2. ඛරපුත්තවග්ගො

[386] 1. ඛරපුත්තජාතකවණ්ණනා

සච්චං කිරෙවමාහංසූති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො පුරාණදුතියිකාපලොභනං ආරබ්භ කථෙසි. තඤ්හි භික්ඛුං සත්ථා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු උක්කණ්ඨිතොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘කෙන උක්කණ්ඨාපිතොසී’’ති වත්වා ‘‘පුරාණදුතියිකායා’’ති වුත්තෙ ‘‘භික්ඛු අයං තෙ ඉත්ථී අනත්ථකාරිකා, පුබ්බෙපි ත්වං ඉමං නිස්සාය අග්ගිං පවිසිත්වා මරන්තො පණ්ඩිතෙ නිස්සාය ජීවිතං ලභී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං සෙනකෙ නාම රඤ්ඤෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සක්කත්තං කාරෙසි. තදා සෙනකස්ස රඤ්ඤො එකෙන නාගරාජෙන සද්ධිං මිත්තභාවො හොති. සො කිර නාගරාජා නාගභවනා නික්ඛමිත්වා ථලෙ ගොචරං ගණ්හන්තො චරති. අථ නං ගාමදාරකා දිස්වා ‘‘සප්පො අය’’න්ති ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පහරිංසු. අථ රාජා උය්‍යානං කීළිතුං ගච්ඡන්තො දිස්වා ‘‘කිං එතෙ දාරකා කරොන්තී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘එකං සප්පං පහරන්තී’’ති සුත්වා ‘‘පහරිතුං මා දෙථ, පලාපෙථ නෙ’’ති පලාපෙසි. නාගරාජා ජීවිතං ලභිත්වා නාගභවනං ගන්ත්වා බහූනි රතනානි ආදාය අඩ්ඪරත්තසමයෙ රඤ්ඤො සයනඝරං පවිසිත්වා තානි රතනානි දත්වා ‘‘මහාරාජ, මයා තුම්හෙ නිස්සාය ජීවිතං ලද්ධ’’න්ති රඤ්ඤා සද්ධිං මිත්තභාවං කත්වා පුනප්පුනං ගන්ත්වා රාජානං පස්සති. සො අත්තනො නාගමාණවිකාසු එකං කාමෙසු අතිත්තං නාගමාණවිකං රක්ඛණත්ථාය රඤ්ඤො සන්තිකෙ ඨපෙත්වා ‘‘යදා එතං න පස්සසි, තදා ඉමං මන්තං පරිවත්තෙය්‍යාසී’’ති තස්ස එකං මන්තං අදාසි.

සො එකදිවසං උය්‍යානං ගන්ත්වා නාගමාණවිකාය සද්ධිං පොක්ඛරණියං උදකකීළං කීළි. නාගමාණවිකා එකං උදකසප්පං දිස්වා අත්තභාවං විජහිත්වා තෙන සද්ධිං අසද්ධම්මං පටිසෙවි. රාජා තං අපස්සන්තො ‘‘කහං නු ඛො ගතා’’ති මන්තං පරිවත්තෙත්වා අනාචාරං කරොන්තිං දිස්වා වෙළුපෙසිකාය පහරි. සා කුජ්ඣිත්වා තතො නාගභවනං ගන්ත්වා ‘‘කස්මා ආගතාසී’’ති පුට්ඨා ‘‘තුම්හාකං සහායො මං අත්තනො වචනං අගණ්හන්තිං පිට්ඨියං පහරී’’ති පහාරං දස්සෙසි. නාගරාජා තථතො අජානිත්වාව චත්තාරො නාගමාණවකෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘ගච්ඡථ, සෙනකස්ස සයනඝරං පවිසිත්වා නාසවාතෙන තං භුසං විය විද්ධංසෙථා’’ති පෙසෙසි. තෙ ගන්ත්වා රඤ්ඤො සිරිසයනෙ නිපන්නකාලෙ ගබ්භං පවිසිංසු. තෙසං පවිසනවෙලායමෙව රාජා දෙවිං ආහ – ‘‘ජානාසි නු ඛො භද්දෙ, නාගමාණවිකාය ගතට්ඨාන’’න්ති? ‘‘න ජානාමි, දෙවා’’ති. ‘‘අජ්ජ සා අම්හාකං පොක්ඛරණියං කීළනකාලෙ අත්තභාවං විජහිත්වා එකෙන උදකසප්පෙන සද්ධිං අනාචාරං අකාසි, අථ නං අහං ‘එවං මා කරී’ති සික්ඛාපනත්ථාය වෙළුපෙසිකාය පහරිං, සා ‘නාගභවනං ගන්ත්වා සහායස්ස මෙ අඤ්ඤං කිඤ්චි කථෙත්වා මෙත්තිං භින්දෙය්‍යා’ති මෙ භයං උප්පජ්ජතී’’ති. තං සුත්වා නාගමාණවකා තතොව නිවත්තිත්වා නාගභවනං ගන්ත්වා නාගරාජස්ස තමත්ථං ආරොචෙසුං. සො සංවෙගප්පත්තො හුත්වා තඞ්ඛණඤ්ඤෙව රඤ්ඤො සයනඝරං ආගන්ත්වා තමත්ථං ආචික්ඛිත්වා ඛමාපෙත්වා ‘‘ඉදං මෙ දණ්ඩකම්ම’’න්ති සබ්බරුතජානනං නාම මන්තං දත්වා ‘‘අයං, මහාරාජ, අනග්ඝො මන්තො, සචෙ ඉමං මන්තං අඤ්ඤස්ස දදෙය්‍යාසි, දත්වාව අග්ගිං පවිසිත්වා මරෙය්‍යාසී’’ති ආහ. රාජා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. සො තතො පට්ඨාය කිපිල්ලිකානම්පි සද්දං ජානාති.

තස්සෙකදිවසං මහාතලෙ නිසීදිත්වා මධුඵාණිතෙහි ඛාදනීයං ඛාදන්තස්ස එකං මධුබින්දු ච ඵාණිතබින්දු ච පූවඛණ්ඩඤ්ච භූමියං පති. එකා කිපිල්ලිකා තං දිස්වා ‘‘රඤ්ඤො මහාතලෙ මධුචාටි භින්නා, ඵාණිතසකටං පූවසකටං නික්කුජ්ජිතං, මධුඵාණිතඤ්ච පූවඤ්ච ඛාදථා’’ති විරවන්තී විචරති. අථ රාජා තස්සා රවං සුත්වා හසි. රඤ්ඤො සමීපෙ ඨිතා දෙවී ‘‘කිං නු ඛො දිස්වා රාජා හසී’’ති චින්තෙසි. තස්මිං ඛාදනීයං ඛාදිත්වා න්හත්වා පල්ලඞ්කෙ නිසින්නෙ එකං මක්ඛිකං සාමිකො ‘‘එහි භද්දෙ, කිලෙසරතියා රමිස්සාමා’’ති ආහ. අථ නං සා ‘‘අධිවාසෙහි තාව සාමි, ඉදානි රඤ්ඤො ගන්ධෙ ආහරිස්සන්ති, තස්ස විලිම්පන්තස්ස පාදමූලෙ ගන්ධචුණ්ණං පතිස්සති, අහං තත්ථ වට්ටෙත්වා සුගන්ධා භවිස්සාමි, තතො රඤ්ඤො පිට්ඨියං නිපජ්ජිත්වා රමිස්සාමා’’ති ආහ. රාජා තම්පි සද්දං සුත්වා හසි. දෙවීපි ‘‘කිං නු ඛො දිස්වා හසී’’ති පුන චින්තෙසි. පුන රඤ්ඤො සායමාසං භුඤ්ජන්තස්ස එකං භත්තසිත්ථං භූමියං පති. කිපිල්ලිකා ‘‘රාජකුලෙ භත්තසකටං භග්ගං, භත්තං භුඤ්ජථා’’ති විරවි. තං සුත්වා රාජා පුනපි හසි. දෙවී සුවණ්ණකටච්ඡුං ගහෙත්වා රාජානං පරිවිසන්තී ‘‘මං නු ඛො දිස්වා රාජා හසතී’’ති විතක්කෙසි.

සා රඤ්ඤා සද්ධිං සයනං ආරුය්හ නිපජ්ජනකාලෙ ‘‘කිංකාරණා දෙව, හසී’’ති පුච්ඡි. සො ‘‘කිං තෙ මම හසිතකාරණෙනා’’ති වත්වා පුනප්පුනං නිබද්ධො කථෙසි. අථ නං සා ‘‘තුම්හාකං ජානනමන්තං මය්හං දෙථා’’ති වත්වා ‘‘න සක්කා දාතු’’න්ති පටික්ඛිත්තාපි පුනප්පුනං නිබන්ධි. රාජා ‘‘සචාහං ඉමං මන්තං තුය්හං දස්සාමි, මරිස්සාමී’’ති ආහ. ‘‘මරන්තොපි මය්හං දෙහි, දෙවා’’ති. රාජා මාතුගාමවසිකො හුත්වා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා ‘‘ඉමිස්සා මන්තං දත්වා අග්ගිං පවිසිස්සාමී’’ති රථෙන උය්‍යානං පායාසි.

තස්මිං ඛණෙ සක්කො ලොකං ඔලොකෙන්තො ඉමං කාරණං දිස්වා ‘‘අයං බාලරාජා මාතුගාමං නිස්සාය ‘අග්ගිං පවිසිස්සාමී’ති ගච්ඡති, ජීවිතමස්ස දස්සාමී’’ති සුජං අසුරකඤ්ඤං ආදාය බාරාණසිං ආගන්ත්වා තං අජිකං කත්වා අත්තනා අජො හුත්වා ‘‘මහාජනො මා පස්සතූ’’ති අධිට්ඨාය රඤ්ඤො රථස්ස පුරතො අහොසි. තං රාජා චෙව රථෙ යුත්තසින්ධවා ච පස්සන්ති, අඤ්ඤො කොචි න පස්සති. අජො කථාසමුට්ඨාපනත්ථං රථපුරතො අජිකාය සද්ධිං මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තො විය අහොසි. තමෙකො රථෙ යුත්තසින්ධවො දිස්වා ‘‘සම්ම අජරාජ, මයං පුබ්බෙ ‘අජා කිර බාලා අහිරිකා’ති අස්සුම්හ, න ච තං පස්සිම්හ, ත්වං පන රහො පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ කත්තබ්බං අනාචාරං අම්හාකං එත්තකානං පස්සන්තානඤ්ඤෙව කරොසි, න ලජ්ජසි, තං නො පුබ්බෙ සුතං ඉමිනා දිට්ඨෙන සමෙතී’’ති වත්වා පඨමං ගාථමාහ –

77. ‘‘සච්චං කිරෙවමාහංසු, වස්තං බාලොති පණ්ඩිතා;

පස්ස බාලො රහොකම්මං, ආවිකුබ්බං න බුජ්ඣතී’’ති.

තත්ථ වස්තන්ති අජං. පණ්ඩිතාති ඤාණසම්පන්නා තං බාලොති වදන්ති, සච්චං කිර වදන්ති. පස්සාති ආලපනං, පස්සථාහි අත්ථො. න බුජ්ඣතීති එවං කාතුං අයුත්තන්ති න ජානාති.

තං සුත්වා අජො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

78. ‘‘ත්වං ඛොපි සම්ම බාලොසි, ඛරපුත්ත විජානහි;

රජ්ජුයා හි පරික්ඛිත්තො, වඞ්කොට්ඨො ඔහිතොමුඛො.

79. ‘‘අපරම්පි සම්ම තෙ බාල්‍යං, යො මුත්තො න පලායසි;

සො ච බාලතරො සම්ම, යං ත්වං වහති සෙනක’’න්ති.

තත්ථ ත්වං ඛොපි සම්මාති සම්ම සින්ධව මයාපි ඛො ත්වං බාලතරො. ඛරපුත්තාති සො කිර ගද්‍රභස්ස ජාතකො, තෙන තං එවමාහ. විජානහීති අහමෙව බාලොති එවං ජානාහි. පරික්ඛිත්තොති යුගෙන සද්ධිං ගීවාය පරික්ඛිත්තො. වඞ්කොට්ඨොති වඞ්කඔට්ඨො. ඔහිතොමුඛොති මුඛබන්ධනෙන පිහිතමුඛො. යො මුත්තො න පලායසීති යො ත්වං රථතො මුත්තො සමානො මුත්තකාලෙ පලායිත්වා අරඤ්ඤං න පවිසසි, තං තෙ අපලායනං අපරම්පි බාල්‍යං, සො ච බාලතරොති යං ත්වං සෙනකං වහසි, සො සෙනකො තයාපි බාලතරො.

රාජා තෙසං උභින්නම්පි කථං ජානාති, තස්මා තං සුණන්තො සණිකං රථං පෙසෙසි. සින්ධවොපි තස්ස කථං සුත්වා පුන චතුත්ථං ගාථමාහ –

80. ‘‘යං නු සම්ම අහං බාලො, අජරාජ විජානහි;

අථ කෙන සෙනකො බාලො, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති.

තත්ථ යන්ති කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනං. නූති අනුස්සවත්ථෙ නිපාතො. ඉදං වුත්තං හොති – සම්ම අජරාජ, යෙන තාව තිරච්ඡානගතත්තෙන කාරණෙන අහං බාලො, තං ත්වං කාරණං ජානාහි, සක්කා එතං තයා ඤාතුං, අහඤ්හි තිරච්ඡානගතත්තාව බාලො, තස්මා මං ඛරපුත්තාතිආදීනි වදන්තො සුට්ඨු වදසි, අයං පන සෙනකො රාජා කෙන කාරණෙන බාලො, තං මෙ කාරණං පුච්ඡිතො අක්ඛාහීති.

තං සුත්වා අජො ආචික්ඛන්තො පඤ්චමං ගාථමාහ –

81. ‘‘උත්තමත්ථං ලභිත්වාන, භරියාය යො පදස්සති;

තෙන ජහිස්සතත්තානං, සා චෙවස්ස න හෙස්සතී’’ති.

තත්ථ උත්තමත්ථන්ති සබ්බරුතජානනමන්තං. තෙනාති තස්සා මන්තප්පදානසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන තං දත්වා අග්ගිං පවිසන්තො අත්තානඤ්ච ජහිස්සති, සා චස්ස භරියා න භවිස්සති, තස්මා එස තයාපි බාලතරො, යො ලද්ධං යසං රක්ඛිතුං න සක්කොතීති.

රාජා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අජරාජ, අම්හාකං සොත්ථිං කරොන්තොපි ත්වඤ්ඤෙව කරිස්සසි, කථෙහි තාව නො කත්තබ්බයුත්තක’’න්ති ආහ. අථ නං අජරාජා ‘‘මහාරාජ, ඉමෙසං සත්තානං අත්තනා අඤ්ඤො පියතරො නාම නත්ථි, එකං පියභණ්ඩං නිස්සාය අත්තානං නාසෙතුං ලද්ධයසං පහාතුං න වට්ටතී’’ති වත්වා ඡට්ඨං ගාථමාහ –

82. ‘‘න වෙ පියම්මෙති ජනින්ද තාදිසො, අත්තං නිරංකත්වා පියානි සෙවති;

අත්තාව සෙය්‍යො පරමා ච සෙය්‍යො, ලබ්භා පියා ඔචිතත්ථෙන පච්ඡා’’ති.

තත්ථ පියම්මෙති පියං මෙ, අයමෙව වා පාඨො. ඉදං වුත්තං හොති – ජනින්ද, තාදිසො තුම්හාදිසො යසමහත්තෙ ඨිතො පුග්ගලො එකං පියභණ්ඩං නිස්සාය ‘‘ඉදං පියං මෙ’’ති අත්තං නිරංකත්වා අත්තානං ඡඩ්ඩෙත්වා තානි පියානි න සෙවතෙව. කිංකාරණා? අත්තාව සෙය්‍යො පරමා ච සෙය්‍යොති, යස්මා සතගුණෙන සහස්සගුණෙන අත්තාව සෙය්‍යො වරො උත්තමො, පරමා ච සෙය්‍යො, පරමා උත්තමාපි අඤ්ඤස්මා පියභණ්ඩාති අත්ථො. එත්ථ හි ච-කාරො පි-කාරත්ථෙ නිපාතොති දට්ඨබ්බො. ලබ්භා පියා ඔචිතත්ථෙන පච්ඡාති ඔචිතත්ථෙන වඩ්ඪිතත්ථෙන යසසම්පන්නෙන පුරිසෙන පච්ඡා පියා නාම සක්කා ලද්ධුං, න තස්සා කාරණා අත්තා නාසෙතබ්බොති.

එවං මහාසත්තො රඤ්ඤො ඔවාදං අදාසි. රාජා තුස්සිත්වා ‘‘අජරාජ, කුතො ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. සක්කො අහං, මහාරාජ, තව අනුකම්පාය තං මරණා මොචෙතුං ආගතොම්හීති. දෙවරාජ, අහං එතිස්සා ‘‘මන්තං දස්සාමී’’ති අවචං, ඉදානි ‘‘කිං කරොමී’’ති? ‘‘මහාරාජ, තුම්හාකං උභින්නම්පි විනාසෙන කිච්චං නත්ථි, ‘සිප්පස්ස උපචාරො’ති වත්වා එතං කතිපයෙ පහාරෙ පහරාපෙහි, ඉමිනා උපායෙන න ගණ්හිස්සතී’’ති. රාජා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. මහාසත්තො රඤ්ඤො ඔවාදං දත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො. රාජා උය්‍යානං ගන්ත්වා දෙවිං පක්කොසාපෙත්වා ආහ ‘‘ගණ්හිස්සසි භද්දෙ, මන්ත’’න්ති? ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘තෙන හි උපචාරං කරොමී’’ති. ‘‘කො උපචාරො’’ති? ‘‘පිට්ඨියං පහාරසතෙ පවත්තමානෙ සද්දං කාතුං න වට්ටතී’’ති. සා මන්තලොභෙන ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. රාජා චොරඝාතකෙ පක්කොසාපෙත්වා කසා ගාහාපෙත්වා උභොසු පස්සෙසු පහරාපෙසි. සා ද්වෙ තයො පහාරෙ අධිවාසෙත්වා තතො පරං ‘‘න මෙ මන්තෙන අත්ථො’’ති රවි. අථ නං රාජා ‘‘ත්වං මං මාරෙත්වා මන්තං ගණ්හිතුකාමාසී’’ති පිට්ඨියං නිච්චම්මං කාරෙත්වා විස්සජ්ජාපෙසි. සා තතො පට්ඨාය පුන කථෙතුං නාසක්ඛි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ උක්කණ්ඨිතභික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. තදා රාජා උක්කණ්ඨිතභික්ඛු අහොසි, දෙවී පුරාණදුතියිකා, අස්සො සාරිපුත්තො, සක්කො පන අහමෙව අහොසින්ති.

ඛරපුත්තජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[387] 2. සූචිජාතකවණ්ණනා

අකක්කසං අඵරුසන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො පඤ්ඤාපාරමිං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු මහාඋමඞ්ගජාතකෙ (ජා. 2.22.590 ආදයො) ආවි භවිස්සති. තදා පන සත්ථා භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි තථාගතො පඤ්ඤවා උපායකුසලොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කාසිරට්ඨෙ කම්මාරකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො පරියොදාතසිප්පො අහොසි. මාතාපිතරො පනස්ස දලිද්දා, තෙසං ගාමතො අවිදූරෙ අඤ්ඤො සහස්සකුටිකො කම්මාරගාමො. තත්ථ කම්මාරසහස්සජෙට්ඨකො කම්මාරො රාජවල්ලභො අඩ්ඪො මහද්ධනො, තස්සෙකා ධීතා අහොසි උත්තමරූපධරා දෙවච්ඡරාපටිභාගා ජනපදකල්‍යාණිලක්ඛණෙහි සමන්නාගතා. සාමන්තගාමෙසු මනුස්සා වාසිඵරසුඵාලපාචනාදිකාරාපනත්ථාය තං ගාමං ගන්ත්වා යෙභුය්‍යෙන තං කුමාරිකං පස්සන්ති, තෙ අත්තනො අත්තනො ගාමං ගන්ත්වා නිසින්නට්ඨානාදීසු තස්සා රූපං වණ්ණෙන්ති. බොධිසත්තො තං සුත්වා සවනසංසග්ගෙන බජ්ඣිත්වා ‘‘පාදපරිචාරිකං නං කරිස්සාමී’’ති උත්තමජාතිකං අයං ගහෙත්වා එකං සුඛුමං ඝනං සූචිං කත්වා පාසෙ විජ්ඣිත්වා උදකෙ උප්පිලාපෙත්වා අපරම්පි තථාරූපමෙව තස්සා කොසකං කත්වා පාසෙ විජ්ඣි. ඉමිනා නියාමෙන තස්සා සත්ත කොසකෙ අකාසි, ‘‘කථං අකාසී’’ති න වත්තබ්බං. බොධිසත්තානඤ්හි ඤාණමහන්තතාය කරණං සමිජ්ඣතියෙව. සො තං සූචිං නාළිකාය පක්ඛිපිත්වා ඔවට්ටිකාය කත්වා තං ගාමං ගන්ත්වා කම්මාරජෙට්ඨකස්ස වසනවීථිං පුච්ඡිත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ද්වාරෙ ඨත්වා ‘‘කො මම හත්ථතො එවරූපං නාම සූචිං මූලෙන කිණිතුං ඉච්ඡතී’’ති සූචිං වණ්ණෙන්තො ජෙට්ඨකකම්මාරස්ස ඝරද්වාරසමීපෙ ඨත්වා පඨමං ගාථමාහ –

83. ‘‘අකක්කසං අඵරුසං, ඛරධොතං සුපාසියං;

සුඛුමං තිඛිණග්ගඤ්ච, කො සූචිං කෙතුමිච්ඡතී’’ති.

තස්සත්ථො – මම පටලස්ස වා තිලකස්ස වා ඔධිනො වා අභාවෙන අකක්කසං, සුමට්ඨතාය අඵරුසං, ඛරෙන පාසාණෙන ධොතත්තා ඛරධොතං, සුන්දරෙන සුවිද්ධෙන පාසෙන සමන්නාගතත්තා සුපාසියං, සණ්හතාය සුඛුමං, අග්ගස්ස තිඛිණතාය තිඛිණග්ගං සූචිං මම හත්ථතො මූලං දත්වා කො කිණිතුං ඉච්ඡතීති.

එවඤ්ච පන වත්වා පුනපි තං වණ්ණෙන්තො දුතියං ගාථමාහ –

84. ‘‘සුමජ්ජඤ්ච සුපාසඤ්ච, අනුපුබ්බං සුවට්ටිතං;

ඝනඝාතිමං පටිථද්ධං, කො සූචිං කෙතුමිච්ඡතී’’ති.

තත්ථ සුමජ්ජඤ්චාති කුරුවින්දකචුණ්ණෙන සුට්ඨු මජ්ජිතං. සුපාසඤ්චාති සණ්හෙන පාසවෙධකෙන විද්ධත්තා සුන්දරපාසං. ඝනඝාතිමන්ති යා ඝාතියමානා අධිකරණිං අනුපවිසති, අයං ‘‘ඝනඝාතිමා’’ති වුච්චති, තාදිසින්ති අත්ථො. පටිථද්ධන්ති ථද්ධං අමුදුකං.

තස්මිං ඛණෙ සා කුමාරිකා භුත්තපාතරාසං පිතරං දරථපටිප්පස්සම්භනත්ථං චූළසයනෙ නිපන්නං තාලවණ්ටෙන බීජයමානා බොධිසත්තස්ස මධුරසද්දං සුත්වා අල්ලමංසපිණ්ඩෙන හදයෙ පහටා විය ඝටසහස්සෙන නිබ්බාපිතදරථා විය හුත්වා ‘‘කො නු ඛො එස අතිමධුරෙන සද්දෙන කම්මාරානං වසනගාමෙ සූචිං වික්කිණාති, කෙන නු ඛො කම්මෙන ආගතො, ජානිස්සාමි න’’න්ති තාලවණ්ටං ඨපෙත්වා ගෙහා නික්ඛම්ම බහිආළින්දකෙ ඨත්වා තෙන සද්ධිං කථෙසි. බොධිසත්තානඤ්හි පත්ථිතං නාම සමිජ්ඣති, සො හි තස්සායෙවත්ථාය තං ගාමං ආගතො. සා ච තෙන සද්ධිං කථෙන්තී ‘‘මාණව, සකලරට්ඨවාසිනො සූචිආදීනං අත්ථාය ඉමං ගාමං ආගච්ඡන්ති, ත්වං බාලතාය කම්මාරගාමෙ සූචිං වික්කිණිතුං ඉච්ඡසි, සචෙපි දිවසං සූචියා වණ්ණං භාසිස්සසි, න තෙ කොචි හත්ථතො සූචිං ගණ්හිස්සති, සචෙ ත්වං මූලං ලද්ධුං ඉච්ඡසි, අඤ්ඤං ගාමං යාහී’’ති වත්වා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

84. ‘‘ඉතොදානි පතායන්ති, සූචියො බළිසානි ච;

කොයං කම්මාරගාමස්මිං, සූචිං වික්කෙතුමිච්ඡති.

85. ‘‘ඉතො සත්ථානි ගච්ඡන්ති, කම්මන්තා විවිධා පුථූ;

කොයං කම්මාරගාමස්මිං, සූචිං වික්කෙතුමිච්ඡතී’’ති.

තත්ථ ඉතොදානීති ඉමස්මිං රට්ඨෙ ඉදානි සූචියො ච බළිසානි ච අඤ්ඤානි ච උපකරණානි ඉමම්හා කම්මාරගාමා පතායන්ති නික්ඛමන්ති, තං තං දිසං පත්ථරන්තා නිග්ගච්ඡන්ති. කොයන්ති එවං සන්තෙ කො අයං ඉමස්මිං කම්මාරගාමෙ සූචිං වික්කිණිතුං ඉච්ඡති. සත්ථානීති බාරාණසිං ගච්ඡන්තානි නානප්පකාරානි සත්ථානි ඉතොව ගච්ඡන්ති. විවිධා පුථූති නානප්පකාරා බහූ කම්මන්තාපි සකලරට්ඨවාසීනං ඉතො ගහිතඋපකරණෙහෙව පවත්තන්ති.

බොධිසත්තො තස්සා වචනං සුත්වා ‘‘භද්දෙ, ත්වං අජානන්තී අඤ්ඤාණෙන එවං වදෙසී’’ති වත්වා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

86. ‘‘සූචිං කම්මාරගාමස්මිං, වික්කෙතබ්බා පජානතා;

ආචරියාව ජානන්ති, කම්මං සුකතදුක්කටං.

87. ‘‘ඉමඤ්චෙ තෙ පිතා භද්දෙ, සූචිං ජඤ්ඤා මයා කතං;

තයා ච මං නිමන්තෙය්‍ය, යඤ්චත්ථඤ්ඤං ඝරෙ ධන’’න්ති.

තත්ථ සූචින්ති විභත්තිවිපල්ලාසො කතො. ඉදං වුත්තං හොති – සූචි නාම පජානතා පණ්ඩිතෙන පුරිසෙන කම්මාරගාමස්මිංයෙව වික්කෙතබ්බා. කිංකාරණා? ආචරියාව ජානන්ති, කම්මං සුකතදුක්කටන්ති, තස්ස තස්ස සිප්පස්ස ආචරියාව තස්මිං තස්මිං සිප්පෙ සුකතදුක්කටකම්මං ජානන්ති, ස්වාහං කම්මාරකම්මං අජානන්තානං ගහපතිකානං ගාමං ගන්ත්වා මම සූචියා සුකතදුක්කටභාවං කථං ජානාපෙස්සාමි, ඉමස්මිං පන ගාමෙ මම බලං ජානාපෙස්සාමීති. එවං බොධිසත්තො ඉමාය ගාථාය අත්තනො බලං වණ්ණෙසි.

තයා ච මං නිමන්තෙය්‍යාති භද්දෙ සචෙ තව පිතා ඉමං මයා කතං සූචිං ‘‘ඊදිසා වා එසා, එවං වා කතා’’ති ජානෙය්‍ය, ‘‘ඉමං මෙ ධීතරං තව පාදපරිචාරිකං දම්මි, ගණ්හාහි න’’න්ති එවං තයා ච මං නිමන්තෙය්‍ය. යඤ්චත්ථඤ්ඤං ඝරෙ ධනන්ති යඤ්ච අඤ්ඤං සවිඤ්ඤාණකං වා අවිඤ්ඤාණකං වා ඝරෙ ධනං අත්ථි, තෙන මං නිමන්තෙය්‍ය. ‘‘යඤ්චස්සඤ්ඤ’’න්තිපි පාඨො, යඤ්ච අස්ස ඝරෙ අඤ්ඤං ධනං අත්ථීති අත්ථො.

කම්මාරජෙට්ඨකො සබ්බං තෙසං කථං සුත්වා ‘‘අම්මා’’ති ධීතරං පක්කොසිත්වා ‘‘කෙන සද්ධිං සල්ලපසී’’ති පුච්ඡි. තාත, එකො පුරිසො සූචිං වික්කිණාති, තෙන සද්ධිං සල්ලපෙමීති. ‘‘තෙන හි පක්කොසාහි න’’න්ති. සා ගන්ත්වා පක්කොසි. බොධිසත්තො ගෙහං පවිසිත්වා කම්මාරජෙට්ඨකං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. අථ නං සො ‘‘කතරගාමවාසිකොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘අහං අසුකගාමවාසිකොම්හි අසුකකම්මාරස්ස පුත්තො’’ති. ‘‘කස්මා ඉධාගතොසී’’ති. ‘‘සූචිවික්කයත්ථායා’’ති. ‘‘ආහර, සූචිං තෙ පස්සාමා’’ති. බොධිසත්තො අත්තනො ගුණං සබ්බෙසං මජ්ඣෙ පකාසෙතුකාමො ‘‘නනු එකකානං ඔලොකිතතො සබ්බෙසං මජ්ඣෙ ඔලොකෙතුං වරතර’’න්ති ආහ. සො ‘‘සාධු, තාතා’’ති සබ්බෙ කම්මාරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා තෙහි පරිවුතො ‘‘ආහර, තාත, මයං පස්සාම තෙ සූචි’’න්ති ආහ. ‘‘ආචරිය, එකං අධිකරණිඤ්ච උදකපූරඤ්ච කංසථාලං ආහරාපෙථා’’ති. සො ආහරාපෙසි. බොධිසත්තො ඔවට්ටිකතො සූචිනාළිකං නීහරිත්වා අදාසි. කම්මාරජෙට්ඨකො තතො සූචිං නීහරිත්වා ‘‘තාත, අයං සූචී’’ති පුච්ඡි. ‘‘නායං සූචි, කොසකො එසො’’ති. සො උපධාරෙන්තො නෙව අන්තං, න කොටිං අද්දස. බොධිසත්තො ආහරාපෙත්වා නඛෙන කොසකං අපනෙත්වා ‘‘අයං සූචි, අයං කොසකො’’ති මහාජනස්ස දස්සෙත්වා සූචිං ආචරියස්ස හත්ථෙ, කොසකං පාදමූලෙ ඨපෙසි. පුන තෙන ‘‘අයං මඤ්ඤෙ සූචී’’ති වුත්තො ‘‘අයම්පි සූචිකොසකොයෙවා’’ති වත්වා නඛෙන පහරන්තො පටිපාටියා ඡ සූචිකොසකෙ කම්මාරජෙට්ඨකස්ස පාදමූලෙ ඨපෙත්වා ‘‘අයං සූචී’’ති තස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි. කම්මාරසහස්සානි අඞ්ගුලියො ඵොටෙසුං, චෙලුක්ඛෙපා පවත්තිංසු.

අථ නං කම්මාරජෙට්ඨකො ‘‘තාත, ඉමාය සූචියා කිං බල’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘ආචරිය බලවතා පුරිසෙන අධිකරණිං උක්ඛිපාපෙත්වා අධිකරණියා හෙට්ඨා උදකපාතිං ඨපාපෙත්වා අධිකරණියා මජ්ඣෙ ඉමං සූචිං පහරථා’’ති. සො තථා කාරෙත්වා අධිකරණියා මජ්ඣෙ සූචිං අග්ගෙන පහරි. සා අධිකරණිං විනිවිජ්ඣිත්වා උදකපිට්ඨෙ කෙසග්ගමත්තම්පි උද්ධං වා අධො වා අහුත්වා තිරියං පතිට්ඨාසි. සබ්බෙ කම්මාරා ‘‘අම්හෙහි එත්තකං කාලං ‘කම්මාරා නාම එදිසා හොන්තී’ති සුතිවසෙනපි න සුතපුබ්බ’’න්ති අඞ්ගුලියො ඵොටෙත්වා චෙලුක්ඛෙපසහස්සං පවත්තයිංසු. කම්මාරජෙට්ඨකො ධීතරං පක්කොසිත්වා තස්මිඤ්ඤෙව පරිසමජ්ඣෙ ‘‘අයං කුමාරිකා තුය්හමෙව අනුච්ඡවිකා’’ති උදකං පාතෙත්වා අදාසි. සො අපරභාගෙ කම්මාරජෙට්ඨකස්ස අච්චයෙන තස්මිං ගාමෙ කම්මාරජෙට්ඨකො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කම්මාරජෙට්ඨකස්ස ධීතා රාහුලමාතා අහොසි, පණ්ඩිතකම්මාරපුත්තො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සූචිජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[388] 3. තුණ්ඩිලජාතකවණ්ණනා

නවඡන්නකෙති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං මරණභීරුකං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර සාවත්ථිවාසී කුලපුත්තො බුද්ධසාසනෙ පබ්බජිත්වා මරණභීරුකො අහොසි, අප්පමත්තකම්පි සාඛාචලනං දණ්ඩකපතනං සකුණචතුප්පදසද්දං වා අඤ්ඤං වා තථාරූපං සුත්වා මරණභයතජ්ජිතො හුත්වා කුච්ඡියං විද්ධසසො විය කම්පන්තො විචරි. භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, අසුකො කිර භික්ඛු මරණභීරුකො අප්පමත්තකම්පි සද්දං සුත්වා විකම්පමානො පලායති, ඉමෙසඤ්ච සත්තානං මරණමෙව ධුවං, ජීවිතං අද්ධුවං, නනු තදෙව යොනිසො මනසි කාතබ්බ’’න්ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ තං භික්ඛුං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු මරණභීරුකො’’ති වත්වා ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති තෙන පටිඤ්ඤාතො ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස මරණභීරුකොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සූකරියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. සූකරී පරිණතගබ්භා ද්වෙ පුත්තෙ විජායි. සා එකදිවසං තෙ ගහෙත්වා එකස්මිං ආවාටෙ නිපජ්ජි. අථෙකා බාරාණසිද්වාරගාමවාසිනී මහල්ලිකා කප්පාසඛෙත්තතො පච්ඡිපුණ්ණං කප්පාසං ආදාය යට්ඨියා භූමිං ආකොටෙන්තී ආගච්ඡි. සූකරී තං සද්දං සුත්වා මරණභයෙන පුත්තකෙ ඡඩ්ඩෙත්වා පලායි. මහල්ලිකා සූකරපොතකෙ දිස්වා පුත්තසඤ්ඤං පටිලභිත්වා පච්ඡියං පක්ඛිපිත්වා ඝරං නෙත්වා ජෙට්ඨකස්ස මහාතුණ්ඩිලො, කනිට්ඨස්ස චූළතුණ්ඩිලොති නාමං කරිත්වා තෙ පුත්තකෙ විය පොසෙසි. තෙ අපරභාගෙ වඩ්ඪිත්වා ථූලසරීරා අහෙසුං. මහල්ලිකා ‘‘ඉමෙ නො මූලෙන දෙහී’’ති වුච්චමානාපි ‘‘පුත්තා මෙ’’ති වත්වා කස්සචි න දෙති. අථෙකස්මිං ඡණකාලෙ ධුත්තා සුරං පිවන්තා මංසෙ ඛීණෙ ‘‘කුතො නු ඛො මංසං ලභිස්සාමා’’ති වීමංසන්තා මහල්ලිකාය ගෙහෙ සූකරානං අත්ථිභාවං ඤත්වා මූලං ගහෙත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ‘‘අම්ම, මූලං ගහෙත්වා එකං නො සූකරං දෙහී’’ති ආහංසු. සා ‘‘අලං, තාතා, පුත්තා මෙ එතෙ, පුත්තං නාම මංසං ඛාදනත්ථාය කිණන්තානං දදන්තා නාම නත්ථී’’ති පටික්ඛිපි. ධුත්තා ‘‘අම්ම, මනුස්සානං සූකරා නාම පුත්තා න හොන්ති, දෙහි නො’’ති පුනප්පුනං යාචන්තාපි අලභිත්වා මහල්ලිකං සුරං පායෙත්වා මත්තකාලෙ ‘‘අම්ම, සූකරෙහි කිං කරිස්සසි, මූලං ගහෙත්වා පරිබ්බයං කරොහී’’ති තස්සා හත්ථෙ කහාපණෙ ඨපයිංසු.

සා කහාපණෙ ගහෙත්වා ‘‘තාතා, මහාතුණ්ඩිලං දාතුං න සක්කොමි. චූළතුණ්ඩිලං පන ගණ්හථා’’ති ආහ. ‘‘කහං සො’’ති? ‘‘අයං එතස්මිං ගච්ඡෙති, සද්දමස්ස දෙහී’’ති. ‘‘ආහාරං න පස්සාමී’’ති. ධුත්තා මූලෙන එකං භත්තපාතිං ආහරාපෙසුං. මහල්ලිකා තං ගහෙත්වා ද්වාරෙ ඨපිතං සූකරදොණිං පූරෙත්වා දොණිසමීපෙ අට්ඨාසි. තිංසමත්තාපි ධුත්තා පාසහත්ථා තත්ථෙව අට්ඨංසු. මහල්ලිකා ‘‘තාත, චූළතුණ්ඩිල, එහී’’ති තස්ස සද්දමකාසි. තං සුත්වා මහාතුණ්ඩිලො ‘‘එත්තකං කාලං මම මාතරා චූළතුණ්ඩිලස්ස සද්දො න දින්නපුබ්බො, මංයෙව පඨමං සද්දායති, අවස්සං අජ්ජ අම්හාකං භයං උප්පන්නං භවිස්සතී’’ති අඤ්ඤාසි. සො කනිට්ඨං ආමන්තෙසි ‘‘තාත, මම මාතා තං පක්කොසති, ගච්ඡ තාව ජානාහී’’ති. සො ගච්ඡා නික්ඛමිත්වා භත්තදොණිසමීපෙ තෙසං ඨිතභාවං දිස්වා ‘‘අජ්ජ මෙ මරණං උප්පන්න’’න්ති මරණභයතජ්ජිතො නිවත්තිත්වා කම්පමානො භාතු සන්තිකං ආගන්ත්වා ථම්භිතුං නාසක්ඛි, කම්පමානො පරිබ්භමි. මහාතුණ්ඩිලො තං දිස්වා ‘‘තාත, ත්වං අජ්ජ පන පවෙධසි පරිබ්භමසි, පවිසනට්ඨානං ඔලොකෙසි, කිං නාමෙතං කරොසී’’ති පුච්ඡි. සො අත්තනා දිට්ඨකාරණං කථෙන්තො පඨමං ගාථමාහ –

88. ‘‘නවඡන්නකෙදානි දිය්‍යති, පුණ්ණායං දොණි සුවාමිනී ඨිතා;

බහුකෙ ජනෙ පාසපාණිකෙ, නො ච ඛො මෙ පටිභාති භුඤ්ජිතු’’න්ති.

තත්ථ නවඡන්නකෙදානි දිය්‍යතීති භාතික, පුබ්බෙ අම්හාකං කුණ්ඩකයාගු වා ඣාමභත්තං වා දිය්‍යති, අජ්ජ පන නවඡන්නකං නවාකාරං දානං දිය්‍යති. පුණ්ණායං දොණීති අයං අම්හාකං භත්තදොණි සුද්ධභත්තස්ස පුණ්ණා. සුවාමිනී ඨිතාති අය්‍යාපි නො තස්සා සන්තිකෙ ඨිතා. බහුකෙ ජනෙති න කෙවලඤ්ච අය්‍යාව, අඤ්ඤොපි බහුකො ජනො පාසපාණිකො ඨිතො. නො ච ඛො මෙ පටිභාතීති අයං එවං එතෙසං ඨිතභාවොපි ඉදං භත්තං භුඤ්ජිතුම්පි මය්හං න පටිභාති, න රුච්චතීති අත්ථො.

තං සුත්වා මහාසත්තො ‘‘තාත චූළතුණ්ඩිල, මම කිර මාතා එත්ථෙව සූකරෙ පොසෙන්තී නාම යදත්ථං පොසෙති, ස්වාස්සා අත්ථො අජ්ජ මත්ථකං පත්තො, ත්වං මා චින්තයී’’ති වත්වා මධුරෙන සරෙන බුද්ධලීළාය ධම්මං දෙසෙන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

89. ‘‘තසසි භමසි ලෙණමිච්ඡසි, අත්තාණොසි කුහිං ගමිස්සසි;

අප්පොස්සුක්කො භුඤ්ජ තුණ්ඩිල, මංසත්ථාය හි පොසිතාම්හසෙ.

90. ‘‘ඔගහ රහදං අකද්දමං, සබ්බං සෙදමලං පවාහය;

ගණ්හාහි නවං විලෙපනං, යස්ස ගන්ධො න කදාචි ඡිජ්ජතී’’ති.

තත්ථ තසසි භමසීති මරණභයෙන උත්තසසි, තෙනෙව කිලමන්තො භමසි. ලෙණමිච්ඡසීති පතිට්ඨං ඔලොකෙසි. අත්තාණොසීති තාත, පුබ්බෙ අම්හාකං මාතා පටිසරණං අහොසි, සා අජ්ජ පන නිරපෙක්ඛා අම්හෙ ඡඩ්ඩෙසි, ඉදානි කුහිං ගමිස්සසි. ඔගහාති ඔගාහ, අයමෙව වා පාඨො. පවාහයාති පවාහෙහි, හාරෙහීති අත්ථො. න ඡිජ්ජතීති න නස්සති. ඉදං වුත්තං හොති – තාත, සචෙ මරණතො තසසි, අකද්දමං පොක්ඛරණිං ඔතරිත්වා තව සරීරෙ සබ්බං සෙදඤ්ච මලඤ්ච පවාහෙත්වා සුරභිගන්ධවිලෙපනං විලිම්පාති.

තස්ස දස පාරමියො ආවජ්ජෙත්වා මෙත්තාපාරමිං පුරෙචාරිකං කත්වා පඨමං පදං උදාහරන්තස්සෙව සද්දො සකලං ද්වාදසයොජනිකං බාරාණසිං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගතො. සුතසුතක්ඛණෙයෙව රාජඋපරාජාදයො ආදිං කත්වා බාරාණසිවාසිනො ආගමංසු. අනාගතාපි ගෙහෙ ඨිතාව සුණිංසු. රාජපුරිසා ගච්ඡෙ ඡින්දිත්වා භූමිං සමං කත්වා වාලුකං ඔකිරිංසු. ධුත්තානං සුරාමදො ඡිජ්ජි. පාසෙ ඡඩ්ඩෙත්වා ධම්මං සුණමානා අට්ඨංසු. මහල්ලිකායපි සුරාමදො ඡිජ්ජි. මහාසත්තො මහාජනමජ්ඣෙ චූළතුණ්ඩිලස්ස ධම්මදෙසනං ආරභි. තං සුත්වා චූළතුණ්ඩිලො ‘‘මය්හං භාතා එවං වදෙති, අම්හාකඤ්ච වංසෙ පොක්ඛරණිං ඔතරිත්වා නහානං, සරීරතො සෙදමලපවාහනං, පුරාණවිලෙපනං හාරෙත්වා නවවිලෙපනගහණඤ්ච කිස්මිඤ්චි කාලෙ නත්ථි, කිං නු ඛො සන්ධාය භාතා මං එව මාහා’’ති පුච්ඡන්තො චතුත්ථං ගාථමාහ –

91. ‘‘කතමො රහදො අකද්දමො, කිංසු සෙදමලන්ති වුච්චති;

කතමඤ්ච නවං විලෙපනං, යස්ස ගන්ධො න කදාචි ඡිජ්ජතී’’ති.

තං සුත්වා මහාසත්තො ‘‘තෙන හි කනිට්ඨ ඔහිතසොතො සුණාහී’’ති බුද්ධලීළාය ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමා ගාථා අභාසි –

92. ‘‘ධම්මො රහදො අකද්දමො, පාපං සෙදමලන්ති වුච්චති;

සීලඤ්ච නවං විලෙපනං, තස්ස ගන්ධො න කදාචි ඡිජ්ජති.

93. ‘‘නන්දන්ති සරීරඝාතිනො, න ච නන්දන්ති සරීරධාරිනො;

පුණ්ණාය ච පුණ්ණමාසියා, රමමානාව ජහන්ති ජීවිත’’න්ති.

තත්ථ ධම්මොති පඤ්චසීලඅට්ඨසීලදසසීලානි තීණි සුචරිතානි සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මා අමතමහානිබ්බානන්ති සබ්බොපෙස ධම්මො නාම. අකද්දමොති රාගදොසමොහමානදිට්ඨිකිලෙසකද්දමානං අභාවෙන අකද්දමො. ඉමිනා සෙසධම්මතො විනිවත්තෙත්වා නිබ්බානමෙව දස්සෙති. ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායති, යදිදං මදනිම්මදනො පිපාසවිනයො ආලයසමුග්ඝාතො වට්ටුපච්ඡෙදො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බාන’’න්ති (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) හි වුත්තං, තදෙව දස්සෙන්තො, තාත චූළතුණ්ඩිල, අහං නිබ්බානතළාකං ‘‘රහදො’’ති කථෙමි. ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණාදීනි හි තත්ථ නත්ථි, සචෙ මරණතො මුඤ්චිතුකාමො, නිබ්බානගාමිනිං පටිපදං ගණ්හාති. උපනිස්සයපච්චයවසෙන කිර බොධිසත්තො එවං කථෙසි.

පාපං සෙදමලන්ති තාත චූළතුණ්ඩිල, පාපං සෙදමලසදිසත්තා ‘‘සෙදමල’’න්ති පොරාණකපණ්ඩිතෙහි කථිතං. තං පනෙතං එකවිධෙන පාපං යදිදං මනොපදොසො, දුවිධෙන පාපං පාපකඤ්ච සීලං, පාපිකා ච දිට්ඨි, තිවිධෙන පාපං තීණි දුච්චරිතානි, චතුබ්බිධෙන පාපං චත්තාරි අගතිගමනානි, පඤ්චවිධෙන පාපං පඤ්ච චෙතොඛිලා, ඡබ්බිධෙන පාපං ඡ අගාරවා, සත්තවිධෙන පාපං සත්ත අසද්ධම්මා, අට්ඨවිධෙන පාපං අට්ඨ මිච්ඡත්තා, නවවිධෙන පාපං නව ආඝාතවත්ථූනි, දසවිධෙන පාපං දස අකුසලකම්මපථා, බහුවිධෙන පාපං රාගො දොසො මොහොති එකකදුකතිකාදිවසෙන විභත්තා අකුසලා ධම්මා, ඉති සබ්බම්පෙතං පාපං ‘‘සරීරනිස්සිතසෙදමලසදිස’’න්ති පණ්ඩිතෙහි කථිතං.

සීලන්ති පඤ්චසීලං දසසීලං චතුපාරිසුද්ධිසීලං. ‘‘ඉදං, තාත, සීලං චතුජ්ජාතිගන්ධවිලෙපනසදිස’’න්ති වදති. තස්සාති තස්ස සිලස්ස ගන්ධො තීසු වයෙසු කදාචි න ඡිජ්ජති, සකලලොකං පත්ථරිත්වා ගච්ඡති.

‘‘න පුප්ඵගන්ධො පටිවාතමෙති, න චන්දනං තග්ගරමල්ලිකා වා;

සතඤ්ච ගන්ධො පටිවාතමෙති, සබ්බා දිසා සප්පුරිසො පවායති.

‘‘චන්දනං තගරං වාපි, උප්පලං අථ වස්සිකී;

එතෙසං ගන්ධජාතානං, සීලගන්ධො අනුත්තරො.

‘‘අප්පමත්තො අයං ගන්ධො, ය්වායං තගරචන්දනං;

යො ච සීලවතං ගන්ධො, වාති දෙවෙසු උත්තමො’’ති. (ධ. ප. 54-56);

නන්දන්ති සරීරඝාතිනොති තාත චූළතුණ්ඩිල, ඉමෙ අඤ්ඤාණමනුස්සා ‘‘මධුරමංසං ඛාදිස්සාම, පුත්තදාරම්පි ඛාදාපෙස්සාමා’’ති පාණාතිපාතං කරොන්තා නන්දන්ති තුස්සන්ති, පාණාතිපාතො ආසෙවිතො භාවිතො බහුලීකතො නිරයසංවත්තනිකො හොති, තිරච්ඡානයොනි…පෙ… පෙත්තිවිසයසංවත්තනිකො හොති, යො සබ්බලහුකො පාණාතිපාතස්ස විපාකො, සො මනුස්සභූතස්ස අප්පායුකසංවත්තනිකො හොතීති ඉමං පාණාතිපාතෙ ආදීනවං න ජානන්ති. අජානන්තා –

‘‘මධුවා මඤ්ඤති බාලො, යාව පාපං න පච්චති;

යදා ච පච්චති පාපං, බාලො දුක්ඛං නිගච්ඡතී’’ති. (ධ. ප. 69) –

මධුරසඤ්ඤිනො හුත්වා –

‘‘චරන්ති බාලා දුම්මෙධා, අමිත්තෙනෙව අත්තනා;

කරොන්තා පාපකං කම්මං, යං හොති කටුකප්ඵල’’න්ති. (ධ. ප. 66) –

එත්තකම්පි න ජානන්ති.

‘‘න තං කම්මං කතං සාධු, යං කත්වා අනුතප්පති;

යස්ස අස්සුමුඛො රොදං, විපාකං පටිසෙවතී’’ති. (ධ. ප. 67);

න ච නන්දන්ති සරීරධාරිනොති තාත චූළතුණ්ඩිල, යෙ පනෙතෙ සරීරධාරිනො සත්තා, තෙ අත්තනො මරණෙ ආගච්ඡන්තෙ ඨපෙත්වා සීහමිගරාජහත්ථාජානීයඅස්සාජානීයඛීණාසවෙ අවසෙසා බොධිසත්තං ආදිං කත්වා අභායන්තා නාම නත්ථි.

‘‘සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති මච්චුනො;

අත්තානං උපමං කත්වා, න හනෙය්‍ය න ඝාතයෙ’’ති. (ධ. ප. 129);

පුණ්ණායාති ගුණපුණ්ණාය. පුණ්ණමාසියාති පුණ්ණචන්දයුත්තාය, මාසං වා පූරෙත්වා ඨිතාය. තදා කිර පුණ්ණමාසී උපොසථදිවසො හොති. රමමානාව ජහන්ති ජීවිතන්ති තාත චූළතුණ්ඩිල, මා සොචි මා පරිදෙවි, මරණස්ස නාම තෙ භායන්ති, යෙසං අබ්භන්තරෙ සීලාදිගුණා නත්ථි. මයං පන සීලාචාරසම්පන්නා පුඤ්ඤවන්තො, තස්මා අම්හාදිසා සත්තා රමමානාව ජහන්ති ජීවිතන්ති.

එවං මහාසත්තො මධුරෙන සරෙන බුද්ධලීළාය ධම්මං දෙසෙසි. මහාජනකායා අඞ්ගුලියො ඵොටෙසුං, චෙලුක්ඛෙපා ච පවත්තිංසු, සාධුකාරසද්දපුණ්ණං අන්තලික්ඛං අහොසි. බාරාණසිරාජා බොධිසත්තං රජ්ජෙන පූජෙත්වා මහල්ලිකාය යසං දත්වා උභොපි තෙ ගන්ධොදකෙන න්හාපෙත්වා ගන්ධාදීහි විලිම්පාපෙත්වා ගීවාසු මණිරතනානි පිළන්ධාපෙත්වා ඝරං නෙත්වා පුත්තට්ඨානෙ ඨපෙත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන පටිජග්ගි. බොධිසත්තො රඤ්ඤො පඤ්ච සීලානි අදාසි. සබ්බෙ බාරාණසිවාසිනො ච කාසිරට්ඨවාසිනො ච පඤ්ච සීලානි රක්ඛිංසු. මහාසත්තො නෙසං පක්ඛදිවසෙසු ධම්මං දෙසෙසි, විනිච්ඡයෙ නිසීදිත්වා අඩ්ඩෙ තීරෙසි. තස්මිං ධරමානෙ කූටඩ්ඩකාරකා නාම නාහෙසුං. අපරභාගෙ රාජා කාලමකාසි. මහාසත්තො තස්ස සරීරපරිහාරං කාරෙත්වා විනිච්ඡයෙ පොත්ථකෙ ලිඛාපෙත්වා ‘‘ඉමං පොත්ථකං ඔලොකෙත්වා අඩ්ඩං තීරෙය්‍යාථා’’ති වත්වා මහාජනස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා අප්පමාදෙන ඔවාදං දත්වා සබ්බෙසං රොදන්තානං පරිදෙවන්තානඤ්ඤෙව සද්ධිං චූළතුණ්ඩිලෙන අරඤ්ඤං පාවිසි. තදා බොධිසත්තස්ස ඔවාදො සට්ඨි වස්සසහස්සානි පවත්ති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ සො මරණභීරුකො භික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි.

තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, චූළතුණ්ඩිලො මරණභීරුකො භික්ඛු, පරිසා බුද්ධපරිසා, මහාතුණ්ඩිලො පන අහමෙව අහොසින්ති.

තුණ්ඩිලජාතකවණ්ණනා තතියා.

[389] 4. සුවණ්ණකක්කටකජාතකවණ්ණනා

සිඞ්ගීමිගොති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො ආනන්දත්ථෙරස්ස අත්තනො අත්ථාය ජීවිතපරිච්චාගං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු යාව ධනුග්ගහපයොජනා ඛණ්ඩහාලජාතකෙ (ජා. 2.22.982 ආදයො) ධනපාලවිස්සජ්ජනං චූළහංසමහාහංසජාතකෙ (ජා. 1.15.133 ආදයො) කථිතං. තදා හි භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, ධම්මභණ්ඩාගාරිකආනන්දත්ථෙරො සෙක්ඛපටිසම්භිදාප්පත්තො හුත්වා ධනපාලකෙ ආගච්ඡන්තෙ සම්මාසම්බුද්ධස්ස ජීවිතං පරිච්චජී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි ආනන්දො මය්හං ජීවිතං පරිච්චජියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ රාජගහස්ස පුබ්බපස්සෙ සාලින්දියො නාම බ්‍රාහ්මණගාමො හොති. තදා බොධිසත්තො තස්මිං ගාමෙ කස්සකබ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො කුටුම්බං සණ්ඨපෙත්වා තස්ස ගාමස්ස පුබ්බුත්තරාය දිසාය එකස්මිං ගාමඛෙත්තෙ කරීසසහස්සමත්තං කසිං කාරෙසි. සො එකදිවසං මනුස්සෙහි සද්ධිං ඛෙත්තං ගන්ත්වා කම්මකාරෙ ‘‘කසථා’’ති ආණාපෙත්වා මුඛධොවනත්ථාය ඛෙත්තකොටියං මහන්තං සොබ්භං උපසඞ්කමි. තස්මිං ඛො පන සොබ්භෙ එකො සුවණ්ණවණ්ණො කක්කටකො පටිවසති අභිරූපො පාසාදිකො. බොධිසත්තො දන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා තං සොබ්භං ඔතරි. තස්ස මුඛධොවනකාලෙ කක්කටකො සන්තිකං ආගමාසි. අථ නං සො උක්ඛිපිත්වා අත්තනො උත්තරිසාටකන්තරෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ගහෙත්වා ඛෙත්තෙ කත්තබ්බකිච්චං කත්වා ගච්ඡන්තො තත්ථෙව නං සොබ්භෙ පක්ඛිපිත්වා ගෙහං අගමාසි. තතො පට්ඨාය ඛෙත්තං ආගච්ඡන්තො පඨමං තං සොබ්භං ගන්ත්වා කක්කටකං උක්ඛිපිත්වා උත්තරිසාටකන්තරෙ නිපජ්ජාපෙත්වා පච්ඡා කම්මන්තං විචාරෙසි. ඉති තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං විස්සාසො දළ්හො අහොසි.

බොධිසත්තො නිබද්ධං ඛෙත්තං ආගච්ඡති, අක්ඛීසු ච පනස්ස පඤ්ච පසාදා තීණි මණ්ඩලානි විසුද්ධානි හුත්වා පඤ්ඤායන්ති. අථස්ස ඛෙත්තකොටියං එකස්මිං තාලෙ කාකකුලාවකෙ කාකී අක්ඛීනි දිස්වා ඛාදිතුකාමා හුත්වා කාකං ආහ – ‘‘සාමි, දොහළො මෙ උප්පන්නො’’ති. ‘‘කිං දොහළො නාමා’’ති? ‘‘එතස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අක්ඛීනි ඛාදිතුකාමාම්හී’’ති. ‘‘දුද්දොහළො තෙ උප්පන්නො, කො එතානි ආහරිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති. ‘‘ත්වං න සක්කොසී’’ති අහම්පෙතං ජානාමි, යො පනෙස තාලස්ස අවිදූරෙ වම්මිකො, එත්ථ කණ්හසප්පො වසති. ‘‘තං උපට්ඨහ, සො එතං ඩංසිත්වා මාරෙස්සති, අථස්ස අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා ත්වං ආහරිස්සසී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා තතො පට්ඨාය කණ්හසප්පං උපට්ඨහි. බොධිසත්තෙනපි වාපිතසස්සානං ගබ්භග්ගහණකාලෙ කක්කටකො මහා අහොසි. අථෙකදිවසං සප්පො කාකමාහ ‘‘සම්ම, ත්වං නිබද්ධං මං උපට්ඨහසි, කිං තෙ කරොමී’’ති. ‘‘සාමි, තුම්හාකං දාසියා එතස්ස ඛෙත්තසාමිකස්ස අක්ඛීසු දොහළො උප්පජ්ජි, ස්වාහං තුම්හාකං ආනුභාවෙන තස්ස අක්ඛීනි ලභිස්සාමීති තුම්හෙ උපට්ඨහාමී’’ති. සප්පො ‘‘හොතු, නයිදං ගරුකං, ලභිස්සසී’’ති තං අස්සාසෙත්වා පුන දිවසෙ බ්‍රාහ්මණස්ස ආගමනමග්ගෙ කෙදාරමරියාදං නිස්සාය තිණෙහි පටිච්ඡන්නො හුත්වා තස්සාගමනං ඔලොකෙන්තො නිපජ්ජි.

බොධිසත්තො ආගච්ඡන්තො පඨමං සොබ්භං ඔතරිත්වා මුඛං ධොවිත්වා සිනෙහං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා සුවණ්ණකක්කටකං ආලිඞ්ගෙත්වා උත්තරිසාටකන්තරෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ඛෙත්තං පාවිසි. සප්පො තං ආගච්ඡන්තං දිස්වාව වෙගෙන පක්ඛන්දිත්වා පිණ්ඩිකමංසෙ ඩංසිත්වා තත්ථෙව පාතෙත්වා වම්මිකං සන්ධාය පලායි. බොධිසත්තස්ස පතනඤ්ච කක්කටකස්ස සාටකන්තරතො ලඞ්ඝනඤ්ච කාකස්ස ආගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස උරෙ නිලීයනඤ්ච අපච්ඡාඅපුරිමං අහොසි. කාකො නිලීයිත්වා අක්ඛීනි තුණ්ඩෙන පහරි. කක්කටකො ‘‘ඉමං කාකං නිස්සාය මම සහායස්ස භයං උප්පන්නං, එතස්මිං ගහිතෙ සප්පො ආගච්ඡිස්සතී’’ති සණ්ඩාසෙන ගණ්හන්තො විය කාකං ගීවායං අළෙන දළ්හං ගහෙත්වා කිලමෙත්වා ථොකං සිථිලමකාසි. කාකො ‘‘කිස්ස මං සම්ම, ඡඩ්ඩෙත්වා පලායසි, එස මං කක්කටකො භිය්‍යො විහෙඨෙති, යාව න මරාමි, තාව එහී’’ති සප්පං පක්කොසන්තො පඨමං ගාථමාහ –

94. ‘‘සිඞ්ගීමිගො ආයතචක්ඛුනෙත්තො, අට්ඨිත්තචො වාරිසයො අලොමො;

තෙනාභිභූතො කපණං රුදාමි, හරෙ සඛා කිස්ස නු මං ජහාසී’’ති.

තත්ථ සිඞ්ගීමිගොති සිඞ්ගීසුවණ්ණවණ්ණතාය වා අළසඞ්ඛාතානං වා සිඞ්ගානං අත්ථිතාය කක්කටකො වුත්තො. ආයතචක්ඛුනෙත්තොති දීඝෙහි චක්ඛුසඞ්ඛාතෙහි නෙත්තෙහි සමන්නාගතො. අට්ඨිමෙව තචො අස්සාති අට්ඨිත්තචො. හරෙ සඛාති ආලපනමෙතං, අම්භො සහායාති අත්ථො.

සප්පො තං සුත්වා මහන්තං ඵණං කත්වා කාකං අස්සාසෙන්තො අගමාසි. සත්ථා ඉමමත්ථං දීපෙන්තො අභිසම්බුද්ධො හුත්වා දුතියං ගාථමාහ –

95. ‘‘සො පස්සසන්තො මහතා ඵණෙන, භුජඞ්ගමො කක්කටමජ්ඣපත්තො;

සඛා සඛාරං පරිතායමානො, භුජඞ්ගමං කක්කටකො ගහෙසී’’ති.

තත්ථ කක්කටමජ්ඣපත්තොති කක්කටකං සම්පත්තො. සඛා සඛාරන්ති සහායො සහායං. ‘‘සකං සඛාර’’න්තිපි පාඨො, අත්තනො සහායන්ති අත්ථො. පරිතායමානොති රක්ඛමානො. ගහෙසීති දුතියෙන අළෙන ගීවායං දළ්හං ගහෙසි.

අථ නං කිලමෙත්වා ථොකං සිථිලමකාසි. අථ සප්පො ‘‘කක්කටකා නාම නෙව කාකමංසං ඛාදන්ති, න සප්පමංසං, අථ කෙන නු ඛො කාරණෙන අයං අම්හෙ ගණ්හී’’ති චින්තෙත්වා තං පුච්ඡන්තො තතියං ගාථමාහ –

96. ‘‘න වායසං නො පන කණ්හසප්පං, ඝාසත්ථිකො කක්කටකො අදෙය්‍ය;

පුච්ඡාමි තං ආයතචක්ඛුනෙත්ත, අථ කිස්ස හෙතුම්හ උභො ගහීතා’’ති.

තත්ථ ඝාසත්ථිකොති ආහාරත්ථිකො හුත්වා. අදෙය්‍යාතිආදියෙය්‍ය, න-කාරෙන යොජෙත්වා න ගණ්හීති අත්ථො.

තං සුත්වා කක්කටකො ගහණකාරණං කථෙන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

97. ‘‘අයං පුරිසො මම අත්ථකාමො, යො මං ගහෙත්වාන දකාය නෙති;

තස්මිං මතෙ දුක්ඛමනප්පකං මෙ, අහඤ්ච එසො ච උභො න හොම.

98. ‘‘මමඤ්ච දිස්වාන පවද්ධකායං, සබ්බො ජනො හිංසිතුමෙව මිච්ඡෙ;

සාදුඤ්ච ථූලඤ්ච මුදුඤ්ච මංසං, කාකාපි මං දිස්ව විහෙඨයෙය්‍යු’’න්ති.

තත්ථ අයන්ති බොධිසත්තං නිද්දිසති. අත්ථකාමොති හිතකාමො. දකාය නෙතීති යො මං සම්පියායමානො උත්තරිසාටකෙන ගහෙත්වාන උදකාය නෙති, අත්තනො වසනකසොබ්භං පාපෙති. තස්මිං මතෙති සචෙ සො ඉමස්මිං ඨානෙ මරිස්සති, එතස්මිං මතෙ මම කායිකං චෙතසිකං මහන්තං දුක්ඛං භවිස්සතීති දීපෙති. උභො න හොමාති ද්වෙපි ජනා න භවිස්සාම. මමඤ්ච දිස්වානාති ගාථාය අයමත්ථො – ඉදඤ්ච අපරං කාරණං, ඉමස්මිං මතෙ අනාථං නිප්පච්චයං මං පවඩ්ඪිතකායං දිස්වා සබ්බො ජනො ‘‘ඉමස්ස කක්කටකස්ස සාදුඤ්ච ථූලඤ්ච මුදුඤ්ච මංස’’න්ති මං මාරෙතුං ඉච්ඡෙය්‍ය, න කෙවලඤ්ච ජනො මනුස්සො, තිරච්ඡානභූතා කාකාපි මං දිස්වා විහෙඨයෙය්‍යුං විහෙසෙය්‍යුං මාරෙය්‍යුං.

තං සුත්වා සප්පො චින්තෙසි ‘‘එකෙනුපායෙන ඉමං වඤ්චෙත්වා කාකඤ්ච අත්තානඤ්ච මොචෙස්සාමී’’ති. අථ නං වඤ්චෙතුකාමො ඡට්ඨං ගාථමාහ –

99. ‘‘සචෙතස්ස හෙතුම්හ උභො ගහීතා, උට්ඨාතු පොසෙ විසමාවමාමි;

මමඤ්ච කාකඤ්ච පමුඤ්ච ඛිප්පං, පුරෙ විසං ගාළ්හමුපෙති මච්ච’’න්ති.

තත්ථ සචෙතස්ස හෙතූති සචෙ එතස්ස කාරණා. උට්ඨාතූති නිබ්බිසො හොතු. විසමාවමාමීති අහමස්ස විසං ආකඩ්ඪාමි, නිබ්බිසං නං කරොමි. පුරෙ විසං ගාළ්හමුපෙති මච්චන්ති ඉමඤ්හි මච්චං මයා අනාවමියමානං විසං ගාළ්හං බලවං හුත්වා උපගච්ඡෙය්‍ය, තං යාව න උපගච්ඡති, තාවදෙව අම්හෙ ද්වෙපි ජනෙ ඛිප්පං මුඤ්චාති.

තං සුත්වා කක්කටකො චින්තෙසි ‘‘අයං එකෙනුපායෙන මං ද්වෙපි ජනෙ විස්සජ්ජාපෙත්වා පලායිතුකාමො, මය්හං උපායකොසල්ලං න ජානාති, අහං දානි යථා සප්පො සඤ්චරිතුං සක්කොති, එවං අළං සිථිලං කරිස්සාමි, කාකං පන නෙව විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති එවං චින්තෙත්වා සත්තමං ගාථමාහ –

100. ‘‘සප්පං පමොක්ඛාමි න තාව කාකං, පටිබන්ධකො හොහිති තාව කාකො;

පුරිසඤ්ච දිස්වාන සුඛිං අරොගං, කාකං පමොක්ඛාමි යථෙව සප්ප’’න්ති.

තත්ථ පටිබන්ධකොති පාටිභොගො. යථෙව සප්පන්ති යථා භවන්තං සප්පං මුඤ්චාමි, තථා කාකං පමොක්ඛාමි, කෙවලං ත්වං ඉමස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සරීරතො සීඝං විසං ආවමාහීති.

එවඤ්ච පන වත්වා තස්ස සුඛසඤ්චාරණත්ථං අළං සිථිලමකාසි. සප්පො විසං ආවමිත්වා මහාසත්තස්ස සරීරං නිබ්බිසං අකාසි. සො නිද්දුක්ඛො උට්ඨාය පකතිවණ්ණෙනෙව අට්ඨාසි. කක්කටකො ‘‘සචෙ ඉමෙ ද්වෙපි ජනා අරොගා භවිස්සන්ති, මය්හං සහායස්ස වඩ්ඪි නාම න භවිස්සති, විනාසෙස්සාමි නෙ’’ති චින්තෙත්වා කත්තරිකාය උප්පලමකුළං විය අළෙහි උභින්නම්පි සීසං කප්පෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. කාකීපි තම්හා ඨානා පලායි. බොධිසත්තො සප්පස්ස සරීරං දණ්ඩකෙ වෙඨෙත්වා ගුම්බපිට්ඨෙ ඛිපි. සුවණ්ණකක්කටකං සොබ්භෙ විස්සජ්ජෙත්වා න්හත්වා සාලින්දියගාමමෙව ගතො. තතො පට්ඨාය කක්කටකෙන සද්ධිං අධිකතරො විස්සාසො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙන්තො ඔසානගාථමාහ –

101. ‘‘කාකො තදා දෙවදත්තො අහොසි, මාරො පන කණ්හසප්පො අහොසි;

ආනන්දභද්දො කක්කටකො අහොසි, අහං තදා බ්‍රාහ්මණො හොමි සත්ථා’’ති.

සච්චපරියොසානෙ බහූ සොතාපන්නාදයො අහෙසුං. කාකී පන ගාථාය න වුත්තා, සා චිඤ්චමාණවිකා අහොසීති.

සුවණ්ණකක්කටකජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[390] 5. මය්හකජාතකවණ්ණනා

සකුණො මය්හකො නාමාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ආගන්තුකසෙට්ඨිං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියඤ්හි ආගන්තුකසෙට්ඨි නාම අඩ්ඪො අහොසි මහද්ධනො. සො නෙව අත්තනා භොගෙ භුඤ්ජි, න පරෙසං අදාසි, නානග්ගරසෙ පණීතෙ භොජනෙ උපනීතෙ තං න භුඤ්ජති, බිලඞ්ගදුතියං කණාජකං එව භුඤ්ජති, ධූපිතවාසිතෙසු කාසිකවත්ථෙසු උපනීතෙසු තානි හාරෙත්වා ථූලථූලසාටකෙ නිවාසෙති, ආජානීයයුත්තෙ මණිකනකවිචිත්තෙ රථෙ උපනීතෙ තම්පි හරාපෙත්වා කත්තරරථකෙන ගච්ඡති, සුවණ්ණච්ඡත්තෙ ධාරියමානෙ තං අපනෙත්වා පණ්ණච්ඡත්තෙන ධාරියමානෙන. සො යාවජීවං දානාදීසු පුඤ්ඤෙසු එකම්පි අකත්වා කාලං කත්වා රොරුවනිරයෙ නිබ්බත්ති. තස්ස අපුත්තකං සාපතෙය්‍යං රාජබලං සත්තහි රත්තිදිවසෙහි රාජකුලං පවෙසෙසි. තස්මිං පවෙසිතෙ රාජා භුත්තපාතරාසො ජෙතවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා නිසින්නො ‘‘කිං, මහාරාජ, බුද්ධුපට්ඨානං න කරොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘භන්තෙ, සාවත්ථියං ආගන්තුකසෙට්ඨිනො නාම කාලකතස්ස අස්සාමිකධනෙ අම්හාකං ඝරෙ ආහරියමානෙයෙව සත්ත රත්තිදිවසා ගතා, සො පන එතං ධනං ලභිත්වාපි නෙව අත්තනා පරිභුඤ්ජි, න පරෙසං අදාසි, රක්ඛසපරිග්ගහිතපොක්ඛරණී වියස්ස ධනං අහොසි, සො එකදිවසම්පි පණීතභොජනාදීනං රසං අනනුභවිත්වාව මරණමුඛං පවිට්ඨො, එවං මච්ඡරී අපුඤ්ඤසත්තො කිං කත්වා එත්තකං ධනං ලභි, කෙන චස්ස භොගෙසු චිත්තං න රමී’’ති සත්ථාරං පුච්ඡි. සත්ථා ‘‘මහාරාජ, ධනලාභො ච, ධනං ලද්ධා අපරිභුඤ්ජනකාරණඤ්ච තෙනෙව කත’’න්ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බාරාණසිසෙට්ඨි අස්සද්ධො අහොසි මච්ඡරී, න කස්සචි කිඤ්චි දෙති, න කඤ්චි සඞ්ගණ්හාති. සො එකදිවසං රාජුපට්ඨානං ගච්ඡන්තො තගරසිඛිං නාම පච්චෙකබුද්ධං පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා වන්දිත්වා ‘‘ලද්ධා, භන්තෙ, භික්ඛා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘නනු චරාම මහාසෙට්ඨී’’ති වුත්තෙ පුරිසං ආණාපෙසි ‘‘ගච්ඡ, ඉමං අම්හාකං ඝරං ආනෙත්වා මම පල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා අම්හාකං පටියත්තභත්තස්ස පත්තං පූරෙත්වා දාපෙහී’’ති. සො පච්චෙකබුද්ධං ඝරං නෙත්වා නිසීදාපෙත්වා සෙට්ඨිභරියාය ආචික්ඛි. සා නානග්ගරසභත්තස්ස පත්තං පූරෙත්වා තස්ස අදාසි. සො භත්තං ගහෙත්වා සෙට්ඨිනිවෙසනා නික්ඛමිත්වා අන්තරවීථියං පටිපජ්ජි. සෙට්ඨි රාජකුලතො පච්චාගච්ඡන්තො තං දිස්වා වන්දිත්වා ‘‘ලද්ධං, භන්තෙ, භත්ත’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘ලද්ධං මහාසෙට්ඨී’’ති. සො පත්තං ඔලොකෙත්වා චිත්තං පසාදෙතුං නාසක්ඛි, ‘‘ඉමං මෙ භත්තං දාසා වා කම්මකරා වා භුඤ්ජිත්වා දුක්කරම්පි කම්මං කරෙය්‍යුං, අහො වත මෙ ජානී’’ති අපරචෙතනං පරිපුණ්ණං කාතුං නාසක්ඛි. දානඤ්හි නාම තිස්සො චෙතනා පරිපුණ්ණං කාතුං සක්කොන්තස්සෙව මහප්ඵලං හොති.

‘‘පුබ්බෙව දානා සුමනා භවාම, දදම්පි වෙ අත්තමනා භවාම;

දත්වාපි වෙ නානුතප්පාම පච්ඡා, තස්මා හි අම්හං දහරා නමිය්‍යරෙ. (ජා. 1.10.95);

‘‘පුබ්බෙව දානා සුමනො, දදං චිත්තං පසාදයෙ;

දත්වා අත්තමනො හොති, එසා යඤ්ඤස්ස සම්පදා’’. (අ. නි. 6.37; පෙ. ව. 305);

ඉති, මහාරාජ, ආගන්තුකසෙට්ඨි තගරසිඛිපච්චෙකබුද්ධස්ස දින්නපච්චයෙන බහුං ධනං ලභි, දත්වා අපරචෙතනං පණීතං කාතුං අසමත්ථතාය භොගෙ භුඤ්ජිතුං නාසක්ඛීති. ‘‘පුත්තං පන කස්මා න ලභි, භන්තෙ’’ති? සත්ථා ‘‘පුත්තස්ස අලභනකාරණම්පි තෙනෙව කතං, මහාරාජා’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.