13. තෙරසකනිපාතො

[474] 1. අම්බජාතකවණ්ණනා

අහාසි මෙ අම්බඵලානි පුබ්බෙති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තං ආරබ්භ කථෙසි. දෙවදත්තො හි ‘‘අහං බුද්ධො භවිස්සාමි, මය්හං සමණො ගොතමො නෙව ආචරියො න උපජ්ඣායො’’ති ආචරියං පච්චක්ඛාය ඣානපරිහීනො සඞ්ඝං භින්දිත්වා අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං ආගච්ඡන්තො බහිජෙතවනෙ පථවියා විවරෙ දින්නෙ අවීචිං පාවිසි. තදා භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, දෙවදත්තො ආචරියං පච්චක්ඛාය මහාවිනාසං පත්තො, අවීචිමහානිරයෙ නිබ්බත්තො’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි දෙවදත්තො ආචරියං පච්චක්ඛාය මහාවිනාසං පත්තොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ තස්ස පුරොහිතකුලං අහිවාතරොගෙන විනස්සි. එකොව පුත්තො භිත්තිං භින්දිත්වා පලාතො. සො තක්කසිලං ගන්ත්වා දිසාපාමොක්ඛස්සාචරියස්ස සන්තිකෙ තයො වෙදෙ ච අවසෙසසිප්පානි ච උග්ගහෙත්වා ආචරියං වන්දිත්වා නික්ඛන්තො ‘‘දෙසචාරිත්තං ජානිස්සාමී’’ති චරන්තො එකං පච්චන්තනගරං පාපුණි. තං නිස්සාය මහාචණ්ඩාලගාමකො අහොසි. තදා බොධිසත්තො තස්මිං ගාමෙ පටිවසති, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො අකාලෙ ඵලං ගණ්හාපනමන්තං ජානාති. සො පාතොව වුට්ඨාය කාජං ආදාය තතො ගාමා නික්ඛිමිත්වා අරඤ්ඤෙ එකං අම්බරුක්ඛං උපසඞ්කමිත්වා සත්තපදමත්ථකෙ ඨිතො තං මන්තං පරිවත්තෙත්වා අම්බරුක්ඛං එකෙන උදකපසතෙන පහරති. රුක්ඛතො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව පුරාණපණ්ණානි පතන්ති, නවානි උට්ඨහන්ති, පුප්ඵානි පුප්ඵිත්වා පතන්ති, අම්බඵලානි උට්ඨාය මුහුත්තෙනෙව පච්චිත්වා මධුරානි ඔජවන්තානි දිබ්බරසසදිසානි හුත්වා රුක්ඛතො පතන්ති. මහාසත්තො තානි උච්චිනිත්වා යාවදත්ථං ඛාදිත්වා කාජං පූරාපෙත්වා ගෙහං ගන්ත්වා තානි වික්කිණිත්වා පුත්තදාරං පොසෙසි.

සො බ්‍රාහ්මණකුමාරො මහාසත්තං අකාලෙ අම්බපක්කානි ආහරිත්වා වික්කිණන්තං දිස්වා ‘‘නිස්සංසයෙන තෙහි මන්තබලෙන උප්පන්නෙහි භවිතබ්බං, ඉමං පුරිසං නිස්සාය ඉදං අනග්ඝමන්තං ලභිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා මහාසත්තස්ස අම්බානි ආහරණනියාමං පරිග්ගණ්හන්තො තථතො ඤත්වා තස්මිං අරඤ්ඤතො අනාගතෙයෙව තස්ස ගෙහං ගන්ත්වා අජානන්තො විය හුත්වා තස්ස භරියං ‘‘කුහිං අය්‍යො, ආචරියො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අරඤ්ඤං ගතො’’ති වුත්තෙ තං ආගතං ආගමයමානොව ඨත්වා ආගච්ඡන්තං දිස්වා හත්ථතො පච්ඡිං ගහෙත්වා ආහරිත්වා ගෙහෙ ඨපෙසි. මහාසත්තො තං ඔලොකෙත්වා භරියං ආහ – ‘‘භද්දෙ, අයං මාණවො මන්තත්ථාය ආගතො, තස්ස හත්ථෙ මන්තො නස්සති, අසප්පුරිසො එසො’’ති. මාණවොපි ‘‘අහං ඉමං මන්තං ආචරියස්ස උපකාරකො හුත්වා ලභිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා තතො පට්ඨාය තස්ස ගෙහෙ සබ්බකිච්චානි කරොති. දාරූනි ආහරති, වීහිං කොට්ටෙති, භත්තං පචති, දන්තකට්ඨමුඛධොවනාදීනි දෙති, පාදං ධොවති.

එකදිවසං මහාසත්තෙන ‘‘තාත මාණව, මඤ්චපාදානං මෙ උපධානං දෙහී’’ති වුත්තෙ අඤ්ඤං අපස්සිත්වා සබ්බරත්තිං ඌරුම්හි ඨපෙත්වා නිසීදි. අපරභාගෙ මහාසත්තස්ස භරියා පුත්තං විජායි. තස්සා පසූතිකාලෙ පරිකම්මං සබ්බමකාසි. සා එකදිවසං මහාසත්තං ආහ ‘‘සාමි, අයං මාණවො ජාතිසම්පන්නො හුත්වා මන්තත්ථාය අම්හාකං වෙය්‍යාවච්චං කරොති, එතස්ස හත්ථෙ මන්තො තිට්ඨතු වා මා වා, දෙථ තස්ස මන්ත’’න්ති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා තස්ස මන්තං දත්වා එවමාහ – ‘‘තාත, අනග්ඝොයං මන්තො, තව ඉමං නිස්සාය මහාලාභසක්කාරො භවිස්සති, රඤ්ඤා වා රාජමහාමත්තෙන වා ‘කො තෙ ආචරියො’ති පුට්ඨකාලෙ මා මං නිගූහිත්ථො, සචෙ හි ‘චණ්ඩාලස්ස මෙ සන්තිකා මන්තො ගහිතො’ති ලජ්ජන්තො ‘බ්‍රාහ්මණමහාසාලො මෙ ආචරියො’ති කථෙස්සසි, ඉමස්ස මන්තස්ස ඵලං න ලභිස්සසී’’ති. සො ‘‘කිං කාරණා තං නිගූහිස්සාමි, කෙනචි පුට්ඨකාලෙ තුම්හෙයෙව කථෙස්සාමී’’ති වත්වා තං වන්දිත්වා චණ්ඩාලගාමතො නික්ඛමිත්වා මන්තං වීමංසිත්වා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං පත්වා අම්බානි වික්කිණිත්වා බහුං ධනං ලභි.

අථෙකදිවසං උය්‍යානපාලො තස්ස හත්ථතො අම්බං කිණිත්වා රඤ්ඤො අදාසි. රාජා තං පරිභුඤ්ජිත්වා ‘‘කුතො සම්ම, තයා එවරූපං අම්බං ලද්ධ’’න්ති පුච්ඡි. දෙව, එකො මාණවො අකාලඅම්බඵලානි ආනෙත්වා වික්කිණාති, තතො මෙ ගහිතන්ති. තෙන හි ‘‘ඉතො පට්ඨාය ඉධෙව අම්බානි ආහරතූ’’ති නං වදෙහීති. සො තථා අකාසි. මාණවොපි තතො පට්ඨාය අම්බානි රාජකුලං හරති. අථ රඤ්ඤා ‘‘උපට්ඨහ ම’’න්ති වුත්තෙ රාජානං උපට්ඨහන්තො බහුං ධනං ලභිත්වා අනුක්කමෙන විස්සාසිකො ජාතො. අථ නං එකදිවසං රාජා පුච්ඡි ‘‘මාණව, කුතො අකාලෙ එවං වණ්ණගන්ධරසසම්පන්නානි අම්බානි ලභසි, කිං තෙ නාගො වා සුපණ්ණො වා දෙවො වා කොචි දෙති, උදාහු මන්තබලං එත’’න්ති? ‘‘න මෙ මහාරාජ, කොචි දෙති, අනග්ඝො පන මෙ මන්තො අත්ථි, තස්සෙව බල’’න්ති. ‘‘තෙන හි මයම්පි තෙ එකදිවසං මන්තබලං දට්ඨුකාමා’’ති. ‘‘සාධු, දෙව, දස්සෙස්සාමී’’ති. රාජා පුනදිවසෙ තෙන සද්ධිං උය්‍යානං ගන්ත්වා ‘‘දස්සෙහී’’ති ආහ. සො ‘‘සාධූ’’ති අම්බරුක්ඛං උපගන්ත්වා සත්තපදමත්ථකෙ ඨිතො මන්තං පරිවත්තෙත්වා රුක්ඛං උදකෙන පහරි. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව අම්බරුක්ඛො හෙට්ඨා වුත්තනියාමෙනෙව ඵලං ගහෙත්වා මහාමෙඝො විය අම්බවස්සං වස්සි. මහාජනො සාධුකාරං අදාසි, චෙලුක්ඛෙපා පවත්තිංසු.

රාජා අම්බඵලානි ඛාදිත්වා තස්ස බහුං ධනං දත්වා ‘‘මාණවක, එවරූපො තෙ අච්ඡරියමන්තො කස්ස සන්තිකෙ ගහිතො’’ති පුච්ඡි. මාණවො ‘‘සචාහං ‘චණ්ඩාලස්ස සන්තිකෙ’ති වක්ඛාමි, ලජ්ජිතබ්බකං භවිස්සති, මඤ්ච ගරහිස්සන්ති, මන්තො ඛො පන මෙ පගුණො, ඉදානි න නස්සිස්සති, දිසාපාමොක්ඛං ආචරියං අපදිසාමී’’ති චින්තෙත්වා මුසාවාදං කත්වා ‘‘තක්කසිලායං දිසාපාමොක්ඛාචරියස්ස සන්තිකෙ ගහිතො මෙ’’ති වදන්තො ආචරියං පච්චක්ඛාසි. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව මන්තො අන්තරධායි. රාජා සොමනස්සජාතො තං ආදාය නගරං පවිසිත්වා පුනදිවසෙ ‘‘අම්බානි ඛාදිස්සාමී’’ති උය්‍යානං ගන්ත්වා මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ නිසීදිත්වා මාණව, අම්බානි ආහරාති ආහ. සො ‘‘සාධූ’’ති අම්බං උපගන්ත්වා සත්තපදමත්ථකෙ ඨිතො ‘‘මන්තං පරිවත්තෙස්සාමී’’ති මන්තෙ අනුපට්ඨහන්තෙ අන්තරහිතභාවං ඤත්වා ලජ්ජිතො අට්ඨාසි. රාජා ‘‘අයං පුබ්බෙ පරිසමජ්ඣෙයෙව අම්බානි ආහරිත්වා අම්හාකං දෙති, ඝනමෙඝවස්සං විය අම්බවස්සං වස්සාපෙති, ඉදානි ථද්ධො විය ඨිතො, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති චින්තෙත්වා තං පුච්ඡන්තො පඨමං ගාථමාහ –

1. ‘‘අහාසි මෙ අම්බඵලානි පුබ්බෙ, අණූනි ථූලානි ච බ්‍රහ්මචාරි;

තෙහෙව මන්තෙහි න දානි තුය්හං, දුමප්ඵලා පාතුභවන්ති බ්‍රහ්මෙ’’ති.

තත්ථ අහාසීති ආහරි. දුමප්ඵලාති රුක්ඛඵලානි.

තං සුත්වා මාණවො ‘‘සචෙ ‘අජ්ජ අම්බඵලං න ගණ්හාමී’ති වක්ඛාමි, රාජා මෙ කුජ්ඣිස්සති, මුසාවාදෙන නං වඤ්චෙස්සාමී’’ති දුතියං ගාථමාහ –

2. ‘‘නක්ඛත්තයොගං පටිමානයාමි, ඛණං මුහුත්තඤ්ච මන්තෙ න පස්සං;

නක්ඛත්තයොගඤ්ච ඛණඤ්ච ලද්ධා, අද්ධා හරිස්සම්බඵලං පහූත’’න්ති.

තත්ථ අද්ධාහරිස්සම්බඵලන්ති අද්ධා අම්බඵලං ආහරිස්සාමි.

රාජා ‘‘අයං අඤ්ඤදා නක්ඛත්තයොගං න වදති, කිං නු ඛො එත’’න්ති පුච්ඡන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

3. ‘‘නක්ඛත්තයොගං න පුරෙ අභාණි, ඛණං මුහුත්තං න පුරෙ අසංසි;

සයං හරී අම්බඵලං පහූතං, වණ්ණෙන ගන්ධෙන රසෙනුපෙතං.

4. ‘‘මන්තාභිජප්පෙන පුරෙ හි තුය්හං, දුමප්ඵලා පාතුභවන්ති බ්‍රහ්මෙ;

ස්වාජ්ජ න පාරෙසි ජප්පම්පි මන්තං, අයං සො කො නාම තවජ්ජ ධම්මො’’ති.

තත්ථ න පාරෙසීති න සක්කොසි. ජප්පම්පීති ජප්පන්තොපි පරිවත්තෙන්තොපි. අයං සොති අයමෙව සො තව සභාවො අජ්ජ කො නාම ජාතොති.

තං සුත්වා මාණවො ‘‘න සක්කා රාජානං මුසාවාදෙන වඤ්චෙතුං, සචෙපි මෙ සභාවෙ කථිතෙ ආණං කරෙය්‍ය, කරොතු, සභාවමෙව කථෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

5. ‘‘චණ්ඩාලපුත්තො මම සම්පදාසි, ධම්මෙන මන්තෙ පකතිඤ්ච සංසි;

මා චස්සු මෙ පුච්ඡිතො නාමගොත්තං, ගුය්හිත්ථො අත්ථං විජහෙය්‍ය මන්තො.

6. ‘‘සොහං ජනින්දෙන ජනම්හි පුට්ඨො, මක්ඛාභිභූතො අලිකං අභාණිං;

‘මන්තා ඉමෙ බ්‍රාහ්මණස්සා’ති මිච්ඡා, පහීනමන්තො කපණො රුදාමී’’ති.

තත්ථ ධම්මෙනාති සමෙන කාරණෙන අප්පටිච්ඡාදෙත්වාව අදාසි. පකතිඤ්ච සංසීති ‘‘මා මෙ පුච්ඡිතො නාමගොත්තං ගුය්හිත්ථො, සචෙ ගූහසි, මන්තා තෙ නස්සිස්සන්තී’’ති තෙසං නස්සනපකතිඤ්ච මය්හං සංසි. බ්‍රාහ්මණස්සාති මිච්ඡාති ‘‘බ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකෙ මයා ඉමෙ මන්තා ගහිතා’’ති මිච්ඡාය අභණිං, තෙන මෙ තෙ මන්තා නට්ඨා, ස්වාහං පහීනමන්තො ඉදානි කපණො රුදාමීති.

තං සුත්වා රාජා ‘‘අයං පාපධම්මො එවරූපං රතනමන්තං න ඔලොකෙසි, එවරූපස්මිඤ්හි උත්තමරතනමන්තෙ ලද්ධෙ ජාති කිං කරිස්සතී’’ති කුජ්ඣිත්වා තස්ස ගරහන්තො –

7. ‘‘එරණ්ඩා පුචිමන්දා වා, අථ වා පාලිභද්දකා;

මධුං මධුත්ථිකො වින්දෙ, සො හි තස්ස දුමුත්තමො.

8. ‘‘ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා වෙස්සා, සුද්දා චණ්ඩාලපුක්කුසා;

යම්හා ධම්මං විජානෙය්‍ය, සො හි තස්ස නරුත්තමො.

9. ‘‘ඉමස්ස දණ්ඩඤ්ච වධඤ්ච දත්වා, ගලෙ ගහෙත්වා ඛලයාථ ජම්මං;

යො උත්තමත්ථං කසිරෙන ලද්ධං, මානාතිමානෙන විනාසයිත්ථා’’ති. –

ඉමා ගාථා ආහ.

තත්ථ මධුත්ථිකොති මධුඅත්ථිකො පුරිසො අරඤ්ඤෙ මධුං ඔලොකෙන්තො එතෙසං රුක්ඛානං යතො මධුං ලභති, සොව දුමො තස්ස දුමුත්තමො නාම. තථෙව ඛත්තියාදීසු යම්හා පුරිසා ධම්මං කාරණං යුත්තං අත්ථං විජානෙය්‍ය, සොව තස්ස උත්තමො නරො නාම. ඉමස්ස දණ්ඩඤ්චාති ඉමස්ස පාපධම්මස්ස සබ්බස්සහරණදණ්ඩඤ්ච වෙළුපෙසිකාදීහි පිට්ඨිචම්මං උප්පාටෙත්වා වධඤ්ච දත්වා ඉමං ජම්මං ගලෙ ගහෙත්වා ඛලයාථ, ඛලිකාරත්තං පාපෙත්වා නිද්ධමථ නික්කඩ්ඪථ, කිං ඉමිනා ඉධ වසන්තෙනාති.

රාජපුරිසා තථා කත්වා ‘‘තවාචරියස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තං ආරාධෙත්වාව සචෙ පුන මන්තෙ ලභිස්සසි, ඉධ ආගච්ඡෙය්‍යාසි, නො චෙ, ඉමං දිසං මා ඔලොකෙය්‍යාසී’’ති තං නිබ්බිසයමකංසු. සො අනාථො හුත්වා ‘‘ඨපෙත්වා ආචරියං න මෙ අඤ්ඤං පටිසරණං අත්ථි, තස්සෙව සන්තිකං ගන්ත්වා තං ආරාධෙත්වා පුන මන්තං යාචිස්සාමී’’ති රොදන්තො තං ගාමං අගමාසි. අථ නං ආගච්ඡන්තං දිස්වා මහාසත්තො භරියං ආමන්තෙත්වා ‘‘භද්දෙ, පස්ස තං පාපධම්මං පරිහීනමන්තං පුන ආගච්ඡන්ත’’න්ති ආහ. සො මහාසත්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො ‘‘කිංකාරණා ආගතොසී’’ති පුට්ඨො ‘‘ආචරිය, මුසාවාදං කත්වා ආචරියං පච්චක්ඛිත්වා මහාවිනාසං පත්තොම්හී’’ති වත්වා අච්චයං දස්සෙත්වා පුන මන්තෙ යාචන්තො –

10. ‘‘යථා සමං මඤ්ඤමානො පතෙය්‍ය, සොබ්භං ගුහං නරකං පූතිපාදං;

රජ්ජූති වා අක්කමෙ කණ්හසප්පං, අන්ධො යථා ජොතිමධිට්ඨහෙය්‍ය;

එවම්පි මං තං ඛලිතං සපඤ්ඤ, පහීනමන්තස්ස පුනප්පදාහී’’ති. – ගාථමාහ;

තත්ථ යථා සමන්ති යථා පුරිසො ඉදං සමං ඨානන්ති මඤ්ඤමානො සොබ්භං වා ගුහං වා භූමියා ඵලිතට්ඨානසඞ්ඛාතං නරකං වා පූතිපාදං වා පතෙය්‍ය. පූතිපාදොති හිමවන්තපදෙසෙ මහාරුක්ඛෙ සුස්සිත්වා මතෙ තස්ස මූලෙසු පූතිකෙසු ජාතෙසු තස්මිං ඨානෙ මහාආවාටො හොති, තස්ස නාමං. ජොතිමධිට්ඨහෙය්‍යාති අග්ගිං අක්කමෙය්‍ය. එවම්පීති එවං අහම්පි පඤ්ඤාචක්ඛුනො අභාවා අන්ධො තුම්හාකං විසෙසං අජානන්තො තුම්හෙසු ඛලිතො, තං මං ඛලිතං විදිත්වා සපඤ්ඤ ඤාණසම්පන්න පහීනමන්තස්ස මම පුනපි දෙථාති.

අථ නං ආචරියො ‘‘තාත, කිං කථෙසි, අන්ධො හි සඤ්ඤාය දින්නාය සොබ්භාදීනි පරිහරති, මයා පඨමමෙව තව කථිතං, ඉදානි කිමත්ථං මම සන්තිකං ආගතොසී’’ති වත්වා –

11. ‘‘ධම්මෙන මන්තං තව සම්පදාසිං, තුවම්පි ධම්මෙන පටිග්ගහෙසි;

පකතිම්පි තෙ අත්තමනො අසංසිං, ධම්මෙ ඨිතං තං න ජහෙය්‍ය මන්තො.

12. ‘‘යො බාල-මන්තං කසිරෙන ලද්ධං, යං දුල්ලභං අජ්ජ මනුස්සලොකෙ;

කිඤ්චාපි ලද්ධා ජීවිතුං අප්පපඤ්ඤො, විනාසයී අලිකං භාසමානො.

13. ‘‘බාලස්ස මූළ්හස්ස අකතඤ්ඤුනො ච, මුසා භණන්තස්ස අසඤ්ඤතස්ස;

මන්තෙ මයං තාදිසකෙ න දෙම, කුතො මන්තා ගච්ඡ න මය්හං රුච්චසී’’ති. –

ඉමා ගාථා ආහ.

තත්ථ ධම්මෙනාති අහම්පි තව ආචරියභාගං හිරඤ්ඤං වා සුවණ්ණං වා අග්ගහෙත්වා ධම්මෙනෙව මන්තං සම්පදාසිං, ත්වම්පි කිඤ්චි අදත්වා ධම්මෙන සමෙනෙව පටිග්ගහෙසි. ධම්මෙ ඨිතන්ති ආචරියපූජකධම්මෙ ඨිතං. තාදිසකෙති තථාරූපෙ අකාලඵලගණ්හාපකෙ මන්තෙ න දෙම, ගච්ඡ න මෙ රුච්චසීති.

සො එවං ආචරියෙන උය්‍යොජිතො ‘‘කිං මය්හං ජීවිතෙනා’’ති අරඤ්ඤං පවිසිත්වා අනාථමරණං මරි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි දෙවදත්තො ආචරියං පච්චක්ඛාය මහාවිනාසං පත්තො’’ති වත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා අකතඤ්ඤූ මාණවො දෙවදත්තො අහොසි, රාජා ආනන්දො, චණ්ඩාලපුත්තො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අම්බජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[475] 2. ඵන්දනජාතකවණ්ණනා

කුඨාරිහත්ථො පුරිසොති ඉදං සත්ථා රොහිණීනදීතීරෙ විහරන්තො ඤාතකානං කලහං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු පන කුණාලජාතකෙ (ජා. 2.21.කුණාලජාතක) ආවි භවිස්සති. තදා පන සත්ථා ඤාතකෙ ආමන්තෙත්වා – මහාරාජා, අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බහිනගරෙ වඩ්ඪකිගාමො අහොසි. තත්‍රෙකො බ්‍රාහ්මණවඩ්ඪකී අරඤ්ඤතො දාරූනි ආහරිත්වා රථං කත්වා ජීවිකං කප්පෙසි. තදා හිමවන්තපදෙසෙ මහාඵන්දනරුක්ඛො අහොසි. එකො කාළසීහො ගොචරං පරියෙසිත්වා ආගන්ත්වා තස්ස මූලෙ නිපජ්ජි. අථස්ස එකදිවසං වාතෙ පහරන්තෙ එකො සුක්ඛදණ්ඩකො පතිත්වා ඛන්ධෙ අවත්ථාසි. සො ථොකං ඛන්ධෙන රුජන්තෙන භීතතසිතො උට්ඨාය පක්ඛන්දිත්වා පුන නිවත්තො ආගතමග්ගං ඔලොකෙන්තො කිඤ්චි අදිස්වා ‘‘අඤ්ඤො මං සීහො වා බ්‍යග්ඝො වා අනුබන්ධන්තො නත්ථි, ඉමස්මිං පන රුක්ඛෙ නිබ්බත්තදෙවතා මං එත්ථ නිපජ්ජන්තං න සහති මඤ්ඤෙ, හොතු ජානිස්සාමී’’ති අට්ඨානෙ කොපං බන්ධිත්වා රුක්ඛං පහරිත්වා ‘‘නෙව තව රුක්ඛස්ස පත්තං ඛාදාමි, න සාඛං භඤ්ජාමි, ඉධ අඤ්ඤෙ මිගෙ වසන්තෙ සහසි, මං න සහසි, කො මය්හං දොසො අත්ථි, කතිපාහං ආගමෙහි, සමූලං තෙ රුක්ඛං උප්පාටෙත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡෙදාපෙස්සාමී’’ති රුක්ඛදෙවතං තජ්ජෙත්වා එකං පුරිසං උපධාරෙන්තො විචරි. තදා සො බ්‍රාහ්මණවඩ්ඪකී ද්වෙ තයො මනුස්සෙ ආදාය රථදාරූනං අත්ථාය යානකෙන තං පදෙසං ගන්ත්වා එකස්මිං ඨානෙ යානකං ඨපෙත්වා වාසිඵරසුහත්ථො රුක්ඛෙ උපධාරෙන්තො ඵන්දනසමීපං අගමාසි. කාළසීහො තං දිස්වා ‘‘අජ්ජ, මයා පච්චාමිත්තස්ස පිට්ඨිං දට්ඨුං වට්ටතී’’ති ගන්ත්වා රුක්ඛමූලෙ අට්ඨාසි. වඩ්ඪකී ච ඉතො චිතො ඔලොකෙත්වා ඵන්දනසමීපෙන පායාසි. සො ‘‘යාව එසො නාතික්කමති, තාවදෙවස්ස කථෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා පඨමං ගාථමාහ –

14. ‘‘කුඨාරිහත්ථො පුරිසො, වනමොගය්හ තිට්ඨසි;

පුට්ඨො මෙ සම්ම අක්ඛාහි, කිං දාරුං ඡෙතුමිච්ඡසී’’ති.

තත්ථ පුරිසොති ත්වං කුඨාරිහත්ථො එකො පුරිසො ඉමං වනං ඔගය්හ තිට්ඨසීති.

සො තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අච්ඡරියං වත භො, න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ මිගො මනුස්සවාචං භාසන්තො දිට්ඨපුබ්බො, එස රථානුච්ඡවිකං දාරුං ජානිස්සති, පුච්ඡිස්සාමි න’’න්ති චින්තෙත්වා දුතියං ගාථමාහ –

15. ‘‘ඉස්සො වනානි චරසි, සමානි විසමානි ච;

පුට්ඨො මෙ සම්ම අක්ඛාහි, කිං දාරුං නෙමියා දළ්හ’’න්ති.

තත්ථ ඉස්සොති ත්වම්පි එකො කාළසීහො වනානි චරසි, ත්වං රථානුච්ඡවිකං දාරුං ජානිස්සසීති.

තං සුත්වා කාළසීහො ‘‘ඉදානි මෙ මනොරථො මත්ථකං පාපුණිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා තතියං ගාථමාහ –

16. ‘‘නෙව සාලො න ඛදිරො, නාස්සකණ්ණො කුතො ධවො;

රුක්ඛො ච ඵන්දනො නාම, තං දාරුං නෙමියා දළ්හ’’න්ති.

සො තං සුත්වා සොමනස්සජාතො ‘‘සුදිවසෙන වතම්හි අජ්ජ අරඤ්ඤං පවිට්ඨො, තිරච්ඡානගතො මෙ රථානුච්ඡවිකං දාරුං ආචික්ඛති, අහො සාධූ’’ති පුච්ඡන්තො චතුත්ථං ගාථමාහ –

17. ‘‘කීදිසානිස්ස පත්තානි, ඛන්ධො වා පන කීදිසො;

පුට්ඨො මෙ සම්ම අක්ඛාහි, යථා ජානෙමු ඵන්දන’’න්ති.

අථස්ස සො ආචික්ඛන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

18. ‘‘යස්ස සාඛා පලම්බන්ති, නමන්ති න ච භඤ්ජරෙ;

සො රුක්ඛො ඵන්දනො නාම, යස්ස මූලෙ අහං ඨිතො.

19. ‘‘අරානං චක්කනාභීනං, ඊසානෙමිරථස්ස ච;

සබ්බස්ස තෙ කම්මනියො, අයං හෙස්සති ඵන්දනො’’ති.

තත්ථ ‘‘අරාන’’න්ති ඉදං සො ‘‘කදාචෙස ඉමං රුක්ඛං න ගණ්හෙය්‍ය, ගුණම්පිස්ස කථෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එවමාහ. තත්ථ ඊසානෙමිරථස්ස චාති ඊසාය ච නෙමියා ච සෙසස්ස ච රථස්ස සබ්බස්ස තෙ එස කම්මනියො කම්මක්ඛමො භවිස්සතීති.

සො එවං ආචික්ඛිත්වා තුට්ඨමානසො එකමන්තෙ විචරි, වඩ්ඪකීපි රුක්ඛං ඡින්දිතුං ආරභි. රුක්ඛදෙවතා චින්තෙසි ‘‘මයා එතස්ස උපරි න කිඤ්චි පාතිතං, අයං අට්ඨානෙ ආඝාතං බන්ධිත්වා මම විමානං නාසෙති, අහඤ්ච විනස්සිස්සාමි, එකෙනුපායෙන ඉමඤ්ච ඉස්සං විනාසෙස්සාමී’’ති. සා වනකම්මිකපුරිසො විය හුත්වා තස්ස සන්තිකං ආගන්ත්වා පුච්ඡි ‘‘භො පුරිස මනාපො තෙ රුක්ඛො ලද්ධො, ඉමං ඡින්දිත්වා කිං කරිස්සසී’’ති? ‘‘රථනෙමිං කරිස්සාමී’’ති. ‘‘ඉමිනා රුක්ඛෙන රථො භවිස්සතී’’ති කෙන තෙ අක්ඛාතන්ති. ‘‘එකෙන කාළසීහෙනා’’ති. ‘‘සාධු සුට්ඨු තෙන අක්ඛාතං, ඉමිනා රුක්ඛෙන රථො සුන්දරො භවිස්සති, කාළසීහස්ස ගලචම්මං උප්පාටෙත්වා චතුරඞ්ගුලමත්තෙ ඨානෙ අයපට්ටෙන විය නෙමිමණ්ඩලෙ පරික්ඛිත්තෙ නෙමි ච ථිරා භවිස්සති, බහුඤ්ච ධනං ලභිස්සසී’’ති. ‘‘කාළසීහචම්මං කුතො ලච්ඡාමී’’ති? ‘‘ත්වං බාලකොසි, අයං තව රුක්ඛො වනෙ ඨිතො න පලායති, ත්වං යෙන තෙ රුක්ඛො අක්ඛාතො, තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘සාමි තයා දස්සිතරුක්ඛං කතරට්ඨානෙ ඡින්දාමී’ති වඤ්චෙත්වා ආනෙහි, අථ නං නිරාසඞ්කං ‘ඉධ ච එත්ථ ච ඡින්දා’ති මුඛතුණ්ඩං පසාරෙත්වා ආචික්ඛන්තං තිඛිණෙන මහාඵරසුනා කොට්ටෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා චම්මං ආදාය වරමංසං ඛාදිත්වා රුක්ඛං ඡින්දා’’ති වෙරං අප්පෙසි. තමත්ථං පකාසෙන්තො සත්ථා ඉමා ගාථා ආහ –

20. ‘‘ඉති ඵන්දනරුක්ඛොපි, තාවදෙ අජ්ඣභාසථ;

මය්හම්පි වචනං අත්ථි, භාරද්වාජ සුණොහි මෙ.

21. ‘‘ඉස්සස්ස උපක්ඛන්ධම්හා, උක්කච්ච චතුරඞ්ගුලං;

තෙන නෙමිං පසාරෙසි, එවං දළ්හතරං සියා.

22. ‘‘ඉති ඵන්දනරුක්ඛොපි, වෙරං අප්පෙසි තාවදෙ;

ජාතානඤ්ච අජාතානං, ඉස්සානං දුක්ඛමාවහී’’ති.

තත්ථ භාරද්වාජාති තං ගොත්තෙන ආලපති. උපක්ඛන්ධම්හාති ඛන්ධතො. උක්කච්චාති උක්කන්තිත්වා.

වඩ්ඪකී රුක්ඛදෙවතාය වචනං සුත්වා ‘‘අහො අජ්ජ මය්හං මඞ්ගලදිවසො’’ති කාළසීහං ඝාතෙත්වා රුක්ඛං ඡෙත්වා පක්කාමි. තමත්ථං පකාසෙන්තො සත්ථා ආහ –

23. ‘‘ඉච්චෙවං ඵන්දනො ඉස්සං, ඉස්සො ච පන ඵන්දනං;

අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදෙන, අඤ්ඤමඤ්ඤමඝාතයුං.

24. ‘‘එවමෙව මනුස්සානං, විවාදො යත්ථ ජායති;

මයූරනච්චං නච්චන්ති, යථා තෙ ඉස්සඵන්දනා.

25. ‘‘තං වො වදාමි භද්දං වො, යාවන්තෙත්ථ සමාගතා;

සම්මොදථ මා විවදථ, මා හොථ ඉස්සඵන්දනා.

26. ‘‘සාමග්ගිමෙව සික්ඛෙථ, බුද්ධෙහෙතං පසංසිතං;

සාමග්ගිරතො ධම්මට්ඨො, යොගක්ඛෙමා න ධංසතී’’ති.

තත්ථ අඝාතයුන්ති ඝාතාපෙසුං. මයූරනච්චං නච්චන්තීති මහාරාජා යත්ථ හි මනුස්සානං විවාදො හොති, තත්ථ යථා නාම මයූරා නච්චන්තා පටිච්ඡාදෙතබ්බං රහස්සඞ්ගං පාකටං කරොන්ති, එවං මනුස්සා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස රන්ධං පකාසෙන්තා මයූරනච්චං නච්චන්ති නාම. යථා තෙ ඉස්සඵන්දනා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස රන්ධං පකාසෙන්තා නච්චිංසු නාම. තං වොති තෙන කාරණෙන තුම්හෙ වදාමි. භද්දං වොති භද්දං තුම්හාකං හොතු. යාවන්තෙත්ථාති යාවන්තො එත්ථ ඉස්සඵන්දනසදිසා මා අහුවත්ථ. සාමග්ගිමෙව සික්ඛෙථාති සමග්ගභාවමෙව තුම්හෙ සික්ඛථ, ඉදං පඤ්ඤාවුද්ධෙහි පණ්ඩිතෙහි පසංසිතං. ධම්මට්ඨොති සුචරිතධම්මෙ ඨිතො. යොගක්ඛෙමා න ධංසතීති යොගෙහි ඛෙමා නිබ්බානා න පරිහායතීති නිබ්බානෙන දෙසනාකූටං ගණ්හි. සක්‍යරාජානො ධම්මකථං සුත්වා සමග්ගා ජාතා.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා තං කාරණං විදිත්වා තස්මිං වනසණ්ඩෙ නිවුත්ථදෙවතා අහමෙව අහොසි’’න්ති.

ඵන්දනජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[476] 3. ජවනහංසජාතකවණ්ණනා

ඉධෙව හංස නිපතාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො දළ්හධම්මධනුග්ගහසුත්තන්තදෙසනං (සං. නි. 2.228) ආරබ්භ කථෙසි. භගවතා හි –

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, චත්තාරො දළ්හධම්මා ධනුග්ගහා සුසික්ඛිතා කතහත්ථා කතූපාසනා චතුද්දිසා ඨිතා අස්සු, අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය ‘අහං ඉමෙසං චතුන්නං දළ්හධම්මානං ධනුග්ගහානං සුසික්ඛිතානං කතහත්ථානං කතූපාසනානං චතුද්දිසා කණ්ඩෙ ඛිත්තෙ අපතිට්ඨිතෙ පථවියං ගහෙත්වා ආහරිස්සාමී’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, ‘ජවනො පුරිසො පරමෙන ජවෙන සමන්නාගතො’ති අලං වචනායා’’ති? ‘‘එවං භන්තෙ’’ති. යථා ච, භික්ඛවෙ, තස්ස පුරිසස්ස ජවො, යථා ච චන්දිමසූරියානං ජවො, තතො සීඝතරො. යථා ච, භික්ඛවෙ, තස්ස පුරිසස්ස ජවො, යථා ච චන්දිමසූරියානං ජවො, යථා ච යා දෙවතා චන්දිමසූරියානං පුරතො ධාවන්ති, තාසං දෙවතානං ජවො, තතො සීඝතරං ආයුසඞ්ඛාරා ඛීයන්ති, තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, එවං සික්ඛිතබ්බං ‘අප්පමත්තා විහරිස්සාමා’ති. එවඤ්හි වො, භික්ඛවෙ, සික්ඛිතබ්බ’’න්ති –

ඉමස්ස සුත්තස්ස කථිතදිවසතො දුතියදිවසෙ භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, සත්ථා අත්තනො බුද්ධවිසයෙ ඨත්වා ඉමෙසං සත්තානං ආයුසඞ්ඛාරෙ ඉත්තරෙ දුබ්බලෙ කත්වා පරිදීපෙන්තො පුථුජ්ජනභික්ඛූ අතිවිය සන්තාසං පාපෙසි, අහො බුද්ධබලං නාමා’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘අනච්ඡරියං, භික්ඛවෙ, ස්වාහං ඉදානි සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො ආයුසඞ්ඛාරානං ඉත්තරභාවං දස්සෙත්වා භික්ඛූ සංවෙජෙත්වා ධම්මං දෙසෙමි, මයා හි පුබ්බෙ අහෙතුකහංසයොනියං නිබ්බත්තෙනපි ආයුසඞ්ඛාරානං ඉත්තරභාවං දස්සෙත්වා බාරාණසිරාජානං ආදිං කත්වා සකලරාජපරිසං සංවෙජෙත්වා ධම්මො දෙසිතො’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො ජවනහංසයොනියං නිබ්බත්තිත්වා නවුතිහංසසහස්සපරිවුතො චිත්තකූටෙ පටිවසති. සො එකදිවසං ජම්බුදීපතලෙ එකස්මිං සරෙ සපරිවාරො සයංජාතසාලිං ඛාදිත්වා ආකාසෙ සුවණ්ණකිලඤ්ජං පත්ථරන්තො විය මහන්තෙන පරිවාරෙන බාරාණසිනගරස්ස මත්ථකෙන මන්දමන්දාය විලාසගතියා චිත්තකූටං ගච්ඡති. අථ නං බාරාණසිරාජා දිස්වා ‘‘ඉමිනාපි මාදිසෙන රඤ්ඤා භවිතබ්බ’’න්ති අමච්චානං වත්වා තස්මිං සිනෙහං උප්පාදෙත්වා මාලාගන්ධවිලෙපනං ගහෙත්වා මහාසත්තං ඔලොකෙත්වා සබ්බතූරියානි පග්ගණ්හාපෙසි. මහාසත්තො අත්තනො සක්කාරං කරොන්තං දිස්වා හංසෙ පුච්ඡි ‘‘රාජා, මම එවරූපං සක්කාරං කරොන්තො කිං පච්චාසීසතී’’ති? ‘‘තුම්හෙහි සද්ධිං මිත්තභාවං දෙවා’’ති. ‘‘තෙන හි රඤ්ඤො අම්හෙහි සද්ධිං මිත්තභාවො හොතූ’’ති රඤ්ඤා සද්ධිං මිත්තභාවං කත්වා පක්කාමි. අථෙකදිවසං රඤ්ඤො උය්‍යානං ගතකාලෙ අනොතත්තදහං ගන්ත්වා එකෙන පක්ඛෙන උදකං, එකෙන චන්දනචුණ්ණං ආදාය ආගන්ත්වා රාජානං තෙන උදකෙන න්හාපෙත්වා චන්දනචුණ්ණෙන ඔකිරිත්වා මහාජනස්ස පස්සන්තස්සෙව සපරිවාරො චිත්තකූටං අගමාසි. තතො පට්ඨාය රාජා මහාසත්තං දට්ඨුකාමො හුත්වා ‘‘සහායො මෙ අජ්ජ ආගමිස්සති, සහායො මෙ අජ්ජ ආගමිස්සතී’’ති ආගමනමග්ගං ඔලොකෙන්තො අච්ඡති.

තදා මහාසත්තස්ස කනිට්ඨා ද්වෙ හංසපොතකා ‘‘සූරියෙන සද්ධිං ජවිස්සාමා’’ති මන්තෙත්වා මහාසත්තස්ස ආරොචෙසුං ‘‘මයං සූරියෙන සද්ධිං ජවිස්සාමා’’ති. ‘‘තාතා, සූරියජවො නාම සීඝො, සූරියෙන සද්ධිං ජවිතුං න සක්ඛිස්සථ, අන්තරාව විනස්සිස්සථ, මා ගමිත්ථා’’ති. තෙ දුතියම්පි තතියම්පි යාචිංසු, බොධිසත්තොපි තෙ යාවතතියං වාරෙසියෙව. තෙ මානථද්ධා අත්තනො බලං අජානන්තා මහාසත්තස්ස අනාචික්ඛිත්වාව ‘‘සූරියෙන සද්ධිං ජවිස්සාමා’’ති සූරියෙ අනුග්ගතෙයෙව ගන්ත්වා යුගන්ධරමත්ථකෙ නිසීදිංසු. මහාසත්තො තෙ අදිස්වා ‘‘කහං නු ඛො ගතා’’ති පුච්ඡිත්වා තං පවත්තිං සුත්වා චින්තෙසි ‘‘තෙ සූරියෙන සද්ධිං ජවිතුං න සක්ඛිස්සන්ති, අන්තරාව විනස්සිස්සන්ති, ජීවිතං තෙසං දස්සාමී’’ති. සොපි ගන්ත්වා යුගන්ධරමත්ථකෙයෙව නිසීදි. අථ උග්ගතෙ සූරියමණ්ඩලෙ හංසපොතකා උප්පතිත්වා සූරියෙන සද්ධිං පක්ඛන්දිංසු, මහාසත්තොපි තෙහි සද්ධිං පක්ඛන්දි. කනිට්ඨභාතිකො යාව පුබ්බණ්හසමයා ජවිත්වා කිලමි, පක්ඛසන්ධීසු අග්ගිඋට්ඨානකාලො විය අහොසි. සො බොධිසත්තස්ස සඤ්ඤං අදාසි ‘‘භාතික, න සක්කොමී’’ති. අථ නං මහාසත්තො ‘‘මා භායි, ජීවිතං තෙ දස්සාමී’’ති පක්ඛපඤ්ජරෙන පරික්ඛිපිත්වා අස්සාසෙත්වා චිත්තකූටපබ්බතං නෙත්වා හංසානං මජ්ඣෙ ඨපෙත්වා පුන පක්ඛන්දිත්වා සූරියං පත්වා ඉතරෙන සද්ධිං පායාසි. සොපි යාව උපකට්ඨමජ්ඣන්හිකා සූරියෙන සද්ධිං ජවිත්වා කිලමි, පක්ඛසන්ධීසු අග්ගිඋට්ඨානකාලො විය අහොසි. තදා බොධිසත්තස්ස සඤ්ඤං අදාසි ‘‘භාතික, න සක්කොමී’’ති. තම්පි මහාසත්තො තථෙව සමස්සාසෙත්වා පක්ඛපඤ්ජරෙනාදාය චිත්තකූටමෙව අගමාසි. තස්මිං ඛණෙ සූරියො නභමජ්ඣං පාපුණි.

අථ මහාසත්තො ‘‘මම අජ්ජ සරීරබලං වීමංසිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එකවෙගෙන පක්ඛන්දිත්වා යුගන්ධරමත්ථකෙ නිසීදිත්වා තතො උප්පතිත්වා එකවෙගෙන සූරියං පාපුණිත්වා කාලෙන පුරතො, කාලෙන පච්ඡතො ජවිත්වා චින්තෙසි ‘‘මය්හං සූරියෙන සද්ධිං ජවනං නාම නිරත්ථකං අයොනිසොමනසිකාරසම්භූතං, කිං මෙ ඉමිනා, බාරාණසිං ගන්ත්වා මම සහායකස්ස රඤ්ඤො අත්ථයුත්තං ධම්මයුත්තං කථං කථෙස්සාමී’’ති. සො නිවත්තිත්වා සූරියෙ නභමජ්ඣං අනතික්කන්තෙයෙව සකලචක්කවාළගබ්භං අන්තන්තෙන අනුසංයායිත්වා වෙගං පරිහාපෙන්තො සකලජම්බුදීපං අන්තන්තෙන අනුසංයායිත්වා බාරාණසිං පාපුණි. ද්වාදසයොජනිකං සකලනගරං හංසච්ඡන්නං විය අහොසි, ඡිද්දං නාම න පඤ්ඤායි, අනුක්කමෙන වෙගෙ පරිහායන්තෙ ආකාසෙ ඡිද්දානි පඤ්ඤායිංසු. මහාසත්තො වෙගං පරිහාපෙත්වා ආකාසතො ඔතරිත්වා සීහපඤ්ජරස්ස අභිමුඛට්ඨානෙ අට්ඨාසි. රාජා ‘‘ආගතො මෙ සහායො’’ති සොමනස්සප්පත්තො තස්ස නිසීදනත්ථාය කඤ්චනපීඨං පඤ්ඤපෙත්වා ‘‘සම්ම, පවිස, ඉධ නිසීදා’’ති වත්වා පඨමං ගාථමාහ –

27. ‘‘ඉධෙව හංස නිපත, පියං මෙ තව දස්සනං;

ඉස්සරොසි අනුප්පත්තො, යමිධත්ථි පවෙදයා’’ති.

තත්ථ ‘‘ඉධා’’ති කඤ්චනපීඨං සන්ධායාහ. නිපතාති නිසීද. ඉස්සරොසීති ත්වං ඉමස්ස ඨානස්ස ඉස්සරො සාමි හුත්වා ආගතොසීති වදති. යමිධත්ථි පවෙදයාති යං ඉමස්මිං නිවෙසනෙ අත්ථි, තං අපරිසඞ්කන්තො අම්හාකං කථෙහීති.

මහාසත්තො කඤ්චනපීඨෙ නිසීදි. රාජා සතපාකසහස්සපාකෙහි තෙලෙහි තස්ස පක්ඛන්තරානි මක්ඛෙත්වා කඤ්චනතට්ටකෙ මධුලාජෙ ච මධුරොදකඤ්ච සක්ඛරොදකඤ්ච දාපෙත්වා මධුරපටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘සම්ම, ත්වං එකකොව ආගතොසි, කුහිං අගමිත්ථා’’ති පුච්ඡි. සො තං පවත්තිං විත්ථාරෙන කථෙසි. අථ නං රාජා ආහ ‘‘සම්ම, මමපි සූරියෙන සද්ධිං ජවිතවෙගං දස්සෙහී’’ති. මහාරාජ, න සක්කා සො වෙගො දස්සෙතුන්ති. තෙන හි මෙ සරික්ඛකමත්තං දස්සෙහීති. සාධු, මහාරාජ, සරික්ඛකමත්තං දස්සෙස්සාමි, අක්ඛණවෙධී ධනුග්ගහෙ සන්නිපාතෙහීති. රාජා සන්නිපාතෙසි. මහාසත්තො චත්තාරො ධනුග්ගහෙ ගහෙත්වා නිවෙසනා ඔරුය්හ රාජඞ්ගණෙ සිලාථම්භං නිඛණාපෙත්වා අත්තනො ගීවායං ඝණ්ටං බන්ධාපෙත්වා සිලාථම්භමත්ථකෙ නිසීදිත්වා චත්තාරො ධනුග්ගහෙ ථම්භං නිස්සාය චතුද්දිසාභිමුඛෙ ඨපෙත්වා ‘‘මහාරාජ, ඉමෙ චත්තාරො ජනා එකප්පහාරෙනෙව චතුද්දිසාභිමුඛා චත්තාරි කණ්ඩානි ඛිපන්තු, තානි අහං පථවිං අප්පත්තානෙව ආහරිත්වා එතෙසං පාදමූලෙ පාතෙස්සාමි. මම කණ්ඩගහණත්ථාය ගතභාවං ඝණ්ටසද්දසඤ්ඤාය ජානෙය්‍යාසි, මං පන න පස්සිස්සසී’’ති වත්වා තෙහි එකප්පහාරෙනෙව ඛිත්තකණ්ඩානි ආහරිත්වා තෙසං පාදමූලෙ පාතෙත්වා සිලාථම්භමත්ථකෙ නිසින්නමෙව අත්තානං දස්සෙත්වා ‘‘දිට්ඨො තෙ, මහාරාජ, මය්හං වෙගො’’ති වත්වා ‘‘මහාරාජ, අයං වෙගො මය්හං නෙව උත්තමො, මජ්ඣිමො, පරිත්තො ලාමකවෙගො එස, එවං සීඝො, මහාරාජ, අම්හාකං වෙගො’’ති ආහ.

අථ නං රාජා පුච්ඡි ‘‘සම්ම, අත්ථි පන තුම්හාකං වෙගතො අඤ්ඤො සීඝතරො වෙගො’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, අම්හාකං උත්තමවෙගතොපි සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන ඉමෙසං සත්තානං ආයුසඞ්ඛාරා සීඝතරං ඛීයන්ති භිජ්ජන්ති, ඛයං ගච්ඡන්තී’’ති ඛණිකනිරොධවසෙන රූපධම්මානං නිරොධං දස්සෙති, තතො නාමධම්මානං. රාජා මහාසත්තස්ස කථං සුත්වා මරණභයභීතො සතිං පච්චුපට්ඨාපෙතුං අසක්කොන්තො භූමියං පති, මහාජනො උත්‍රාසං පත්තො අහොසි. රඤ්ඤො මුඛං උදකෙන සිඤ්චිත්වා සතිං ලභාපෙසි. අථ නං මහාසත්තො ‘‘මහාරාජ, මා භායි, මරණස්සතිං භාවෙහි, ධම්මං චරාහි, දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොහි, අප්පමත්තො හොහි, දෙවා’’ති ඔවදි. අථ රාජා ‘‘සාමි, මයං තුම්හාදිසෙන ඤාණබලසම්පන්නෙන ආචරියෙන විනා වසිතුං න සක්ඛිස්සාම, චිත්තකූටං අගන්ත්වා මය්හං ධම්මං දෙසෙන්තො මය්හං ඔවාදාචරියො හුත්වා ඉධෙව වසාහී’’ති යාචන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

28. ‘‘සවනෙන එකස්ස පියා භවන්ති, දිස්වා පනෙකස්ස වියෙති ඡන්දො;

දිස්වා ච සුත්වා ච පියා භවන්ති, කච්චින්නු මෙ පීයසි දස්සනෙන.

29. ‘‘සවනෙන පියො මෙසි, භිය්‍යො චාගම්ම දස්සනං;

එවං පියදස්සනො මෙ, වස හංස මමන්තිකෙ’’ති.

තාසං අත්ථො – සම්ම හංසරාජ සවනෙන එකස්ස එකච්චෙ පියා හොන්ති, ‘‘එවං ගුණො නාමා’’ති සුත්වා සවනෙන පියායති, එකස්ස පන එකච්චෙ දිස්වාව ඡන්දො විගච්ඡති, පෙමං අන්තරධායති, ඛාදිතුං ආගතා යක්ඛා විය උපට්ඨහන්ති, එකස්ස එකච්චෙ දිස්වා ච සුත්වා චාති උභයථාපි පියා හොන්ති, තෙන තං පුච්ඡාමි. කච්චින්නු මෙ පීයසි දස්සනෙනාති කච්චි නු ත්වං මං පියායසි, මය්හං පන ත්වං සවනෙන පියොව, දස්සනං පනාගම්ම අතිපියොව. එවං මම පියදස්සනො සමානො චිත්තකූටං අගන්ත්වා ඉධ මම සන්තිකෙ වසාති.

බොධිසත්තො ආහ –

30. ‘‘වසෙය්‍යාම තවාගාරෙ, නිච්චං සක්කතපූජිතා;

මත්තො ච එකදා වජ්ජෙ, හංසරාජං පචන්තු මෙ’’ති.

තත්ථ මත්තො ච එකදාති මහාරාජ, මයං තව ඝරෙ නිච්චං පූජිතා වසෙය්‍යාම, ත්වං පන කදාචි සුරාමදමත්තො මංසඛාදනත්ථං ‘‘හංසරාජං පචන්තු මෙ’’ති වදෙය්‍යාසි, අථ එවං තව අනුජීවිනො මං මාරෙත්වා පචෙය්‍යුං, තදාහං කිං කරිස්සාමීති.

අථස්ස රාජා ‘‘තෙන හි මජ්ජමෙව න පිවිස්සාමී’’ති පටිඤ්ඤං දාතුං ඉමං ගාථමාහ –

31. ‘‘ධිරත්ථු තං මජ්ජපානං, යං මෙ පියතරං තයා;

න චාපි මජ්ජං පිස්සාමි, යාව මෙ වච්ඡසී ඝරෙ’’ති.

තතො පරං බොධිසත්තො ඡ ගාථා ආහ –

32. ‘‘සුවිජානං සිඞ්ගාලානං, සකුණානඤ්ච වස්සිතං;

මනුස්සවස්සිතං රාජ, දුබ්බිජානතරං තතො.

33. ‘‘අපි චෙ මඤ්ඤතී පොසො, ඤාති මිත්තො සඛාති වා;

යො පුබ්බෙ සුමනො හුත්වා, පච්ඡා සම්පජ්ජතෙ දිසො.

34. ‘‘යස්මිං මනො නිවිසති, අවිදූරෙ සහාපි සො;

සන්තිකෙපි හි සො දූරෙ, යස්මිං නාවිසතෙ මනො.

35. ‘‘අන්තොපි සො හොති පසන්නචිත්තො, පාරං සමුද්දස්ස පසන්නචිත්තො;

අන්තොපි සො හොති පදුට්ඨචිත්තො, පාරං සමුද්දස්ස පදුට්ඨචිත්තො.

36. ‘‘සංවසන්තා විවසන්ති, යෙ දිසා තෙ රථෙසභ;

ආරා සන්තො සංවසන්ති, මනසා රට්ඨවඩ්ඪන.

37. ‘‘අතිචිරං නිවාසෙන, පියො භවති අප්පියො;

ආමන්ත ඛො තං ගච්ඡාම, පුරා තෙ හොම අප්පියා’’ති.

තත්ථ වස්සිතන්ති මහාරාජ, තිරච්ඡානගතා උජුහදයා, තෙන තෙසං වස්සිතං සුවිජානං, මනුස්සා පන කක්ඛළා, තස්මා තෙසං වචනං දුබ්බිජානතරන්ති අත්ථො. යො පුබ්බෙති යො පුග්ගලො පඨමමෙව අත්තමනො හුත්වා ‘‘ත්වං මය්හං ඤාතකො මිත්තො පාණසමො සඛා’’ති අපි එවං මඤ්ඤති, ස්වෙව පච්ඡා දිසො වෙරී සම්පජ්ජති, එවං දුබ්බිජානං නාම මනුස්සහදයන්ති. නිවිසතීති මහාරාජ, යස්මිං පුග්ගලෙ පෙමවසෙන මනො නිවිසති, සො දූරෙ වසන්තොපි අවිදූරෙ සහාපි වසතියෙව නාම. යස්මිං පන පුග්ගලෙ මනො න නිවිසති අපෙති, සො සන්තිකෙ වසන්තොපි දූරෙයෙව.

අන්තොපි සො හොතීති මහාරාජ, යො සහායො පසන්නචිත්තො, සො චිත්තෙන අල්ලීනත්තා පාරං සමුද්දස්ස වසන්තොපි අන්තොයෙව හොති. යො පන පදුට්ඨචිත්තො, සො චිත්තෙන අනල්ලීනත්තා අන්තො වසන්තොපි පාරං සමුද්දස්ස නාම. යෙ දිසා තෙති යෙ වෙරිනො පච්චත්ථිකා, තෙ එකතො වසන්තාපි දූරෙ වසන්තියෙව නාම. සන්තො පන පණ්ඩිතා ආරා ඨිතාපි මෙත්තාභාවිතෙන මනසා ආවජ්ජෙන්තා සංවසන්තියෙව. පුරා තෙ හොමාති යාව තව අප්පියා න හොම, තාවදෙව තං ආමන්තෙත්වා ගච්ඡාමාති වදති.

අථ නං රාජා ආහ –

38. ‘‘එවං චෙ යාචමානානං, අඤ්ජලිං නාවබුජ්ඣසි;

පරිචාරකානං සතං, වචනං න කරොසි නො;

එවං තං අභියාචාම, පුන කයිරාසි පරියාය’’න්ති.

තත්ථ එවං චෙති සචෙ හංසරාජ, එවං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ යාචමානානං අම්හාකං ඉමං අඤ්ජලිං නාවබුජ්ඣසි, තව පරිචාරකානං සමානානං වචනං න කරොසි, අථ නං එවං යාචාම. පුන කයිරාසි පරියායන්ති කාලෙන කාලං ඉධ ආගමනාය වාරං කරෙය්‍යාසීති අත්ථො.

තතො බොධිසත්තො ආහ –

39. ‘‘එවං චෙ නො විහරතං, අන්තරායො න හෙස්සති;

තුය්හං චාපි මහාරාජ, මය්හඤ්ච රට්ඨවඩ්ඪන;

අප්පෙව නාම පස්සෙමු, අහොරත්තානමච්චයෙ’’ති.

තත්ථ එවං චෙ නොති මහාරාජ, මා චින්තයිත්ථ, සචෙ අම්හාකම්පි එවං විහරන්තානං ජීවිතන්තරායො න භවිස්සති, අප්පෙව නාම උභො අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිස්සාම, අපිච ත්වං මයා දින්නං ඔවාදමෙව මම ඨානෙ ඨපෙත්වා එවං ඉත්තරජීවිතෙ ලොකසන්නිවාසෙ අප්පමත්තො හුත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොන්තො දස රාජධම්මෙ අකොපෙත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙහි, එවඤ්හි මෙ ඔවාදං කරොන්තො මං පස්සිස්සතියෙවාති. එවං මහාසත්තො රාජානං ඔවදිත්වා චිත්තකූටපබ්බතමෙව ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ‘‘එවං, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙ තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තෙනපි මයා ආයුසඞ්ඛාරානං දුබ්බලභාවං දස්සෙත්වා ධම්මො දෙසිතො’’ති වත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, කනිට්ඨො මොග්ගල්ලානො, මජ්ඣිමො සාරිපුත්තො, සෙසහංසගණා බුද්ධපරිසා, ජවනහංසො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

ජවනහංසජාතකවණ්ණනා තතියා.

[477] 4. චූළනාරදජාතකවණ්ණනා

න තෙ කට්ඨානි භින්නානීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ථුල්ලකුමාරිකාපලොභනං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථිවාසිනො කිරෙකස්ස කුලස්ස පන්නරසසොළසවස්සුද්දෙසිකා ධීතා අහොසි සොභග්ගප්පත්තා, න ච නං කොචි වාරෙසි. අථස්සා මාතා චින්තෙසි ‘‘මම ධීතා වයප්පත්තා, න ච නං කොචි වාරෙති, ආමිසෙන මච්ඡං විය එතාය එකං සාකියභික්ඛුං පලොභෙත්වා උප්පබ්බාජෙත්වා තං නිස්සාය ජීවිස්සාමී’’ති. තදා ච සාවත්ථිවාසී එකො කුලපුත්තො සාසනෙ උරං දත්වා පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නකාලතො පට්ඨාය සික්ඛාකාමතං පහාය ආලසියො සරීරමණ්ඩනමනුයුත්තො විහාසි. මහාඋපාසිකා ගෙහෙ යාගුඛාදනීයභොජනීයානි සම්පාදෙත්වා ද්වාරෙ ඨත්වා අන්තරවීථියා ගච්ඡන්තෙසු භික්ඛූසු එකං භික්ඛුං රසතණ්හාය බන්ධිත්වා ගහෙතුං සක්කුණෙය්‍යරූපං උපධාරෙන්තී තෙපිටකආභිධම්මිකවිනයධරානං මහන්තෙන පරිවාරෙන ගච්ඡන්තානං අන්තරෙ කඤ්චි ගය්හුපගං අදිස්වා තෙසං පච්ඡතො ගච්ඡන්තානං මධුරධම්මකථිකානං අච්ඡින්නවලාහකසදිසානං පිණ්ඩපාතිකානම්පි අන්තරෙ කඤ්චි අදිස්වාව එකං යාව බහි අපඞ්ගා අක්ඛීනි අඤ්ජෙත්වා කෙසෙ ඔසණ්හෙත්වා දුකූලන්තරවාසකං නිවාසෙත්වා ඝටිතමට්ඨං චීවරං පාරුපිත්වා මණිවණ්ණපත්තං ආදාය මනොරමං ඡත්තං ධාරයමානං විස්සට්ඨින්ද්‍රියං කායදළ්හිබහුලං ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘ඉමං සක්කා ගණ්හිතු’’න්ති ගන්ත්වා වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා ‘‘එථ, භන්තෙ’’ති ඝරං ආනෙත්වා නිසීදාපෙත්වා යාගුආදීහි පරිවිසිත්වා කතභත්තකිච්චං තං භික්ඛුං ‘‘භන්තෙ, ඉතො පට්ඨාය ඉධෙවාගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති ආහ. සොපි තතො පට්ඨාය තත්ථෙව ගන්ත්වා අපරභාගෙ විස්සාසිකො අහොසි.

අථෙකදිවසං මහාඋපාසිකා තස්ස සවනපථෙ ඨත්වා ‘‘ඉමස්මිං ගෙහෙ උපභොගපරිභොගමත්තා අත්ථි, තථාරූපො පන මෙ පුත්තො වා ජාමාතා වා ගෙහං විචාරිතුං සමත්ථො නත්ථී’’ති ආහ. සො තස්සා වචනං සුත්වා ‘‘කිමත්ථං නු ඛො කථෙතී’’ති ථොකං හදයෙ විද්ධො විය අහොසි. සා ධීතරං ආහ ‘‘ඉමං පලොභෙත්වා තව වසෙ වත්තාපෙහී’’ති. සා තතො පට්ඨාය මණ්ඩිතපසාධිතා ඉත්ථිකුත්තවිලාසෙහි තං පලොභෙසි. ථුල්ලකුමාරිකාති න ච ථූලසරීරා දට්ඨබ්බා, ථූලා වා හොතු කිසා වා, පඤ්චකාමගුණිකරාගෙන පන ථූලතාය ‘‘ථුල්ලකුමාරිකා’’ති වුච්චති. සො දහරො කිලෙසවසිකො හුත්වා ‘‘න දානාහං බුද්ධසාසනෙ පතිට්ඨාතුං සක්ඛිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘විහාරං ගන්ත්වා පත්තචීවරං නිය්‍යාදෙත්වා අසුකට්ඨානං නාම ගමිස්සාමි, තත්‍ර මෙ වත්ථානි පෙසෙථා’’ති වත්වා විහාරං ගන්ත්වා පත්තචීවරං නිය්‍යාදෙත්වා ‘‘උක්කණ්ඨිතොස්මී’’ති ආචරියුපජ්ඣායෙ ආහ. තෙ තං ආදාය සත්ථු සන්තිකං නෙත්වා ‘‘අයං භික්ඛු උක්කණ්ඨිතො’’ති ආරොචෙසුං. සත්ථා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු උක්කණ්ඨිතොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්චං, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘කෙන උක්කණ්ඨාපිතොසී’’ති වත්වා ‘‘ථුල්ලකුමාරිකාය, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘භික්ඛු පුබ්බෙපෙසා තව අරඤ්ඤෙ වසන්තස්ස බ්‍රහ්මචරියන්තරායං කත්වා මහන්තං අනත්ථමකාසි, පුන ත්වං එතමෙව නිස්සාය කස්මා උක්කණ්ඨිතොසී’’ති වත්වා භික්ඛූහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කාසිරට්ඨෙ මහාභොගෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා උග්ගහිතසිප්පො කුටුම්බං සණ්ඨපෙසි, අථස්ස භරියා එකං පුත්තං විජායිත්වා කාලමකාසි. සො ‘‘යථෙව මෙ පියභරියාය, එවං මයිපි මරණං ආගමිස්සති, කිං මෙ ඝරාවාසෙන, පබ්බජිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා කාමෙ පහාය පුත්තං ආදාය හිමවන්තං පවිසිත්වා තෙන සද්ධිං ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ඣානාභිඤ්ඤා නිබ්බත්තෙත්වා වනමූලඵලාහාරො අරඤ්ඤෙ විහාසි. තදා පච්චන්තවාසිනො චොරා ජනපදං පවිසිත්වා ගාමං පහරිත්වා කරමරෙ ගහෙත්වා භණ්ඩිකං උක්ඛිපාපෙත්වා පුන පච්චන්තං පාපයිංසු. තෙසං අන්තරෙ එකා අභිරූපා කුමාරිකා කෙරාටිකපඤ්ඤාය සමන්නාගතා චින්තෙසි ‘‘ඉමෙ අම්හෙ ගහෙත්වා දාසිභොගෙන පරිභුඤ්ජිස්සන්ති, එකෙන උපායෙන පලායිතුං වට්ටතී’’ති. සා ‘‘සාමි, සරීරකිච්චං කාතුකාමාම්හි, ථොකං පටික්කමිත්වා තිට්ඨථා’’ති වත්වා චොරෙ වඤ්චෙත්වා පලායිත්වා අරඤ්ඤං පවිසන්තී බොධිසත්තස්ස පුත්තං අස්සමෙ ඨපෙත්වා ඵලාඵලත්ථාය ගතකාලෙ පුබ්බණ්හසමයෙ තං අස්සමං පාපුණිත්වා තං තාපසකුමාරං කාමරතියා පලොභෙත්වා සීලමස්ස භින්දිත්වා අත්තනො වසෙ වත්තෙත්වා ‘‘කිං තෙ අරඤ්ඤවාසෙන, එහි ගාමං ගන්ත්වා වසිස්සාම, තත්‍ර හි රූපාදයො කාමගුණා සුලභා’’ති ආහ. සොපි ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා ‘‘පිතා තාව මෙ අරඤ්ඤතො ඵලාඵලං ආහරිතුං ගතො, තං දිස්වා උභොපි එකතොව ගමිස්සාමා’’ති ආහ.

සා චින්තෙසි – ‘‘අයං තරුණදාරකො න කිඤ්චි ජානාති, පිතරා පනස්ස මහල්ලකකාලෙ පබ්බජිතෙන භවිතබ්බං, සො ආගන්ත්වා ‘ඉධ කිං කරොසී’ති මං පොථෙත්වා පාදෙ ගහෙත්වා කඩ්ඪෙත්වා අරඤ්ඤෙ ඛිපිස්සති, තස්මිං අනාගතෙයෙව පලායිස්සාමී’’ති. අථ නං ‘‘අහං පුරතො ගච්ඡාමි, ත්වං පච්ඡා ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති වත්වා මග්ගසඤ්ඤං ආචික්ඛිත්වා පක්කාමි. සො තස්සා ගතකාලතො පට්ඨාය උප්පන්නදොමනස්සො යථා පුරෙ කිඤ්චි වත්තං අකත්වා සසීසං පාරුපිත්වා අන්තොපණ්ණසාලාය පජ්ඣායන්තො නිපජ්ජි. මහාසත්තො ඵලාඵලං ආදාය ආගන්ත්වා තස්සා පදවලඤ්ජං දිස්වා ‘‘අයං මාතුගාමස්ස පදවලඤ්ජො, ‘‘පුත්තස්ස මම සීලං භින්නං භවිස්සතී’’ති චින්තෙන්තො පණ්ණසාලං පවිසිත්වා ඵලාඵලං ඔතාරෙත්වා පුත්තං පුච්ඡන්තො පඨමං ගාථමාහ –