කුටිං කත්වා රත්තින්දිවං වසති. ඛෙත්තස්ස පන පුබ්බුත්තරදිසාභාගෙ එකස්මිං සානුපබ්බතෙ මහන්තං සිම්බලිවනං අත්ථි, තත්ථ අනෙකානි සුවසතානි වසන්ති. තදා බොධිසත්තො තස්මිං සුවසඞ්ඝෙ සුවරඤ්ඤො පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. සො වයප්පත්තො අභිරූපො ථාමසම්පන්නො සකටනාභිපමාණසරීරො අහොසි. අථස්ස පිතා මහල්ලකකාලෙ ‘‘අහං ඉදානි දූරං ගන්තුං න සක්කොමි, ත්වං ඉමං ගණං පරිහරා’’ති ගණං නිය්‍යාදෙසි. සො පුනදිවසතො පට්ඨාය මාතාපිතූනං ගොචරත්ථාය ගන්තුං නාදාසි, සුවගණං පරිහරන්තො හිමවන්තං ගන්ත්වා සයංජාතසාලිවනෙ යාවදත්ථං සාලිං ඛාදිත්වා ආගමනකාලෙ මාතාපිතූනං පහොනකං ගොචරං ආහරිත්වා මාතාපිතරො පොසෙසි.

අථස්ස එකදිවසං සුවා ආරොචෙසුං ‘‘පුබ්බෙ ඉමස්මිං කාලෙ මගධඛෙත්තෙ සාලි පච්චති, ඉදානි කිං නු ඛො ජාත’’න්ති? ‘‘තෙන හි ජානාථා’’ති ද්වෙ සුවෙ පහිණිංසු. තෙ ගන්ත්වා මගධඛෙත්තෙ ඔතරන්තා තස්ස භතියා රක්ඛණපුරිසස්ස ඛෙත්තෙ ඔතරිත්වා සාලිං ඛාදිත්වා එකං සාලිසීසං ආදාය සිම්බලිවනං ගන්ත්වා සාලිසීසං මහාසත්තස්ස පාදමූලෙ ඨපෙත්වා ‘‘තත්ථ එවරූපො සාලී’’ති වදිංසු. සො පුනදිවසෙ සුවගණපරිවුතො තත්ථ ගන්ත්වා තස්මිං භතකස්ස ඛෙත්තෙ ඔතරි. සො පන පුරිසො සුවෙ සාලිං ඛාදන්තෙ දිස්වා ඉතො චිතො ච ධාවිත්වා වාරෙන්තොපි වාරෙතුං න සක්කොති. සෙසා සුවා යාවදත්ථං සාලිං ඛාදිත්වා තුච්ඡමුඛාව ගච්ඡන්ති. සුවරාජා පන බහූනි සාලිසීසානි එකතො කත්වා තෙහි පරිවුතො හුත්වා ආහරිත්වා මාතාපිතූනං දෙති. සුවා පුනදිවසතො පට්ඨාය තත්ථෙව සාලිං ඛාදිංසු. අථ සො පුරිසො ‘‘සචෙ ඉමෙ අඤ්ඤං කතිපාහං එවං ඛාදිස්සන්ති, කිඤ්චි න භවිස්සති, බ්‍රාහ්මණො සාලිං අග්ඝාපෙත්වා මය්හං ඉණං කරිස්සති, ගන්ත්වා තස්ස ආරොචෙස්සාමී’’ති සාලිමුට්ඨිනා සද්ධිං තථාරූපං පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා සාලිද්දියගාමං ගන්ත්වා බ්‍රාහ්මණං පස්සිත්වා වන්දිත්වා පණ්ණාකාරං දත්වා එකමන්තං ඨිතො ‘‘කිං, භො පුරිස, සම්පන්නං සාලිඛෙත්ත’’න්ති පුට්ඨො ‘‘ආම, බ්‍රාහ්මණ, සම්පන්න’’න්ති වත්වා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

1. ‘‘සම්පන්නං සාලිකෙදාරං, සුවා භුඤ්ජන්ති කොසිය;

පටිවෙදෙමි තෙ බ්‍රහ්මෙ, න නෙ වාරෙතුමුස්සහෙ.

2. ‘‘එකො ච තත්ථ සකුණො, යො නෙසං සබ්බසුන්දරො;

භුත්වා සාලිං යථාකාමං, තුණ්ඩෙනාදාය ගච්ඡතී’’ති.

තත්ථ සම්පන්නන්ති පරිපුණ්ණං අවෙකල්ලං. සාලිකෙදාරන්ති සාලිඛෙත්තං. සබ්බසුන්දරොති සබ්බෙහි කොට්ඨාසෙහි සුන්දරො රත්තතුණ්ඩො ජිඤ්ජුකසන්නිභඅක්ඛි රත්තපාදො තීහි රත්තරාජීහි පරික්ඛිත්තගීවො මහාමයූරපමාණො සො යාවදත්ථං සාලිං ඛාදිත්වා අඤ්ඤං තුණ්ඩෙන ගහෙත්වා ගච්ඡතීති.

බ්‍රාහ්මණො තස්ස කථං සුත්වා සුවරාජෙ සිනෙහං උප්පාදෙත්වා ඛෙත්තපාලං පුච්ඡි ‘‘අම්භො පුරිස, පාසං ඔඩ්ඩෙතුං ජානාසී’’ති? ‘‘ආම, ජානාමී’’ති. අථ නං ගාථාය අජ්ඣභාසි –

3. ‘‘ඔඩ්ඩෙන්තු වාලපාසානි, යථා බජ්ඣෙථ සො දිජො;

ජීවඤ්ච නං ගහෙත්වාන, ආනයෙහි මමන්තිකෙ’’ති.

තත්ථ ඔඩ්ඩෙන්තූති ඔඩ්ඩයන්තු. වාලපාසානීති අස්සවාලාදිරජ්ජුමයපාසානි. ජීවඤ්ච නන්ති ජීවන්තං එව නං. ආනයෙහීති ආනෙහි.

තං සුත්වා ඛෙත්තපාලො සාලිං අග්ඝාපෙත්වා ඉණස්ස අකතභාවෙන තුට්ඨො ගන්ත්වා අස්සවාලෙ වට්ටෙත්වා ‘‘අජ්ජ ඉමස්මිං ඨානෙ ඔතරිස්සතී’’ති සුවරඤ්ඤො ඔතරණට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වා පුනදිවසෙ පාතොව චාටිපමාණං පඤ්ජරං කත්වා පාසඤ්ච ඔඩ්ඩෙත්වා සුවානං ආගමනං ඔලොකෙන්තො කුටියං නිසීදි. සුවරාජාපි සුවගණපරිවුතො ආගන්ත්වා අලොලුප්පචාරතාය හිය්‍යො ඛාදිතට්ඨානෙ ඔඩ්ඩිතපාසෙ පාදං පවෙසන්තොව ඔතරි. සො අත්තනො බද්ධභාවං ඤත්වා චින්තෙසි ‘‘සචාහං ඉදානෙව බද්ධරවං රවිස්සාමි, ඤාතකාමෙ භයතජ්ජිතා ගොචරං අග්ගහෙත්වාව පලායිස්සන්ති, යාව එතෙසං ගොචරග්ගහණං, තාව අධිවාසෙස්සාමී’’ති. සො තෙසං සුහිතභාවං ඤත්වා මරණභයතජ්ජිතො හුත්වා තික්ඛත්තුං බද්ධරවං රවි. අථ සබ්බෙ තෙ සුවා පලායිංසු. සුවරාජා ‘‘එත්තකෙසු මෙ ඤාතකෙසු නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො එකොපි නත්ථි, කිං නු ඛො මයා පාපං කත’’න්ති විලපන්තො ගාථමාහ –

4. ‘‘එතෙ භුත්වා පිවිත්වා ච, පක්කමන්ති විහඞ්ගමා;

එකො බද්ධොස්මි පාසෙන, කිං පාපං පකතං මයා’’ති.

ඛෙත්තපාලො සුවරාජස්ස බද්ධරවං සුවානඤ්ච ආකාසෙ පක්ඛන්දනසද්දං සුත්වා ‘‘කිං නු ඛො’’ති කුටියා ඔරුය්හ පාසාට්ඨානං ගන්ත්වා සුවරාජානං දිස්වා ‘‘යස්සෙව මෙ පාසො ඔඩ්ඩිතො, ස්වෙව බද්ධො’’ති තුට්ඨමානසො සුවරාජානං පාසතො මොචෙත්වා ද්වෙ පාදෙ එකතො බන්ධිත්වා දළ්හං ආදාය සාලිද්දියගාමං ගන්ත්වා සුවරාජං බ්‍රාහ්මණස්ස අදාසි. බ්‍රාහ්මණො බලවසිනෙහෙන මහාසත්තං උභොහි හත්ථෙහි දළ්හං ගහෙත්වා අඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා තෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

5. ‘‘උදරං නූන අඤ්ඤෙසං, සුව අච්චොදරං තව;

භුත්වා සාලිං යථාකාමං, තුණ්ඩෙනාදාය ගච්ඡසි.

6. ‘‘කොට්ඨං නු තත්ථ පූරෙසි, සුව වෙරං නු තෙ මයා;

පුට්ඨො මෙ සම්ම අක්ඛාහි, කුහිං සාලිං නිදාහසී’’ති.

තත්ථ උදරං නූනාති අඤ්ඤෙසං උදරං උදරමෙව මඤ්ඤෙ, තව උදරං පන අතිඋදරං. තත්ථාති තස්මිං සිම්බලිවනෙ. පූරෙසීති වස්සාරත්තත්ථාය පූරෙසි. නිදාහසීති නිධානං කත්වා ඨපෙසි, ‘‘නිධීයසී’’තිපි පාඨො.

තං සුත්වා සුවරාජා මධුරාය මනුස්සභාසාය සත්තමං ගාථමාහ –

7. ‘‘න මෙ වෙරං තයා සද්ධිං, කොට්ඨො මය්හං න විජ්ජති;

ඉණං මුඤ්චාමිණං දම්මි, සම්පත්තො කොටසිම්බලිං;

නිධිම්පි තත්ථ නිදහාමි, එවං ජානාහි කොසියා’’ති.

තත්ථ ඉණං මුඤ්චාමිණං දම්මීති තව සාලිං හරිත්වා ඉණං මුඤ්චාමි චෙව දම්මි චාති වදති. නිධිම්පීති එකං තත්ථ සිම්බලිවනෙ අනුගාමිකනිධිම්පි නිදහාමි.

අථ නං බ්‍රාහ්මණො පුච්ඡි –

8. ‘‘කීදිසං තෙ ඉණදානං, ඉණමොක්ඛො ච කීදිසො;

නිධිනිධානමක්ඛාහි, අථ පාසා පමොක්ඛසී’’ති.

තත්ථ ඉණදානන්ති ඉණස්ස දානං. නිධිනිධානන්ති නිධිනො නිධානං.

එවං බ්‍රාහ්මණෙන පුට්ඨො සුවරාජා තස්ස බ්‍යාකරොන්තො චතස්සො ගාථා අභාසි –

9. ‘‘අජාතපක්ඛා තරුණා, පුත්තකා මය්හ කොසිය;

තෙ මං භතා භරිස්සන්ති, තස්මා තෙසං ඉණං දදෙ.

10. ‘‘මාතා පිතා ච මෙ වුද්ධා, ජිණ්ණකා ගතයොබ්බනා;

තෙසං තුණ්ඩෙන හාතූන, මුඤ්චෙ පුබ්බකතං ඉණං.

11. ‘‘අඤ්ඤෙපි තත්ථ සකුණා, ඛීණපක්ඛා සුදුබ්බලා;

තෙසං පුඤ්ඤත්ථිකො දම්මි, තං නිධිං ආහු පණ්ඩිතා.

12. ‘‘ඊදිසං මෙ ඉණදානං, ඉණමොක්ඛො ච ඊදිසො;

නිධිනිධානමක්ඛාමි, එවං ජානාහි කොසියා’’ති.

තත්ථ හාතූනාති හරිත්වා. තං නිධින්ති තං පුඤ්ඤකම්මං පණ්ඩිතා අනුගාමිකනිධිං නාම කථෙන්ති. නිධිනිධානන්ති නිධිනො නිධානං, ‘‘නිධානනිධි’’න්තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො.

බ්‍රාහ්මණො මහාසත්තස්ස ධම්මකථං සුත්වා පසන්නචිත්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි.

13. ‘‘භද්දකො වතයං පක්ඛී, දිජො පරමධම්මිකො;

එකච්චෙසු මනුස්සෙසු, අයං ධම්මො න විජ්ජති.

14. ‘‘භුඤ්ජ සාලිං යථාකාමං, සහ සබ්බෙහි ඤාතිභි;

පුනාපි සුව පස්සෙමු, පියං මෙ තව දස්සන’’න්ති.

තත්ථ භුඤ්ජ සාලින්ති ඉතො පට්ඨාය නිබ්භයො හුත්වා භුඤ්ජාති කරීසසහස්සම්පි තස්සෙව නිය්‍යාදෙන්තො එවමාහ. පස්සෙමූති අත්තනො රුචියා ආගතං අඤ්ඤෙසුපි දිවසෙසු තං පස්සෙය්‍යාමාති.

එවං බ්‍රාහ්මණො මහාසත්තං යාචිත්වා පියපුත්තං විය මුදුචිත්තෙන ඔලොකෙන්තො පාදතො බන්ධනං මොචෙත්වා සතපාකතෙලෙන පාදෙ මක්ඛෙත්වා භද්දපීඨෙ නිසීදාපෙත්වා කඤ්චනතට්ටකෙ මධුලාජෙ ඛාදාපෙත්වා සක්ඛරොදකං පායෙසි. අථස්ස සුවරාජා ‘‘අප්පමත්තො හොහි, බ්‍රාහ්මණා’’ති වත්වා ඔවාදං දෙන්තො ආහ –

15. ‘‘භුත්තඤ්ච පීතඤ්ච තවස්සමම්හි, රතී ච නො කොසිය තෙ සකාසෙ;

නික්ඛිත්තදණ්ඩෙසු දදාහි දානං, ජිණ්ණෙ ච මාතාපිතරො භරස්සූ’’ති.

තත්ථ තවස්සමම්හීති තව නිවෙසනෙ. රතීති අභිරති.

තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො තුට්ඨමානසො උදානං උදානෙන්තො ගාථමාහ –

16. ‘‘ලක්ඛී වත මෙ උදපාදි අජ්ජ, යො අද්දසාසිං පවරං දිජානං;

සුවස්ස සුත්වාන සුභාසිතානි, කාහාමි පුඤ්ඤානි අනප්පකානී’’ති.

තත්ථ ලක්ඛීති සිරීපි පුඤ්ඤම්පි පඤ්ඤාපි.

මහාසත්තො බ්‍රාහ්මණෙන අත්තනො දින්නං කරීසසහස්සමත්තං පටික්ඛිපිත්වා අට්ඨකරීසමෙව ගණ්හි. බ්‍රාහ්මණො ථම්භෙ නිඛනිත්වා තස්ස ඛෙත්තං නිය්‍යාදෙත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා ඛමාපෙත්වා ‘‘ගච්ඡ සාමි, අස්සුමුඛෙ රොදමානෙ මාතාපිතරො අස්සාසෙහී’’ති වත්වා තං උය්‍යොජෙසි. සො තුට්ඨමානසො සාලිසීසං ආදාය ගන්ත්වා මාතාපිතූනං පුරතො නික්ඛිපිත්වා ‘‘අම්මතාතා, උට්ඨෙථා’’ති ආහ. තෙ අස්සුමුඛා රොදමානා උට්ඨහිංසු, තාවදෙව සුවගණා සන්නිපතිත්වා ‘‘කථං මුත්තොසි, දෙවා’’ති පුච්ඡිංසු. සො තෙසං සබ්බං විත්ථාරතො කථෙසි. කොසියොපි සුවරඤ්ඤො ඔවාදං සුත්වා තතො පට්ඨාය ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණානං මහාදානං පට්ඨපෙසි. තමත්ථං පකාසෙන්තො සත්ථා ඔසානගාථමාහ –

17. ‘‘සො කොසියො අත්තමනො උදග්ගො, අන්නඤ්ච පානඤ්චභිසඞ්ඛරිත්වා;

අන්නෙන පානෙන පසන්නචිත්තො, සන්තප්පයි සමණබ්‍රාහ්මණෙ චා’’ති.

තත්ථ සන්තප්පයීති ගහිතගහිතානි භාජනානි පූරෙන්තො සන්තප්පෙසීති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ‘‘එවං භික්ඛු මාතාපිතූනං පොසනං නාම පණ්ඩිතානං වංසො’’ති වත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ සො භික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. තදා සුවගණා බුද්ධපරිසා අහෙසුං, මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි, ඛෙත්තපාලො ඡන්නො, බ්‍රාහ්මණො ආනන්දො, සුවරාජා පන අහමෙව අහොසින්ති.

සාලිකෙදාරජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[485] 2. චන්දකින්නරීජාතකවණ්ණනා

උපනීයතිදං මඤ්ඤෙති ඉදං සත්ථා කපිලවත්ථුපුරං උපනිස්සාය නිග්‍රොධාරාමෙ විහරන්තො රාජනිවෙසනෙ රාහුලමාතරං ආරබ්භ කථෙසි. ඉදං පන ජාතකං දූරෙනිදානතො පට්ඨාය කථෙතබ්බං. සා පනෙසා නිදානකථා යාව ලට්ඨිවනෙ උරුවෙලකස්සපසීහනාදා අපණ්ණකජාතකෙ කථිතා, තතො පරං යාව කපිලවත්ථුගමනා වෙස්සන්තරජාතකෙ ආවි භවිස්සති. සත්ථා පන පිතු නිවෙසනෙ නිසීදිත්වා අන්තරභත්තසමයෙ මහාධම්මපාලජාතකං (ජා. 1.10.92 ආදයො) කථෙත්වා කතභත්තකිච්චො ‘‘රාහුලමාතු නිවෙසනෙ නිසීදිත්වා තස්සා ගුණං වණ්ණෙන්තො චන්දකින්නරීජාතකං (ජා. 1.14.18 ආදයො) කථෙස්සාමී’’ති රාජානං පත්තං ගාහාපෙත්වා ද්වීහි අග්ගසාවකෙහි සද්ධිං රාහුලමාතු නිවෙසනට්ඨානං පායාසි. තදා තස්සා සම්මුඛා චත්තාලීසසහස්සනාටකිත්ථියො වසන්ති තාසු ඛත්තියකඤ්ඤානංයෙව නවුතිඅධිකසහස්සං. සා තථාගතස්ස ආගමනං ඤත්වා ‘‘සබ්බා කාසාවානෙව නිවාසෙන්තූ’’ති තාසං ආරොචාපෙසි. තා තථා කරිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. අථ තා සබ්බාපි එකප්පහාරෙනෙව විරවිංසු, මහාපරිදෙවසද්දො අහොසි. රාහුලමාතාපි පරිදෙවිත්වා සොකං විනොදෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා රාජගතෙන බහුමානෙන සගාරවෙන නිසීදි. රාජා තස්සා ගුණකථං ආරභි, ‘‘භන්තෙ, මම සුණ්හා ‘තුම්හෙහි කාසාවානි නිවත්ථානී’ති සුත්වා කාසාවානෙව නිවාසෙසි, ‘මාලාදීනි පරිච්චත්තානී’ති සුත්වා මාලාදීනි පරිච්චජි, ‘භූමියං සයතී’ති සුත්වා භූමිසයනාව ජාතා, තුම්හාකං පබ්බජිතකාලෙ විධවා හුත්වා අඤ්ඤෙහි රාජූහි පෙසිතං පණ්ණාකාරං න ගණ්හි, එවං තුම්හෙසු අසංහීරචිත්තා එසා’’ති නානප්පකාරෙහි තස්සා ගුණකථං කථෙසි. සත්ථා ‘‘අනච්ඡරියං, මහාරාජ, යං එසා ඉදානි මම පච්ඡිමෙ අත්තභාවෙ මයි සසිනෙහා අසංහීරචිත්තා අනඤ්ඤනෙය්‍යා භවෙය්‍ය. එසා තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තාපි මයි අසංහීරචිත්තා අනඤ්ඤනෙය්‍යා අහොසී’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ මහාසත්තො හිමවන්තපදෙසෙ කින්නරයොනියං නිබ්බත්ති, චන්දා නාමස්ස භරියා. තෙ උභොපි චන්දනාමකෙ රජතපබ්බතෙ වසිංසු. තදා බාරාණසිරාජා අමච්චානං රජ්ජං නිය්‍යාදෙත්වා ද්වෙ කාසායානි නිවාසෙත්වා සන්නද්ධපඤ්චාවුධො එකකොව හිමවන්තං පාවිසි. සො මිගමංසං ඛාදන්තො එකං ඛුද්දකනදිං අනුසඤ්චරන්තො උද්ධං අභිරුහි. චන්දපබ්බතවාසිනො කින්නරා වස්සාරත්තසමයෙ අනොතරිත්වා පබ්බතෙයෙව වසන්ති, නිදාඝසමයෙ ඔතරන්ති. තදා ච සො චන්දකින්නරො අත්තනො භරියාය සද්ධිං ඔතරිත්වා තෙසු තෙසු ඨානෙසු ගන්ධෙ විලිම්පන්තො පුප්ඵරෙණුං ඛාදන්තො පුප්ඵපටෙ නිවාසෙන්තො පාරුපන්තො ලතාදොලාහි කීළන්තො මධුරස්සරෙන ගායන්තො තං ඛුද්දකනදිං පත්වා එකස්මිං නිවත්තනට්ඨානෙ ඔතරිත්වා උදකෙ පුප්ඵානි විකිරිත්වා උදකකීළං කීළිත්වා පුප්ඵපටෙ නිවාසෙත්වා පාරුපිත්වා රජතපට්ටවණ්ණාය වාලුකාය පුප්ඵාසනං පඤ්ඤපෙත්වා එකං වෙළු දණ්ඩකං ගහෙත්වා සයනෙ නිසීදි. තතො චන්දකින්නරො වෙළුං වාදෙන්තො මධුරසද්දෙන ගායි. චන්දකින්නරී මුදුහත්ථෙ නාමෙත්වා තස්ස අවිදූරෙ ඨිතා නච්චි චෙව ගායි ච. සො රාජා තෙසං සද්දං සුත්වා පදසද්දං අසාවෙන්තො සණිකං ගන්ත්වා පටිච්ඡන්නෙ ඨත්වා තෙ කින්නරෙ දිස්වා කින්නරියා පටිබද්ධචිත්තො හුත්වා ‘‘තං කින්නරං විජ්ඣිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා ඉමාය සද්ධිං සංවාසං කප්පෙස්සාමී’’ති ඨත්වා චන්දකින්නරං විජ්ඣි. සො වෙදනාප්පත්තො පරිදෙවමානො චතස්සො ගාථා අභාසි –

18. ‘‘උපනීයතිදං මඤ්ඤෙ, චන්දෙ ලොහිතමද්දනෙ;

අජ්ජ ජහාමි ජීවිතං, පාණා මෙ චන්දෙ නිරුජ්ඣන්ති.

19. ‘‘ඔසීදි මෙ දුක්ඛං හදයං, මෙ ඩය්හතෙ නිතම්මාමි;

තව චන්දියා සොචන්තියා, න නං අඤ්ඤෙහි සොකෙහි.

20. ‘‘තිණමිව වනමිව මිලායාමි, නදී අපරිපුණ්ණාව සුස්සාමි;

තව චන්දියා සොචන්තියා, න නං අඤ්ඤෙහි සොකෙහි.

21. ‘‘වස්සමිව සරෙ පාදෙ, ඉමානි අස්සූනි වත්තරෙ මය්හං;

තව චන්දියා සොචන්තියා, න නං අඤ්ඤෙහි සොකෙහී’’ති.

තත්ථ උපනීයතීති සන්තතිවිච්ඡෙදං උපනීයති. ඉදන්ති ජීවිතං. පාණා මෙති භද්දෙ, චන්දෙ මම ජීවිතපාණා නිරුජ්ඣන්ති. ඔසීදි මෙති ජීවිතං මෙ ඔසීදති. නිතම්මාමීති අතිකිලමාමි. තව චන්දියාති ඉදං මම දුක්ඛං, න නං අඤ්ඤෙහි සොකෙහි, අථ ඛො තව චන්දියා සොචන්තියා සොකහෙතු යස්මා ත්වං මම වියොගෙන සොචිස්සසි, තස්මාති අත්ථො. තිණමිව වනමිව මිලායාමීති තත්තපාසාණෙ ඛිත්තතිණමිව මූලඡින්නවනමිව මිලායාමීති වදති. සරෙ පාදෙති යථා නාම පබ්බතපාදෙ පතිතවස්සං සරිත්වා අච්ඡින්නධාරං වත්තති.

මහාසත්තො ඉමාහි චතූහි ගාථාහි පරිදෙවිත්වා පුප්ඵසයනෙ නිපන්නොව සතිං විස්සජ්ජෙත්වා පරිවත්ති. රාජා පතිට්ඨිතොව. ඉතරා මහාසත්තෙ පරිදෙවන්තෙ අත්තනො රතියා මත්තා හුත්වා තස්ස විද්ධභාවං න ජානාති, විසඤ්ඤං පන නං පරිවත්තිත්වා නිපන්නං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො මෙ පියසාමිකස්ස දුක්ඛ’’න්ති උපධාරෙන්තී පහාරමුඛතො පග්ඝරන්තං ලොහිතං දිස්වා පියසාමිකෙ උප්පන්නං බලවසොකං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තී මහාසද්දෙන පරිදෙවි. රාජා ‘‘කින්නරො මතො භවිස්සතී’’ති නික්ඛමිත්වා අත්තානං දස්සෙසි. චන්දා තං දිස්වා ‘‘ඉමිනා මෙ චොරෙන පියසාමිකො විද්ධො භවිස්සතී’’ති කම්පමානා පලායිත්වා පබ්බතමත්ථකෙ ඨත්වා රාජානං පරිභාසන්තී පඤ්ච ගාථා අභාසි –

22. ‘‘පාපො ඛොසි රාජපුත්ත, යො මෙ ඉච්ඡිතං පතිං වරාකියා;

විජ්ඣසි වනමූලස්මිං, සොයං විද්ධො ඡමා සෙති.

23. ‘‘ඉමං මය්හං හදයසොකං, පටිමුඤ්චතු රාජපුත්ත තව මාතා;

යො මය්හං හදයසොකො, කිම්පුරිසං අවෙක්ඛමානාය.

24. ‘‘ඉමං මය්හං හදයසොකං, පටිමුඤ්චතු රාජපුත්ත තව ජායා;

යො මය්හං හදයසොකො, කිම්පුරිසං අවෙක්ඛමානාය.

25. ‘‘මා ච පුත්තං මා ච පතිං, අද්දක්ඛි රාජපුත්ත තව මාතා;

යො කිම්පුරිසං අවධි, අදූසකං මය්හ කාමා හි.

26. ‘‘මා ච පුත්තං මා ච පතිං, අද්දක්ඛි රාජපුත්ත තව ජායා;

යො කිම්පුරිසං අවධි, අදූසකං මය්හ කාමා හී’’ති.

තත්ථ වරාකියාති කපණාය. පටිමුඤ්චතූති පටිලභතු ඵුසතු පාපුණාතු. මය්හ කාමා හීති මය්හං කාමෙන.

රාජා නං පඤ්චහි ගාථාහි පරිභාසිත්වා පබ්බතමත්ථකෙ ඨිතංයෙව අස්සාසෙන්තො ගාථමාහ –

27. ‘‘මා ත්වං චන්දෙ රොදි මා සොපි, වනතිමිරමත්තක්ඛි;

මම ත්වං හෙහිසි භරියා, රාජකුලෙ පූජිතා නාරීභී’’ති.

තත්ථ චන්දෙති මහාසත්තස්ස පරිදෙවනකාලෙ නාමස්ස සුතත්තා එවමාහ. වනතිමිරමත්තක්ඛීති වනතිමිරපුප්ඵසමානඅක්ඛි. පූජිතා නාරීභීති සොළසන්නං ඉත්ථිසහස්සානං ජෙට්ඨිකා අග්ගමහෙසී හෙස්සසි.

චන්දා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘ත්වං කිං මං වදෙසී’’ති සීහනාදං නදන්තී අනන්තරගාථමාහ –

28. ‘‘අපි නූනහං මරිස්සං, නාහං රාජපුත්ත තව හෙස්සං;

යො කිම්පුරිසං අවධි, අදූසකං මය්හ කාමා හී’’ති.

තත්ථ අපි නූනහන්ති අපි එකංසෙනෙව අහං මරිස්සං.

සො තස්සා වචනං සුත්වා නිච්ඡන්දරාගො හුත්වා ඉතරං ගාථමාහ –

29. ‘‘අපි භීරුකෙ අපි ජීවිතුකාමිකෙ, කිම්පුරිසි ගච්ඡ හිමවන්තං;

තාලීසතගරභොජනා, අඤ්ඤෙ තං මිගා රමිස්සන්තී’’ති.

තත්ථ අපි භීරුකෙති භීරුජාතිකෙ. තාලීසතගරභොජනාති ත්වං තාලීසපත්තතගරපත්තභොජනා මිගී, තස්මා අඤ්ඤෙ තං මිගා රමිස්සන්ති, න ත්වං රාජකුලාරහා, ගච්ඡාති නං අවච, වත්වා ච පන නිරපෙක්ඛො හුත්වා පක්කාමි.

සා තස්ස ගතභාවං ඤත්වා ඔරුය්හ මහාසත්තං ආලිඞ්ගිත්වා පබ්බතමත්ථකං ආරොපෙත්වා පබ්බතතලෙ නිපජ්ජාපෙත්වා සීසමස්ස අත්තනො ඌරූසු කත්වා බලවපරිදෙවං පරිදෙවමානා ද්වාදස ගාථා අභාසි –

30. ‘‘තෙ පබ්බතා තා ච කන්දරා, තා ච ගිරිගුහායො තථෙව තිට්ඨන්ති;