3. අඩ්ඪවග්ගො

[371] 1. දීඝීතිකොසලජාතකවණ්ණනා

එවංභූතස්ස තෙ රාජාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කොසම්බකෙ භණ්ඩනකාරකෙ ආරබ්භ කථෙසි. තෙසඤ්හි ජෙතවනං ආගන්ත්වා ඛමාපනකාලෙ සත්ථා තෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘භික්ඛවෙ, තුම්හෙ මය්හං ඔරසා මුඛතො ජාතා පුත්තා නාම, පුත්තෙහි ච පිතරා දින්නං ඔවාදං භින්දිතුං න වට්ටති, තුම්හෙ පන මම ඔවාදං න කරිත්ථ, පොරාණකපණ්ඩිතා අත්තනො මාතාපිතරො ඝාතෙත්වා රජ්ජං ගහෙත්වා ඨිතචොරෙපි අරඤ්ඤෙ හත්ථපථං ආගතෙ මාතාපිතූහි දින්නං ඔවාදං න භින්දිස්සාමාති න මාරයිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

ඉමස්මිං පන ජාතකෙ ද්වෙපි වත්ථූනි. සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ විත්ථාරතො ආවි භවිස්සන්ති. සො පන දීඝාවුකුමාරො අරඤ්ඤෙ අත්තනො අඞ්කෙ නිපන්නං බාරාණසිරාජානං චූළාය ගහෙත්වා ‘‘ඉදානි මය්හං මාතාපිතුඝාතකං චොරං ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කත්වා ඡින්දිස්සාමී’’ති අසිං උක්ඛිපන්තො තස්මිං ඛණෙ මාතාපිතූහි දින්නං ඔවාදං සරිත්වා ‘‘ජීවිතං චජන්තොපි තෙසං ඔවාදං න භින්දිස්සාමි, කෙවලං ඉමං තජ්ජෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා පඨමං ගාථමාහ –

110. ‘‘එවංභූතස්ස තෙ රාජ, ආගතස්ස වසෙ මම;

අත්ථි නු කොචි පරියායො, යො තං දුක්ඛා පමොචයෙ’’ති.

තත්ථ වසෙ මමාති මම වසං ආගතස්ස. පරියායොති කාරණං.

තතො රාජා දුතියං ගාථමාහ –

111. ‘‘එවංභූතස්ස මෙ තාත, ආගතස්ස වසෙ තව;

නත්ථි නො කොචි පරියායො, යො මං දුක්ඛා පමොචයෙ’’ති.

තත්ථ නොති නිපාතමත්ථං, නත්ථි කොචි පරියායො, යො මං එතස්මා දුක්ඛා පමොචයෙති අත්ථො.

තතො බොධිසත්තො අවසෙසගාථා අභාසි –

112. ‘‘නාඤ්ඤං සුචරිතං රාජ, නාඤ්ඤං රාජ සුභාසිතං;

තායතෙ මරණකාලෙ, එවමෙවිතරං ධනං.

113. ‘‘අක්කොච්ඡි මං අවධි මං, අජිනි මං අහාසි මෙ;

යෙ ච තං උපනය්හන්ති, වෙරං තෙසං න සම්මති.

114. ‘‘අක්කොච්ඡි මං අවධි මං, අජිනි මං අහාසි මෙ;

යෙ ච තං නුපනය්හන්ති, වෙරං තෙසූපසම්මති.

115. ‘‘න හි වෙරෙන වෙරානි, සම්මන්තීධ කුදාචනං;

අවෙරෙන ච සම්මන්ති, එස ධම්මො සනන්තනො’’න්ති.

තත්ථ නාඤ්ඤං සුචරිතන්ති නාඤ්ඤං සුචරිතා, අයමෙව වා පාඨො, ඨපෙත්වා සුචරිතං අඤ්ඤං න පස්සාමීති අත්ථො. ඉධ ‘‘සුචරිත’’න්තිපි ‘‘සුභාසිත’’න්තිපි මාතාපිතූහි දින්නං ඔවාදංයෙව සන්ධායාහ. එවමෙවාති නිරත්ථකමෙව. ඉදං වුත්තං හොති – මහාරාජ, අඤ්ඤත්‍ර ඔවාදානුසිට්ඨිසඞ්ඛාතා සුචරිතසුභාසිතා මරණකාලෙ තායිතුං රක්ඛිතුං සමත්ථො නාම අඤ්ඤො නත්ථි, යං එතං ඉතරං ධනං, තං එවමෙව නිරත්ථකමෙව හොති, ත්වඤ්හි ඉදානි මය්හං කොටිසතසහස්සමත්තම්පි ධනං දදන්තො ජීවිතං න ලභෙය්‍යාසි, තස්මා වෙදිතබ්බමෙතං ‘‘ධනතො සුචරිතසුභාසිතමෙව උත්තරිතර’’න්ති.

සෙසගාථාසුපි අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – මහාරාජ, යෙ පුරිසා ‘‘අයං මං අක්කොසි, අයං මං පහරි, අයං මං අජිනි, අයං මම සන්තකං අහාසී’’ති එවං වෙරං උපනය්හන්ති බන්ධිත්වා විය හදයෙ ඨපෙන්ති, තෙසං වෙරං න උපසම්මති. යෙ ච පනෙතං න උපනය්හන්ති හදයෙ න ඨපෙන්ති, තෙසං වූපසම්මති. වෙරානි හි න කදාචි වෙරෙන සම්මන්ති, අවෙරෙනෙව පන සම්මන්ති. එස ධම්මො සනන්තනොති එසො පොරාණකො ධම්මො චිරකාලප්පවත්තො සභාවොති.

එවඤ්ච පන වත්වා බොධිසත්තො ‘‘අහං, මහාරාජ, තයි න දුබ්භාමි, ත්වං පන මං මාරෙහී’’ති තස්ස හත්ථෙ අසිං ඨපෙසි. රාජාපි ‘‘නාහං තයි දුබ්භාමී’’ති සපථං කත්වා තෙන සද්ධිං නගරං ගන්ත්වා තං අමච්චානං දස්සෙත්වා ‘‘අයං, භණෙ, කොසලරඤ්ඤො පුත්තො දීඝාවුකුමාරො නාම, ඉමිනා මය්හං ජීවිතං දින්නං, න ලබ්භා ඉමං කිඤ්චි කාතු’’න්ති වත්වා අත්තනො ධීතරං දත්වා පිතු සන්තකෙ රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙසි. තතො පට්ඨාය උභොපි සමග්ගා සම්මොදමානා රජ්ජං කාරෙසුං.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි අහෙසුං, දීඝාවුකුමාරො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

දීඝීතිකොසලජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[372] 2. මිගපොතකජාතකවණ්ණනා

අගාරා පච්චුපෙතස්සාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං මහල්ලකං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිරෙකං දාරකං පබ්බාජෙසි. සාමණෙරො තං සක්කච්චං උපට්ඨහිත්වා අපරභාගෙ අඵාසුකෙන කාලමකාසි. තස්ස කාලකිරියාය මහල්ලකො සොකාභිභූතො මහන්තෙන සද්දෙන පරිදෙවන්තො විචරි. භික්ඛූ සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තා ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, අසුකො නාම මහල්ලකො සාමණෙරස්ස කාලකිරියාය පරිදෙවන්තො විචරති, මරණස්සතිභාවනාය පරිබාහිරො එසො භවිස්සතී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස එතස්මිං මතෙ පරිදෙවන්තො විචරී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සක්කත්තං කාරෙසි. තදා එකො කාසිරට්ඨවාසී බ්‍රාහ්මණො හිමවන්තං පවිසිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ඵලාඵලෙහි යාපෙසි. සො එකදිවසං අරඤ්ඤෙ එකං මතමාතිකං මිගපොතකං දිස්වා අස්සමං ආනෙත්වා ගොචරං දත්වා පොසෙසි. මිගපොතකො වඩ්ඪන්තො අභිරූපො අහොසි සොභග්ගප්පත්තො. තාපසො තං අත්තනො පුත්තකං කත්වා පරිහරති. එකදිවසං මිගපොතකො බහුං තිණං ඛාදිත්වා අජීරකෙන කාලමකාසි. තාපසො ‘‘පුත්තො මෙ මතො’’ති පරිදෙවන්තො විචරති. තදා සක්කො දෙවරාජා ලොකං පරිග්ගණ්හන්තො තං තාපසං දිස්වා ‘‘සංවෙජෙස්සාමි න’’න්ති ආගන්ත්වා ආකාසෙ ඨිතො පඨමං ගාථමාහ –

116. ‘‘අගාරා පච්චුපෙතස්ස, අනගාරස්ස තෙ සතො;

සමණස්ස න තං සාධු, යං පෙතමනුසොචසී’’ති.

තං සුත්වා තාපසො දුතියං ගාථමාහ –

117. ‘‘සංවාසෙන හවෙ සක්ක, මනුස්සස්ස මිගස්ස වා;

හදයෙ ජායතෙ පෙමං, න තං සක්කා අසොචිතු’’න්ති.

තත්ථ න තං සක්කාති තං මනුස්සං වා තිරච්ඡානං වා න සක්කා අසොචිතුං, සොචාමියෙවාහන්ති.

තතො සක්කො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

118. ‘‘මතං මරිස්සං රොදන්ති, යෙ රුදන්ති ලපන්ති ච;

තස්මා ත්වං ඉසි මා රොදි, රොදිතං මොඝමාහු සන්තො.

119. ‘‘රොදිතෙන හවෙ බ්‍රහ්මෙ, මතො පෙතො සමුට්ඨහෙ;

සබ්බෙ සඞ්ගම්ම රොදාම, අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඤාතකෙ’’ති.

තත්ථ මරිස්සන්ති යො ඉදානි මරිස්සති, තං. ලපන්ති චාති විලපන්ති ච. ඉදං වුත්තං හොති – යෙ ලොකෙ මතඤ්ච මරිස්සන්තඤ්ච රොදන්ති, තෙ රුදන්ති චෙව විලපන්ති ච, තෙසං අස්සුපච්ඡිජ්ජනදිවසො නාම නත්ථි. කිංකාරණා? සදාපි මතානඤ්ච මරිස්සන්තානඤ්ච අත්ථිතාය. තස්මා ත්වං ඉසි මා රොදි. කිංකාරණා? රොදිතං මොඝමාහු සන්තොති, බුද්ධාදයො පන පණ්ඩිතා රොදිතං ‘‘මොඝ’’න්ති වදන්ති. මතො පෙතොති යො එස මතො පෙතොති වුච්චති, යදි සො රොදිතෙන සමුට්ඨහෙය්‍ය, එවං සන්තෙ කිං නික්කම්මා අච්ඡාම, සබ්බෙව සමාගම්ම අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඤාතකෙ රොදාම. යස්මා පන තෙ රොදිතකාරණා න උට්ඨහන්ති, තස්මා රොදිතස්ස මොඝභාවං සාධෙති.

එවං සක්කස්ස කථෙන්තස්ස තාපසො ‘‘නිරත්ථකං රොදිත’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා සක්කස්ස ථුතිං කරොන්තො තිස්සො ගාථා අභාසි –

120. ‘‘ආදිත්තං වත මං සන්තං, ඝතසිත්තංව පාවකං;

වාරිනා විය ඔසිඤ්චං, සබ්බං නිබ්බාපයෙ දරං.

121. ‘‘අබ්බහි වත මෙ සල්ලං, යමාසි හදයස්සිතං;

යො මෙ සොකපරෙතස්ස, පුත්තසොකං අපානුදි.

122. ‘‘සොහං අබ්බූළ්හසල්ලොස්මි, වීතසොකො අනාවිලො;

න සොචාමි න රොදාමි, තව සුත්වාන වාසවා’’ති.

තත්ථ යමාසීති යං මෙ ආසි. හදයස්සිතන්ති හදයෙ නිස්සිතං. අපානුදීති නීහරි. සක්කො තාපසස්ස ඔවාදං දත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො.

සත්ථා ඉධං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා තාපසො මහල්ලකො අහොසි, මිගො සාමණෙරො, සක්කො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මිගපොතකජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[373] 3. මූසිකජාතකවණ්ණනා

කුහිං ගතා කත්ථ ගතාති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො අජාතසත්තුං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු හෙට්ඨා ථුසජාතකෙ (ජා. 1.4.149 ආදයො) විත්ථාරිතමෙව. ඉධාපි සත්ථා තථෙව රාජානං සකිං පුත්තෙන සද්ධිං කීළමානං සකිං ධම්මං සුණන්තං දිස්වා ‘‘තං නිස්සාය රඤ්ඤො භයං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘මහාරාජ, පොරාණකරාජානො ආසඞ්කිතබ්බං ආසඞ්කිත්වා අත්තනො පුත්තං ‘අම්හාකං ධූමකාලෙ රජ්ජං කාරෙතූ’ති එකමන්තෙ අකංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තක්කසිලායං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා දිසාපාමොක්ඛාචරියො අහොසි. තස්ස සන්තිකෙ බාරාණසිරඤ්ඤො පුත්තො යවකුමාරො නාම සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා අනුයොගං දත්වා ගන්තුකාමො තං ආපුච්ඡි. ආචරියො ‘‘පුත්තං නිස්සාය තස්ස අන්තරායො භවිස්සතී’’ති අඞ්ගවිජ්ජාවසෙන ඤත්වා ‘‘එතමස්ස හරිස්සාමී’’ති එකං උපමං උපධාරෙතුං ආරභි. තදා පනස්ස එකො අස්සො අහොසි, තස්ස පාදෙ වණො උට්ඨහි, තං වණානුරක්ඛණත්ථං ගෙහෙයෙව කරිංසු. තස්සාවිදූරෙ එකො උදපානො අත්ථි. අථෙකා මූසිකා ගෙහා නික්ඛමිත්වා අස්සස්ස පාදෙ වණං ඛාදති, අස්සො වාරෙතුං න සක්කොති. සො එකදිවසං වෙදනං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො මූසිකං ඛාදිතුං ආගතං පාදෙන පහරිත්වා මාරෙත්වා උදපානෙ පාතෙසි. අස්සගොපකා මූසිකං අපස්සන්තා ‘‘අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු මූසිකා ආගන්ත්වා වණං ඛාදති, ඉදානි න පඤ්ඤායති, කහං නු ඛො ගතා’’ති වදිංසු.

බොධිසත්තො තං කාරණං පච්චක්ඛං කත්වා ‘‘අඤ්ඤෙ අජානන්තා ‘කහං මූසිකා ගතා’ති වදන්ති, මූසිකාය පන මාරෙත්වා උදපානෙ ඛිත්තභාවං අහමෙව ජානාමී’’ති ඉදමෙව කාරණං උපමං කත්වා පඨමං ගාථං බන්ධිත්වා රාජකුමාරස්ස අදාසි. සො අපරං උපමං උපධාරෙන්තො තමෙව අස්සං පරුළ්හවණං නික්ඛමිත්වා එකං යවවත්ථුං ගන්ත්වා ‘‘යවං ඛාදිස්සාමී’’ති වතිච්ඡිද්දෙන මුඛං පවෙසෙන්තං දිස්වා තමෙව කාරණං උපමං කත්වා දුතියං ගාථං බන්ධිත්වා තස්ස අදාසි. තතියගාථං පන අත්තනො පඤ්ඤාබලෙනෙව බන්ධිත්වා තම්පි තස්ස දත්වා ‘‘තාත, ත්වං රජ්ජෙ පතිට්ඨාය සායං න්හානපොක්ඛරණිං ගච්ඡන්තො යාව ධුරසොපානා පඨමං ගාථං සජ්ඣායන්තො ගච්ඡෙය්‍යාසි, තව නිවසනපාසාදං පවිසන්තො යාව සොපානපාදමූලා දුතියං ගාථං සජ්ඣායන්තො ගච්ඡෙය්‍යාසි, තතො යාව සොපානමත්ථකා තතියං ගාථං සජ්ඣායන්තො ගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති වත්වා පෙසෙසි.

සො කුමාරො ගන්ත්වා උපරාජා හුත්වා පිතු අච්චයෙන රජ්ජං කාරෙසි, තස්සෙකො පුත්තො ජායි. සො සොළසවස්සකාලෙ රජ්ජලොභෙන ‘‘පිතරං මාරෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා උපට්ඨාකෙ ආහ ‘‘මය්හං පිතා තරුණො, අහං එතස්ස ධූමකාලං ඔලොකෙන්තො මහල්ලකො භවිස්සාමි ජරාජිණ්ණො, තාදිසෙ කාලෙ ලද්ධෙනපි රජ්ජෙන කො අත්ථො’’ති. තෙ ආහංසු ‘‘දෙව, න සක්කා පච්චන්තං ගන්ත්වා චොරත්තං කාතුං, තව පිතරං කෙනචි උපායෙන මාරෙත්වා රජ්ජං ගණ්හා’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති අන්තොනිවෙසනෙ රඤ්ඤො සායං න්හානපොක්ඛරණීසමීපං ගන්ත්වා ‘‘එත්ථ නං මාරෙස්සාමී’’ති ඛග්ගං ගහෙත්වා අට්ඨාසි. රාජා සායං මූසිකං නාම දාසිං ‘‘ගන්ත්වා පොක්ඛරණීපිට්ඨිං සොධෙත්වා එහි, න්හායිස්සාමී’’ති පෙසෙසි. සා ගන්ත්වා පොක්ඛරණීපිට්ඨිං සොධෙන්තී කුමාරං පස්සි. කුමාරො අත්තනො කම්මස්ස පාකටභාවභයෙන තං ද්විධා ඡින්දිත්වා පොක්ඛරණියං පාතෙසි. රාජා න්හායිතුං අගමාසි. සෙසජනො ‘‘අජ්ජාපි මූසිකා දාසී න පුනාගච්ඡති, කුහිං ගතා කත්ථ ගතා’’ති ආහ. රාජා –

123. ‘‘කුහිං ගතා කත්ථ ගතා, ඉති ලාලප්පතී ජනො;

අහමෙවෙකො ජානාමි, උදපානෙ මූසිකා හතා’’ති. –

පඨමං ගාථං භණන්තො පොක්ඛරණීතීරං අගමාසි.

තත්ථ කුහිං ගතා කත්ථ ගතාති අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. ඉති ලාලප්පතීති එවං විප්පලපති. ඉති අයං ගාථා ‘‘අජානන්තො ජනො මූසිකා දාසී කුහිං ගතාති විප්පලපති, රාජකුමාරෙන ද්විධා ඡින්දිත්වා මූසිකාය පොක්ඛරණියං පාතිතභාවං අහමෙව එකො ජානාමී’’ති රඤ්ඤො අජානන්තස්සෙව ඉමමත්ථං දීපෙති.

කුමාරො ‘‘මයා කතකම්මං මය්හං පිතරා ඤාත’’න්ති භීතො පලායිත්වා තමත්ථං උපට්ඨාකානං ආරොචෙසි. තෙ සත්තට්ඨදිවසච්චයෙන පුන තං ආහංසු ‘‘දෙව, සචෙ රාජා ජානෙය්‍ය, න තුණ්හී භවෙය්‍ය, තක්කගාහෙන පන තෙන තං වුත්තං භවිස්සති, මාරෙහි න’’න්ති. සො පුනෙකදිවසං ඛග්ගහත්ථො සොපානපාදමූලෙ ඨත්වා රඤ්ඤො ආගමනකාලෙ ඉතො චිතො ච පහරණොකාසං ඔලොකෙසි. රාජා –

124. ‘‘යඤ්චෙතං ඉති චීති ච, ගද්‍රභොව නිවත්තසි;

උදපානෙ මූසිකං හන්ත්වා, යවං භක්ඛෙතුමිච්ඡසී’’ති. –

දුතියං ගාථං සජ්ඣායන්තො අගමාසි. අයම්පි ගාථා ‘‘යස්මා ත්වං ඉති චීති ච ඉතො චිතො ච පහරණොකාසං ඔලොකෙන්තො ගද්‍රභොව නිවත්තසි, තස්මා තං ජානාමි ‘පුරිමදිවසෙ පොක්ඛරණියං මූසිකං දාසිං හන්ත්වා අජ්ජ මං යවරාජානං භක්ඛෙතුං මාරෙතුං ඉච්ඡසී’’’ති රඤ්ඤො අජානන්තස්සෙව ඉමමත්ථං දීපෙති.

කුමාරො ‘‘දිට්ඨොම්හි පිතරා’’ති උත්‍රස්තො පලායි. සො පුන අඩ්ඪමාසමත්තං අතික්කමිත්වා ‘‘රාජානං දබ්බියා පහරිත්වා මාරෙස්සාමී’’ති එකං දීඝදණ්ඩකං දබ්බිපහරණං ගහෙත්වා ඔලුම්බිත්වා අට්ඨාසි. රාජා –

125. ‘‘දහරො චාසි දුම්මෙධ, පඨමුප්පත්තිකො සුසු;

දීඝඤ්චෙතං සමාසජ්ජ, න තෙ දස්සාමි ජීවිත’’න්ති. –

තතියං ගාථං සජ්ඣායන්තො සොපානපාදමත්ථකං අභිරුහි.

තත්ථ පඨමුප්පත්තිකොති පඨමවයෙන උප්පත්තිතො උපෙතො, පඨමවයෙ ඨිතොති අත්ථො. සුසූති තරුණො. දීඝන්ති දීඝදණ්ඩකං දබ්බිපහරණං. සමාසජ්ජාති ගහෙත්වා, ඔලුම්බිත්වා ඨිතොසීති අත්ථො. අයම්පි ගාථා ‘‘දුම්මෙධ, අත්තනො වයං පරිභුඤ්ජිතුං න ලභිස්සසි, න තෙ දානි නිල්ලජ්ජස්ස ජීවිතං දස්සාමි, මාරෙත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩං ඡින්දිත්වා සූලෙයෙව ආවුණාපෙස්සාමී’’ති රඤ්ඤො අජානන්තස්සෙව කුමාරං සන්තජ්ජයමානා ඉමමත්ථං දීපෙති.

සො තං දිවසං පලායිතුං අසක්කොන්තො ‘‘ජීවිතං මෙ දෙහි, දෙවා’’ති රඤ්ඤො පාදමූලෙ නිපජ්ජි. රාජා තං තජ්ජෙත්වා සඞ්ඛලිකාහි බන්ධාපෙත්වා බන්ධනාගාරෙ කාරෙත්වා සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා අලඞ්කතරාජාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘අම්හාකං ආචරියො දිසාපාමොක්ඛො බ්‍රාහ්මණො ඉමං මය්හං අන්තරායං දිස්වා ඉමා තිස්සො ගාථා අභාසී’’ති හට්ඨතුට්ඨො උදානං උදානෙන්තො සෙසගාථා අභාසි –

126. ‘‘නාන්තලික්ඛභවනෙන, නාඞ්ගපුත්තපිනෙන වා;

පුත්තෙන හි පත්ථයිතො, සිලොකෙහි පමොචිතො.

127. ‘‘සබ්බං සුතමධීයෙථ, හීනමුක්කට්ඨමජ්ඣිමං;

සබ්බස්ස අත්ථං ජානෙය්‍ය, න ච සබ්බං පයොජයෙ;

හොති තාදිසකො කාලො, යත්ථ අත්ථාවහං සුත’’න්ති.

තත්ථ නාන්තලික්ඛභවනෙනාති අන්තලික්ඛභවනං වුච්චති දිබ්බවිමානං, අහං අජ්ජ අන්තලික්ඛභවනම්පි න ආරුළ්හො, තස්මා අන්තලික්ඛභවනෙනාපි අජ්ජ මරණතො න පමොචිතොම්හි. නාඞ්ගපුත්තපිනෙන වාති අඞ්ගසරික්ඛකෙන වා පුත්තපිනෙනපි න පමොචිතො. පුත්තෙන හි පත්ථයිතොති අහං පන අත්තනො පුත්තෙනෙව අජ්ජ මාරෙතුං පත්ථිතො. සිලොකෙහි පමොචිතොති සොහං ආචරියෙන බන්ධිත්වා දින්නාහි ගාථාහි පමොචිතො.

සුතන්ති පරියත්තිං. අධීයෙථාති ගණ්හෙය්‍ය සික්ඛෙය්‍ය. හීනමුක්කට්ඨමජ්ඣිමන්ති හීනං වා හොතු උත්තමං වා මජ්ඣිමං වා, සබ්බං අධීයිතබ්බමෙවාති දීපෙති. න ච සබ්බං පයොජයෙති හීනං මන්තං වා සිප්පං වා මජ්ඣිමං වා න පයොජයෙ, උත්තමමෙව පයොජයෙය්‍යාති අත්ථො. යත්ථ අත්ථාවහං සුතන්ති යස්මිං කාලෙ මහොසධපණ්ඩිතස්ස කුම්භකාරකම්මකරණං විය යංකිඤ්චි සික්ඛිතසිප්පං අත්ථාවහං හොති, තාදිසොපි කාලො හොතියෙවාති අත්ථො. අපරභාගෙ රඤ්ඤො අච්චයෙන කුමාරො රජ්ජෙ පතිට්ඨාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මූසිකජාතකවණ්ණනා තතියා.

[374] 4. චූළධනුග්ගහජාතකවණ්ණනා

සබ්බං භණ්ඩන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො පුරාණදුතියිකාපලොභනං ආරබ්භ කථෙසි. තෙන භික්ඛුනා ‘‘පුරාණදුතියිකා මං, භන්තෙ, උක්කණ්ඨාපෙතී’’ති වුත්තෙ සත්ථා ‘‘එසා භික්ඛු, ඉත්ථී න ඉදානෙව තුය්හං අනත්ථකාරිකා, පුබ්බෙපි තෙ එතං නිස්සාය අසිනා සීසං ඡින්න’’න්ති වත්වා භික්ඛූහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සක්කත්තං කාරෙසි. තදා එකො බාරාණසිවාසී බ්‍රාහ්මණමාණවො තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා ධනුකම්මෙ නිප්ඵත්තිං පත්තො චූළධනුග්ගහපණ්ඩිතො නාම අහොසි. අථස්ස ආචරියො ‘‘අයං මයා සදිසං සිප්පං උග්ගණ්හී’’ති අත්තනො ධීතරං අදාසි. සො තං ගහෙත්වා ‘‘බාරාණසිං ගමිස්සාමී’’ති මග්ගං පටිපජ්ජි. අන්තරාමග්ගෙ එකො වාරණො එකං පදෙසං සුඤ්ඤමකාසි, තං ඨානං අභිරුහිතුං න කොචි උස්සහි. චූළධනුග්ගහපණ්ඩිතො මනුස්සානං වාරෙන්තානඤ්ඤෙව භරියං ගහෙත්වා අටවිමුඛං අභිරුහි. අථස්ස අටවිමජ්ඣෙ වාරණො උට්ඨහි, සො තං කුම්භෙ සරෙන විජ්ඣි. සරො විනිවිජ්ඣිත්වා පච්ඡාභාගෙන නික්ඛමි. වාරණො තත්ථෙව පති, ධනුග්ගහපණ්ඩිතො තං ඨානං ඛෙමං කත්වා පුරතො අඤ්ඤං අටවිං පාපුණි. තත්ථාපි පඤ්ඤාස චොරා මග්ගං හනන්ති. තම්පි සො මනුස්සෙහි වාරියමානො අභිරුය්හ තෙසං චොරානං මිගෙ වධිත්වා මග්ගසමීපෙ මංසං පචිත්වා ඛාදන්තානං ඨිතට්ඨානං පාපුණි.

තදා තං චොරා අලඞ්කතපටියත්තාය භරියාය සද්ධිං ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘ගණ්හිස්සාම න’’න්ති උස්සාහං කරිංසු. චොරජෙට්ඨකො පුරිසලක්ඛණකුසලො, සො තං ඔලොකෙත්වාව ‘‘උත්තමපුරිසො අය’’න්ති ඤත්වා එකස්සපි උට්ඨහිතුං නාදාසි. ධනුග්ගහපණ්ඩිතො ‘‘ගච්ඡ ‘අම්හාකම්පි එකං මංසසූලං දෙථා’ති වත්වා මංසං ආහරා’’ති තෙසං සන්තිකං භරියං පෙසෙසි. සා ගන්ත්වා ‘‘එකං කිර මංසසූලං දෙථා’’ති ආහ. චොරජෙට්ඨකො ‘‘අනග්ඝො පුරිසො’’ති මංසසූලං දාපෙසි. චොරා ‘‘අම්හෙහි කිර පක්කං ඛාදිත’’න්ති අපක්කමංසසූලං අදංසු. ධනුග්ගහො අත්තානං සම්භාවෙත්වා ‘‘මය්හං අපක්කමංසසූලං දදන්තී’’ති චොරානං කුජ්ඣි. චොරා ‘‘කිං අයමෙවෙකො පුරිසො, මයං ඉත්ථියො’’ති කුජ්ඣිත්වා උට්ඨහිංසු. ධනුග්ගහො එකූනපඤ්ඤාස ජනෙ එකූනපඤ්ඤාසකණ්ඩෙහි විජ්ඣිත්වා පාතෙසි. චොරජෙට්ඨකං විජ්ඣිතුං කණ්ඩං නාහොසි. තස්ස කිර කණ්ඩනාළියං සමපණ්ණාසයෙව කණ්ඩානි. තෙසු එකෙන වාරණං විජ්ඣි, එකූනපඤ්ඤාසකණ්ඩෙහි චොරෙ විජ්ඣිත්වා චොරජෙට්ඨකං පාතෙත්වා තස්ස උරෙ නිසින්නො ‘‘සීසමස්ස ඡින්දිස්සාමී’’ති භරියාය හත්ථතො අසිං ආහරාපෙසි. සා තඞ්ඛණඤ්ඤෙව චොරජෙට්ඨකෙ ලොභං කත්වා චොරස්ස හත්ථෙ ථරුං, සාමිකස්ස හත්ථෙ ධාරං ඨපෙසි. චොරො ථරුදණ්ඩං පරාමසිත්වා අසිං නීහරිත්වා ධනුග්ගහස්ස සීසං ඡින්දි.

සො තං ඝාතෙත්වා ඉත්ථිං ආදාය ගච්ඡන්තො ජාතිගොත්තං පුච්ඡි. සා ‘‘තක්කසිලායං දිසාපාමොක්ඛාචරියස්ස ධීතාම්හී’’ති ආහ. ‘‘කථං ත්වං ඉමිනා ලද්ධා’’ති. මය්හං පිතා ‘‘අයං මයා සදිසං කත්වා සිප්පං සික්ඛී’’ති තුස්සිත්වා ඉමස්ස මං අදාසි, සාහං තයි සිනෙහං කත්වා අත්තනො කුලදත්තියං සාමිකං මාරාපෙසින්ති. චොරජෙට්ඨකො ‘‘කුලදත්තියං තාවෙසා සාමිකං මාරෙසි, අඤ්ඤං පනෙකං දිස්වා මම්පි එවමෙවං කරිස්සති, ඉමං ඡඩ්ඩෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ එකං කුන්නදිං උත්තානතලං තඞ්ඛණොදකපූරං දිස්වා ‘‘භද්දෙ, ඉමිස්සං නදියං සුසුමාරා කක්ඛළා, කිං කරොමා’’ති ආහ. ‘‘සාමි, සබ්බං ආභරණභණ්ඩං මම උත්තරාසඞ්ගෙන භණ්ඩිකං කත්වා පරතීරං නෙත්වා පුන ආගන්ත්වා මං ගහෙත්වා ගච්ඡා’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති සබ්බං ආභරණභණ්ඩං ආදාය නදිං ඔතරිත්වා තරන්තො විය පරතීරං පත්වා තං ඡඩ්ඩෙත්වා පායාසි. සා තං දිස්වා ‘‘සාමි, කිං මං ඡඩ්ඩෙත්වා විය ගච්ඡසි, කස්මා එවං කරොසි, එහි මම්පි ආදාය ගච්ඡා’’ති තෙන සද්ධිං සල්ලපන්තී පඨමං ගාථමාහ –

128. ‘‘සබ්බං භණ්ඩං සමාදාය, පාරං තිණ්ණොසි බ්‍රාහ්මණ;

පච්චාගච්ඡ ලහුං ඛිප්පං, මම්පි තාරෙහි දානිතො’’ති.

තත්ථ ලහුං ඛිප්පන්ති ලහුං පච්චාගච්ඡ, ඛිප්පං මම්පි තාරෙහි දානි ඉතොති අත්ථො.

චොරො තං සුත්වා පරතීරෙ ඨිතොයෙව දුතියං ගාථමාහ –

129. ‘‘අසන්ථුතං මං චිරසන්ථුතෙන, නිමීනි භොතී අධුවං ධුවෙන;

මයාපි භොතී නිමිනෙය්‍ය අඤ්ඤං, ඉතො අහං දූරතරං ගමිස්ස’’න්ති.

සා හෙට්ඨා වුත්තත්ථායෙව –

චොරො පන ‘‘ඉතො අහං දූරතරං ගමිස්සං, තිට්ඨ ත්ව’’න්ති වත්වා තස්සා විරවන්තියාව ආභරණභණ්ඩිකං ආදාය පලාතො. තතො සා බාලා අත්‍රිච්ඡතාය එවරූපං බ්‍යසනං පත්තා අනාථා හුත්වා අවිදූරෙ එකං එළගලාගුම්බං උපගන්ත්වා රොදමානා නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ සක්කො දෙවරාජා ලොකං ඔලොකෙන්තො තං අත්‍රිච්ඡතාහතං සාමිකා ච ජාරා ච පරිහීනං රොදමානං දිස්වා ‘‘එතං නිග්ගණ්හිත්වා ලජ්ජාපෙත්වා ආගමිස්සාමී’’ති මාතලිඤ්ච පඤ්චසිඛඤ්ච ආදාය තත්ථ ගන්ත්වා නදීතීරෙ ඨත්වා ‘‘මාතලි, ත්වං මච්ඡො භව, පඤ්චසිඛ ත්වං සකුණො භව, අහං පන සිඞ්ගාලො හුත්වා මුඛෙන මංසපිණ්ඩං ගහෙත්වා එතිස්සා සම්මුඛට්ඨානං ගමිස්සාමි, ත්වං මයි තත්ථ ගතෙ උදකතො උල්ලඞ්ඝිත්වා මම පුරතො පත, අථාහං මුඛෙන ගහිතමංසපිණ්ඩං ඡඩ්ඩෙත්වා මච්ඡං ගහෙතුං පක්ඛන්දිස්සාමි, තස්මිං ඛණෙ ත්වං, පඤ්චසිඛ, තං මංසපිණ්ඩං ගහෙත්වා ආකාසෙ උප්පත, ත්වං මාතලි, උදකෙ පතා’’ති ආණාපෙසි. ‘‘සාධු, දෙවා’’ති, මාතලි, මච්ඡො අහොසි, පඤ්චසිඛො සකුණො අහොසි. සක්කො සිඞ්ගාලො හුත්වා මංසපිණ්ඩං මුඛෙනාදාය තස්සා සම්මුඛට්ඨානං අගමාසි. මච්ඡො උදකා උප්පතිත්වා සිඞ්ගාලස්ස පුරතො පති. සො මුඛෙන ගහිතමංසපිණ්ඩං ඡඩ්ඩෙත්වා මච්ඡස්සත්ථාය පක්ඛන්දි. මච්ඡො උප්පතිත්වා උදකෙ පති, සකුණො මංසපිණ්ඩං ගහෙත්වා ආකාසෙ උප්පති, සිඞ්ගාලො උභොපි අලභිත්වා එළගලාගුම්බං ඔලොකෙන්තො දුම්මුඛො නිසීදි. සා තං දිස්වා ‘‘අයං අත්‍රිච්ඡතාහතො නෙව මංසං, න මච්ඡං ලභී’’ති කුටං භින්දන්තී විය මහාහසිතං හසි. තං සුත්වා සිඞ්ගාලො තතියං ගාථමාහ –

130. ‘‘කායං එළගලාගුම්බෙ, කරොති අහුහාසියං;

නයීධ නච්චගීතං වා, තාළං වා සුසමාහිතං;

අනම්හිකාලෙ සුසොණි, කින්නු ජග්ඝසි සොභනෙ’’ති.

තත්ථ කායන්ති කා අයං. එළගලාගුම්බෙති කම්බොජිගුම්බෙ. අහුහාසියන්ති දන්තවිදංසකං මහාහසිතං වුච්චති, තං කා එසා එතස්මිං ගුම්බෙ කරොතීති පුච්ඡති. නයීධ නච්චගීතං වාති ඉමස්මිං ඨානෙ කස්සචි නච්චන්තස්ස නච්චං වා ගායන්තස්ස ගීතං වා හත්ථෙ සුසමාහිතෙ කත්වා වාදෙන්තස්ස සුසමාහිතං හත්ථතාළං වා නත්ථි, කං දිස්වා ත්වං හසෙය්‍යාසීති දීපෙති. අනම්හිකාලෙති රොදනකාලෙ. සුසොණීති සුන්දරසොණි. කිං නු ජග්ඝසීති කෙන කාරණෙන ත්වං රොදිතුං යුත්තකාලෙ අරොදමානාව මහාහසිතං හසසි. සොභනෙති තං පසංසන්තො ආලපති.

තං සුත්වා සා චතුත්ථං ගාථමාහ –

131. ‘‘සිඞ්ගාල බාල දුම්මෙධ, අප්පපඤ්ඤොසි ජම්බුක;

ජීනො මච්ඡඤ්ච පෙසිඤ්ච, කපණො විය ඣායසී’’ති.

තත්ථ ජීනොති ජානිප්පත්තො හුත්වා. පෙසින්ති මංසපෙසිං. කපණො විය ඣායසීති සහස්සභණ්ඩිකං පරාජිතො කපණො විය ඣායසි සොචසි චින්තෙසි.

තතො සිඞ්ගාලො පඤ්චමං ගාථමාහ –

132. ‘‘සුදස්සං වජ්ජමඤ්ඤෙසං, අත්තනො පන දුද්දසං;

ජීනා පතිඤ්ච ජාරඤ්ච, මඤ්ඤෙ ත්වඤ්ඤෙව ඣායසී’’ති.

තත්ථ ත්වඤ්ඤෙව ඣායසීති පාපධම්මෙ දුස්සීලෙ අහං තාව මම ගොචරං න ලභිස්සාමි, ත්වං පන අත්‍රිච්ඡතාය හතා තංමුහුත්තදිට්ඨකෙ චොරෙ පටිබද්ධචිත්තා හුත්වා තඤ්ච ජාරං කුලදත්තියඤ්ච පතිං ජීනා, මං උපාදාය සතගුණෙන සහස්සගුණෙන කපණතරා හුත්වා ඣායසි රොදසි පරිදෙවසීති ලජ්ජාපෙත්වා විප්පකාරං පාපෙන්තො මහාසත්තො එවමාහ.

සා තස්ස වචනං සුත්වා ගාථමාහ –

133. ‘‘එවමෙතං මිගරාජ, යථා භාසසි ජම්බුක;

සා නූනාහං ඉතො ගන්ත්වා, භත්තු හෙස්සං වසානුගා’’ති.

තත්ථ නූනාති එකංසත්ථෙ නිපාතො. සා අහං ඉතො ගන්ත්වා පුන අඤ්ඤං භත්තාරං ලභිත්වා එකංසෙනෙව තස්ස භත්තු වසානුගා වසවත්තිනී භවිස්සාමීති.

අථස්සා අනාචාරාය දුස්සීලාය වචනං සුත්වා සක්කො දෙවරාජා ඔසානගාථමාහ –

134. ‘‘යො හරෙ මත්තිකං ථාලං, කංසථාලම්පි සො හරෙ;

කතංයෙව තයා පාපං, පුනපෙවං කරිස්සසී’’ති.

තස්සත්ථො – අනාචාරෙ කිං කථෙසි, යො මත්තිකං ථාලං හරති, සුවණ්ණථාලරජතථාලාදිප්පභෙදං කංසථාලම්පි සො හරතෙව, ඉදඤ්ච තයා පාපං කතමෙව, න සක්කා තව සද්ධාතුං, සා ත්වං පුනපි එවං කරිස්සසියෙවාති. එවං සො තං ලජ්ජාපෙත්වා විප්පකාරං පාපෙත්වා සකට්ඨානමෙව අගමාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ උක්කණ්ඨිතභික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි.

තදා ධනුග්ගහො උක්කණ්ඨිතභික්ඛු අහොසි, සා ඉත්ථී පුරාණදුතියිකා, සක්කො දෙවරාජා පන අහමෙව අහොසින්ති.

චූළධනුග්ගහජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[375] 5. කපොතජාතකවණ්ණනා

ඉදානි ඛොම්හීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං ලොලභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. ලොලවත්ථු අනෙකසො විත්ථාරිතමෙව. තං පන සත්ථා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු, ලොලො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘න ඛො භික්ඛු ඉදානෙව, පුබ්බෙපි ත්වං ලොලොසි, ලොලතාය පන ජීවිතක්ඛයං පත්තො’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො පාරාවතයොනියං නිබ්බත්තිත්වා බාරාණසිසෙට්ඨිනො මහානසෙ නීළපච්ඡියං වසති. අථෙකො කාකො මච්ඡමංසලුද්ධො තෙන සද්ධිං මෙත්තිං කත්වා තත්ථෙව වසි. සො එකදිවසං බහුං මච්ඡමංසං දිස්වා ‘‘ඉමං ඛාදිස්සාමී’’ති නිත්ථුනන්තො නීළපච්ඡියංයෙව නිපජ්ජිත්වා පාරාවතෙන ‘‘එහි, සම්ම, ගොචරාය ගමිස්සාමා’’ති වුච්චමානොපි ‘‘අජීරකෙන නිපන්නොම්හි, ගච්ඡ ත්ව’’න්ති වත්වා තස්මිං ගතෙ ‘‘ගතො මෙ පච්චාමිත්තකණ්ටකො, ඉදානි යථාරුචි මච්ඡමංසං ඛාදිස්සාමී’’ති චින්තෙන්තො පඨමං ගාථමාහ –

135. ‘‘ඉදානි ඛොම්හි සුඛිතො අරොගො, නික්කණ්ටකො නිප්පතිතො කපොතො;

කාහාමි දානී හදයස්ස තුට්ඨිං, තථා හි මං මංසසාකං බලෙතී’’ති.

තත්ථ නිප්පතිතොති නිග්ගතො. කපොතොති පාරාවතො. කාහාමි දානීති කරිස්සාමි දානි. තථා හි මං මංසසාකං බලෙතීති තථා හි මංසඤ්ච අවසෙසං සාකඤ්ච මය්හං බලං කරොති, උට්ඨෙහි ඛාදාති වදමානං විය උස්සාහං මමං කරොතීති අත්ථො.

සො භත්තකාරකෙ මච්ඡමංසං පචිත්වා මහානසා නික්ඛම්ම සරීරතො සෙදං පවාහෙන්තෙ පච්ඡිතො නික්ඛමිත්වා රසකරොටියං නිලීයිත්වා ‘‘කිරි කිරී’’ති සද්දමකාසි. භත්තකාරකො වෙගෙනාගන්ත්වා කාකං ගහෙත්වා සබ්බපත්තානි ලුඤ්ජිත්වා අල්ලසිඞ්ගීවෙරඤ්ච සිද්ධත්ථකෙ ච පිසිත්වා ලසුණං පූතිතක්කෙන මද්දිත්වා සකලසරීරං මක්ඛෙත්වා එකං කඨලං ඝංසිත්වා විජ්ඣිත්වා සුත්තකෙන තස්ස ගීවායං බන්ධිත්වා නීළපච්ඡියංයෙව තං පක්ඛිපිත්වා අගමාසි. පාරාවතො ආගන්ත්වා තං දිස්වා ‘‘කා එසා බලාකා මම සහායස්ස පච්ඡියං නිපන්නා, චණ්ඩො හි සො ආගන්ත්වා ඝාතෙය්‍යාපි න’’න්ති පරිහාසං කරොන්තො දුතියං ගාථමාහ –

136. ‘‘කායං බලාකා සිඛිනී, චොරී ලඞ්ඝිපිතාමහා;

ඔරං බලාකෙ ආගච්ඡ, චණ්ඩො මෙ වායසො සඛා’’ති.

සා හෙට්ඨා (ජා. අට්ඨ. 2.3.70) වුත්තත්ථායෙව.

තං සුත්වා කාකො තතියං ගාථමාහ –

137. ‘‘අලඤ්හි තෙ ජග්ඝිතායෙ, මමං දිස්වාන එදිසං;

විලූනං සූදපුත්තෙන, පිට්ඨමණ්ඩෙන මක්ඛිත’’න්ති.

තත්ථ අලන්ති පටිසෙධත්ථෙ නිපාතො. ජග්ඝිතායෙති හසිතුං. ඉදං වුත්තං හොති – ඉදානි මං එදිසං එවං දුක්ඛප්පත්තං දිස්වා තව අලං හසිතුං, මා එදිසෙ කාලෙ පරිහාසකෙළිං කරොහීති.

සො පරිහාසකෙළිං කරොන්තොව පුන චතුත්ථං ගාථමාහ –

138. ‘‘සුන්හාතො සුවිලිත්තොසි, අන්නපානෙන තප්පිතො;

කණ්ඨෙ ච තෙ වෙළුරියො, අගමා නු කජඞ්ගල’’න්ති.

තත්ථ කණ්ඨෙ ච තෙ වෙළුරියොති අයං තෙ වෙළුරියමණිපි කණ්ඨෙ පිළන්ධො, ත්වං එත්තකං කාලං අම්හාකං එතං න දස්සෙසීති කපාලං සන්ධායෙවමාහ. කජඞ්ගලන්ති ඉධ බාරාණසීයෙව ‘‘කජඞ්ගලා’’ති අධිප්පෙතා. ඉතො නික්ඛමිත්වා කච්චි අන්තොනගරං ගතොසීති පුච්ඡති.

තතො කාකො පඤ්චමං ගාථමාහ –

139. ‘‘මා තෙ මිත්තො අමිත්තො වා, අගමාසි කජඞ්ගලං;

පිඤ්ඡානි තත්ථ ලායිත්වා, කණ්ඨෙ බන්ධන්ති වට්ටන’’න්ති.

තත්ථ පිඤ්ඡානීති පත්තානි. තත්ථ ලායිත්වාති තස්මිං බාරාණසිනගරෙ ලුඤ්චිත්වා. වට්ටනන්ති කඨලිකං.

තං සුත්වා පාරාවතො ඔසානගාථමාහ –

140. ‘‘පුනපාපජ්ජසී සම්ම, සීලඤ්හි තව තාදිසං;

න හි මානුසකා භොගා, සුභුඤ්ජා හොන්ති පක්ඛිනා’’ති.

තත්ථ පුනපාපජ්ජසීති පුනපි එවරූපං ආපජ්ජිස්සසි. එවරූපඤ්හි තෙ සීලන්ති.

ඉති නං සො ඔවදිත්වා තත්ථ අවසිත්වා පක්ඛෙ පසාරෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අගමාසි. කාකොපි තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පාපුණි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ ලොලභික්ඛු අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨහි. තදා කාකො ලොලභික්ඛු අහොසි, කපොතො පන අහමෙව අහොසින්ති.

කපොතජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

අඩ්ඪවග්ගො තතියො.

ජාතකුද්දානං –

මණිකුණ්ඩල සුජාතා, වෙනසාඛඤ්ච ඔරගං;

ඝටං කොරණ්ඩි ලටුකි, ධම්මපාලං මිගං තථා.

සුයොනන්දී වණ්ණාරොහ, සීලං හිරී ඛජ්ජොපනං;

අහි ගුම්බිය සාළියං, තචසාරං මිත්තවින්දං.

පලාසඤ්චෙව දීඝිති, මිගපොතක මූසිකං;