3. කුණ්ඩලකෙසිත්ථෙරීවත්ථු
යො ච ගාථාසතං භාසෙති ඉමං ධම්මදෙසනං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කුණ්ඩලකෙසිං ආරබ්භ කථෙසි.
රාජගහෙ කිර එකා සෙට්ඨිධීතා සොළසවස්සුද්දෙසිකා අභිරූපා අහොසි දස්සනීයා පාසාදිකා. තස්මිඤ්ච වයෙ ඨිතා නාරියො පුරිසජ්ඣාසයා හොන්ති පුරිසලොලා. අථ නං මාතාපිතරො සත්තභූමිකස්ස පාසාදස්ස උපරිමතලෙ සිරිගබ්භෙ නිවාසාපෙසුං. එකමෙවස්සා දාසිං පරිචාරිකං අදංසු. අථෙකං කුලපුත්තං චොරකම්මං කරොන්තං ගහෙත්වා පච්ඡාබාහං බන්ධිත්වා චතුක්කෙ චතුක්කෙ කසාහි පහරිත්වා ආඝාතනං නයිංසු. සෙට්ඨිධීතා මහාජනස්ස සද්දං සුත්වා ‘‘කිං නු ඛො එත’’න්ති පාසාදතලෙ ඨත්වා ඔලොකෙන්තී තං දිස්වා පටිබද්ධචිත්තා හුත්වා තං පත්ථයමානා ආහාරං පටික්ඛිපිත්වා මඤ්චකෙ නිපජ්ජි. අථ නං මාතා පුච්ඡි – ‘‘කිං ඉදං, අම්මා’’ති? ‘‘සචෙ එතං ‘චොරො’ති ගහෙත්වා නිය්‍යමානං පුරිසං ලභිස්සාමි, ජීවිස්සාමි. නො චෙ ලභිස්සාමි, ජීවිතං මෙ නත්ථි, ඉධෙව මරිස්සාමී’’ති. ‘‘අම්ම, මා එවං කරි, අම්හාකං ජාතියා ච ගොත්තෙන ච භොගෙන ච සදිසං අඤ්ඤං සාමිකං ලභිස්සසී’’ති. ‘‘මය්හං අඤ්ඤෙන කිච්චං නත්ථි, ඉමං අලභමානා මරිස්සාමී’’ති. මාතා ධීතරං සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තී පිතුනො ආරොචෙසි. සොපි නං සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘කිං සක්කා කාතු’’න්ති චින්තෙත්වා තං චොරං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස රාජපුරිසස්ස සහස්සභණ්ඩිකං පෙසෙසි – ‘‘ඉමං ගහෙත්වා එතං පුරිසං මය්හං දෙහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති කහාපණෙ ගහෙත්වා තං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤං මාරෙත්වා ‘‘මාරිතො, දෙව, චොරො’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. සෙට්ඨිපි තස්ස ධීතරං අදාසි.
සා තතො පට්ඨාය ‘‘සාමිකං ආරාධෙස්සාමී’’ති සබ්බාභරණපටිමණ්ඩිතා සයමෙව තස්ස යාගුආදීනි සංවිදහති, චොරො කතිපාහච්චයෙන චින්තෙසි – ‘‘කදා නු ඛො ඉමං මාරෙත්වා එතිස්සා ආභරණානි ගහෙත්වා එකස්මිං සුරාගෙහෙ වික්කිණිත්වා ඛාදිතුං ලභිස්සාමී’’ති? සො ‘‘අත්ථෙකො උපායො’’ති චින්තෙත්වා ආහාරං පටික්ඛිපිත්වා මඤ්චකෙ නිපජ්ජි, අථ නං සා උපසඞ්කමිත්වා ‘‘කිං තෙ, සාමි, රුජ්ජතී’’ති පුච්ඡි. ‘‘න කිඤ්චි මෙ, භද්දෙති, කච්චි පන මෙ මාතාපිතරො තුය්හං කුද්ධා’’ති? ‘‘න කුජ්ඣන්ති, භද්දෙ’’ති. අථ ‘‘කිං නාමෙත’’න්ති? ‘‘භද්දෙ, අහං තං දිවසං බන්ධිත්වා නිය්‍යමානො චොරපපාතෙ අධිවත්ථාය දෙවතාය බලිකම්මං පටිස්සුණිත්වා ජීවිතං ලභිං, ත්වම්පි මයා තස්සා එව ආනුභාවෙන ලද්ධා, ‘තං මෙ දෙවතාය බලිකම්මං ඨපිත’න්ති චින්තෙමි, භද්දෙ’’ති. ‘‘සාමි, මා චින්තයි, කරිස්සාමි බලිකම්මං, වදෙහි, කෙනත්ථො’’ති? ‘‘අප්පොදකමධුපායසෙන ච ලාජපඤ්චමකපුප්ඵෙහි චා’’ති. ‘‘සාධු, සාමි, අහං පටියාදෙස්සාමී’’ති සා සබ්බං බලිකම්මං පටියාදෙත්වා ‘‘එහි, සාමි, ගච්ඡාමා’’ති ආහ. ‘‘තෙන හි, භද්දෙ, තව ඤාතකෙ නිවත්තෙත්වා මහග්ඝානි වත්ථාභරණානි ගහෙත්වා අත්තානං අලඞ්කරොහි, හසන්තා කීළන්තා සුඛං ගමිස්සාමා’’ති. සා තථා අකාසි.
අථ නං සො පබ්බතපාදං ගතකාලෙ ආහ – ‘‘භද්දෙ, ඉතො පරං උභොව ජනා ගමිස්සාම, සෙසජනං යානකෙන සද්ධිං නිවත්තාපෙත්වා බලිකම්මභාජනං සයං උක්ඛිපිත්වා ගණ්හාහී’’ති. සා තථා අකාසි. චොරො තං ගහෙත්වා චොරපපාතපබ්බතං අභිරුහි. තස්ස හි එකෙන පස්සෙන මනුස්සා අභිරුහන්ති, එකං පස්සං ඡින්නපපාතං. පබ්බතමත්ථකෙ ඨිතා තෙන පස්සෙන චොරෙ පාතෙන්ති. තෙ ඛණ්ඩාඛණ්ඩං හුත්වා භූමියං පතන්ති. තස්මා ‘‘චොරපපාතො’’ති වුච්චති. සා තස්ස පබ්බතස්ස මත්ථකෙ ඨත්වා ‘‘බලිකම්මං තෙ, සාමි, කරොහී’’ති ආහ. සො තුණ්හී අහොසි. පුන තාය ‘‘කස්මා, සාමි, තුණ්හීභූතොසී’’ති වුත්තෙ තං ආහ – ‘‘න මය්හං බලිකම්මෙනත්ථො, වඤ්චෙත්වා පන තං ආදාය ආගතොම්හී’’ති. ‘‘කිං කාරණා, සාමී’’ති? ‘‘තං මාරෙත්වා තව ආභරණානි ගහෙත්වා පලායනත්ථායා’’ති. සා මරණභයතජ්ජිතා ආහ – ‘‘සාමි, අහඤ්ච ආභරණානි ච තව සන්තකානෙව, කස්මා එවං වදෙසී’’ති? සො, ‘‘මා එවං කරොහී’’ති, පුනප්පුනං යාචියමානොපි ‘‘මාරෙමි එවා’’ති ආහ. ‘‘එවං සන්තෙ කිං තෙ මම මරණෙන? ඉමානි ආභරණානි ගහෙත්වා මය්හං ජීවිතං දෙහි, ඉතො පට්ඨාය මං ‘මතා’ති ධාරෙහි, දාසී වා තෙ හුත්වා කම්මං කරිස්සාමී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –
‘‘ඉදං සුවණ්ණකෙයූරං, මුත්තා වෙළුරියා බහූ;
සබ්බං හරස්සු භද්දන්තෙ, මං ච දාසීති සාවයා’’ති. (අප. ථෙරී 2.3.27);
තං සුත්වා චොරො ‘‘එවං කතෙ ත්වං ගන්ත්වා මාතාපිතූනං ආචික්ඛිස්සසි, මාරෙස්සාමියෙව, මා ත්වං බාළ්හං පරිදෙවසී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –
‘‘මා බාළ්හං පරිදෙවෙසි, ඛිප්පං බන්ධාහි භණ්ඩිකං;
න තුය්හං ජීවිතං අත්ථි, සබ්බං ගණ්හාමි භණ්ඩක’’න්ති. –
සා චින්තෙසි – ‘‘අහො ඉදං කම්මං භාරියං. පඤ්ඤා නාම න පචිත්වා ඛාදනත්ථාය කතා, අථ ඛො විචාරණත්ථාය කතා, ජානිස්සාමිස්ස කත්තබ්බ’’න්ති, අථ නං ආහ – ‘‘සාමි, යදා ත්වං ‘චොරො’ති ගහෙත්වා නීයසි, තදාහං මාතාපිතූනං ආචික්ඛිං, තෙ සහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා තං ආහරාපෙත්වා ගෙහෙ කරිංසු. තතො පට්ඨාය අහං තුය්හං උපකාරිකා, අජ්ජ මෙ සුදිට්ඨං කත්වා අත්තානං වන්දිතුං දෙහී’’ති. සො ‘‘සාධු, භද්දෙ, සුදිට්ඨං කත්වා වන්දාහී’’ති වත්වා පබ්බතන්තෙ අට්ඨාසි. අථ නං සා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා චතූසු ඨානෙසු වන්දිත්වා, ‘‘සාමි, ඉදං තෙ පච්ඡිමදස්සනං, ඉදානි තුය්හං වා මම දස්සනං, මය්හං වා තව දස්සනං නත්ථී’’ති පුරතො ච පච්ඡතො ච ආලිඞ්ගිත්වා පමත්තං හුත්වා පබ්බතන්තෙ ඨිතං පිට්ඨිපස්සෙ ඨත්වා එකෙන හත්ථෙන ඛන්ධෙ ගහෙත්වා එකෙන පිට්ඨිකච්ඡාය ගහෙත්වා පබ්බතපපාතෙ ඛිපි. සො පබ්බතකුච්ඡියං පටිහතො ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං හුත්වා භූමියං පති. චොරපපාතමත්ථකෙ අධිවත්ථා දෙවතා තෙසං ද්වින්නම්පි කිරියං දිස්වා තස්සා ඉත්ථියා සාධුකාරං දත්වා ඉමං ගාථමාහ –
‘‘න හි සබ්බෙසු ඨානෙසු, පුරිසො හොති පණ්ඩිතො;
ඉත්ථීපි පණ්ඩිතා හොති, තත්ථ තත්ථ විචක්ඛණා’’ති. (අප. ථෙරී 2.3.31);
සාපි චොරං පපාතෙ ඛිපිත්වා චින්තෙසි – ‘‘සචාහං ගෙහං ගමිස්සාමි, ‘සාමිකො තෙ කුහි’න්ති පුච්ඡිස්සන්ති, සචාහං එවං පුට්ඨා ‘මාරිතො මෙ’ති වක්ඛාමි, ‘දුබ්බිනීතෙ සහස්සං දත්වා තං ආහරාපෙත්වා ඉදානි නං මාරෙසී’ති මං මුඛසත්තීහි විජ්ඣිස්සන්ති, ‘ආභරණත්ථාය සො මං මාරෙතුකාමො අහොසී’ති වුත්තෙපි න සද්දහිස්සන්ති, අලං මෙ ගෙහෙනා’’ති තත්ථෙවාභරණානි ඡඩ්ඩෙත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා අනුපුබ්බෙන විචරන්තී එකං පරිබ්බාජකානං අස්සමං පත්වා වන්දිත්වා ‘‘මය්හං, භන්තෙ, තුම්හාකං සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං දෙථා’’ති ආහ. අථ නං පබ්බාජෙසුං. සා පබ්බජිත්වාව පුච්ඡි – ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං පබ්බජ්ජාය කිං උත්තම’’න්ති? ‘‘භද්දෙ, දසසු වා කසිණෙසු පරිකම්මං කත්වා ඣානං නිබ්බත්තෙතබ්බං, වාදසහස්සං වා උග්ගණ්හිතබ්බං, අයං අම්හාකං පබ්බජ්ජාය උත්තමත්ථො’’ති. ‘‘ඣානං තාව නිබ්බත්තෙතුං අහං න සක්ඛිස්සාමි, වාදසහස්සං පන උග්ගණ්හිස්සාමි, අය්‍යා’’ති. අථ නං තෙ වාදසහස්සං උග්ගණ්හාපෙත්වා ‘‘උග්ගහිතං තෙ සිප්පං, ඉදානි ත්වං ජම්බුදීපතලෙ විචරිත්වා අත්තනා සද්ධිං පඤ්හං කථෙතුං සමත්ථං ඔලොකෙහී’’ති තස්ස හත්ථෙ ජම්බුසාඛං දත්වා උය්‍යොජෙසුං – ‘‘ගච්ඡ, භද්දෙ, සචෙ කොචි ගිහිභූතො තයා සද්ධිං පඤ්හං කථෙතුං සක්කොති, තස්සෙව පාදපරිචාරිකා භවාහි, සචෙ පබ්බජිතො සක්කොති, තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජාහී’’ති.
සා නාමෙන ජම්බුපරිබ්බාජිකා නාම හුත්වා තතො නික්ඛමිත්වා දිට්ඨෙ දිට්ඨෙ පඤ්හං පුච්ඡන්තී විචරති. තාය සද්ධිං කථෙතුං සමත්ථො නාම නාහොසි. ‘‘ඉතො ජම්බුපරිබ්බාජිකා ආගච්ඡතී’’ති සුත්වාව මනුස්සා පලායන්ති. සා ගාමං වා නිගමං වා භික්ඛාය පවිසන්තී ගාමද්වාරෙ වාලුකරාසිං කත්වා තත්ථ ජම්බුසාඛං ඨපෙත්වා ‘‘මයා සද්ධිං කථෙතුං සමත්ථො ජම්බුසාඛං මද්දතූ’’ති වත්වා ගාමං පාවිසි. තං ඨානං උපසඞ්කමිතුං සමත්ථො නාම නාහොසි. සාපි මිලාතාය ජම්බුසාඛාය අඤ්ඤං ජම්බුසාඛං ගණ්හාති, ඉමිනා නීහාරෙන විචරන්තී සාවත්ථිං පත්වා ගාමද්වාරෙ වාලුකරාසිං කත්වා ජම්බුසාඛං ඨපෙත්වා වුත්තනයෙනෙව වත්වා භික්ඛාය පාවිසි. සම්බහුලා ගාමදාරකා ජම්බුසාඛං පරිවාරෙත්වා අට්ඨංසු. තදා සාරිපුත්තත්ථෙරො පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චො නගරා නික්ඛන්තො තෙ දාරකෙ ජම්බුසාඛං පරිවාරෙත්වා ඨිතෙ දිස්වා ‘‘කිං ඉද’’න්ති පුච්ඡි. දාරකා ථෙරස්ස තං පවත්තිං ආචික්ඛිංසු. ‘‘තෙන හි දාරකා ඉමං සාඛං මද්දථා’’ති. ‘‘භායාම, භන්තෙ’’ති. ‘‘අහං පඤ්හං කථෙස්සාමි, මද්දථ තුම්හෙ’’ති. තෙ ථෙරස්ස වචනෙන සඤ්ජාතුස්සාහා තථා කත්වා මද්දන්තා ජම්බුසාඛං උක්ඛිපිංසු. පරිබ්බාජිකා ආගන්ත්වා තෙ පරිභාසිත්වා ‘‘තුම්හෙහි සද්ධිං මම පඤ්හෙන කිච්චං නත්ථි, කස්මා මෙ සාඛං මද්දථා’’ති ආහ. ‘‘අය්‍යෙනම්හා මද්දාපිතා’’ති ආහංසු. ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙහි මෙ සාඛා මද්දාපිතා’’ති? ‘‘ආම, භගිනී’’ති. ‘‘තෙන හි මයා සද්ධිං පඤ්හං කථෙථා’’ති. ‘‘සාධු කථෙස්සාමී’’ති.
සා වඩ්ඪමානකච්ඡායාය පඤ්හං පුච්ඡිතුං ථෙරස්ස සන්තිකං අගමාසි, සකලනගරං සඞ්ඛුභි. ‘‘ද්වින්නං පණ්ඩිතානං කථං සුණිස්සාමා’’ති නාගරා තාය සද්ධිංයෙව ගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. පරිබ්බාජිකා ථෙරං ආහ – ‘‘භන්තෙ, පුච්ඡාමි තෙ පඤ්හ’’න්ති. ‘‘පුච්ඡ, භගිනී’’ති. සා වාදසහස්සං පුච්ඡි, පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං ථෙරො විස්සජ්ජෙසි. අථ නං ථෙරො ආහ – ‘‘එත්තකා එව තෙ පඤ්හා, අඤ්ඤෙපි අත්ථී’’ති? ‘‘එත්තකා එව, භන්තෙ’’ති. ‘‘තයා බහූ පඤ්හා පුට්ඨා, මයම්පි එකං පුච්ඡාම, විස්සජ්ජිස්සසි නො’’ති? ‘‘ජානමානා විස්සජ්ජිස්සාමි පුච්ඡථ, භන්තෙ’’ති. ථෙරො ‘‘එකං නාම කි’’න්ති (ඛු. පා. 4.1) පඤ්හං පුච්ඡි. සා ‘‘එවං නාමෙස විස්සජ්ජෙතබ්බො’’ති අජානන්තී ‘‘කිං නාමෙතං, භන්තෙ’’ති පුච්ඡි. ‘‘බුද්ධපඤ්හො නාම, භගිනී’’ති. ‘‘මය්හම්පි තං දෙථ, භන්තෙ’’ති. ‘‘සචෙ මාදිසා භවිස්සසි, දස්සාමී’’ති. ‘‘තෙන හි මං පබ්බාජෙථා’’ති. ථෙරො භික්ඛුනීනං ආචික්ඛිත්වා පබ්බාජෙසි. සා පබ්බජිත්වා ලද්ධූපසම්පදා කුණ්ඩලකෙසිත්ථෙරී නාම හුත්වා කතිපාහච්චයෙනෙව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි.
භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘කුණ්ඩලකෙසිත්ථෙරියා ධම්මස්සවනඤ්ච බහුං නත්ථි, පබ්බජිතකිච්චඤ්චස්සා මත්ථකං පත්තං, එකෙන කිර චොරෙන සද්ධිං මහාසඞ්ගාමං කත්වා ජිනිත්වා ආගතා’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ, ‘‘භික්ඛවෙ, මයා දෙසිතධම්මං ‘අප්පං වා බහුං වා’ති පමාණං මා ගණ්හථ, අනත්ථකං පදසතම්පි සෙය්‍යො න හොති, ධම්මපදං පන එකම්පි සෙය්‍යොව. අවසෙසචොරෙ ජිනන්තස්ස ච ජයො නාම න හොති, අජ්ඣත්තිකකිලෙසචොරෙ ජිනන්තස්සෙව පන ජයො නාම හොතී’’ති වත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමා ගාථා අභාසි –
102. ‘‘යො ච ගාථාසතං භාසෙ, අනත්ථපදසංහිතා;
එකං ධම්මපදං සෙය්‍යො, යං සුත්වා උපසම්මති.
103. ‘‘යො සහස්සං සහස්සෙන, සඞ්ගාමෙ මානුසෙ ජිනෙ;
එකඤ්ච ජෙය්‍යමත්තානං, ස වෙ සඞ්ගාමජුත්තමො’’ති.
තත්ථ ගාථාසතන්ති යො ච පුග්ගලො සතපරිච්ඡෙදා බහූපි ගාථා භාසෙය්‍යාති අත්ථො. අනත්ථපදසංහිතාති ආකාසවණ්ණනාදිවසෙන අනත්ථකෙහි පදෙහි සංහිතා. ධම්මපදන්ති අත්ථසාධකං ඛන්ධාදිපටිසංයුත්තං, ‘‘චත්තාරිමානි පරිබ්බාජකා ධම්මපදානි. කතමානි චත්තාරි? අනභිජ්ඣා පරිබ්බාජකා ධම්මපදං, අබ්‍යාපාදො පරිබ්බාජකා ධම්මපදං, සම්මාසති පරිබ්බාජකා ධම්මපදං, සම්මාසමාධි පරිබ්බාජකා ධම්මපද’’න්ති (අ. නි. 4.30) එවං වුත්තෙසු චතූසු ධම්මපදෙසු එකම්පි ධම්මපදං සෙය්‍යො. යො සහස්සං සහස්සෙනාති යො එකො සඞ්ගාමයොධො සහස්සෙන ගුණිතං සහස්සං මානුසෙ එකස්මිං සඞ්ගාමෙ ජිනෙය්‍ය, දසමනුස්සසතසහස්සං ජිනිත්වා ජයං ආහරෙය්‍ය, අයම්පි සඞ්ගාමජිනතං උත්තමො පවරො නාම න හොති. එකඤ්ච ජෙය්‍යමත්තානන්ති යො රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙසු අජ්ඣත්තිකකම්මට්ඨානං සම්මසන්තො අත්තනො ලොභාදිකිලෙසජයෙන අත්තානං ජිනෙය්‍ය. ස වෙ සඞ්ගාමජුත්තමොති සො සඞ්ගාමජිනානං උත්තමො පවරො සඞ්ගාමසීසයොධොති.
දෙසනාවසානෙ බහූ සොතාපත්තිඵලාදීනි පාපුණිංසූති.
කුණ්ඩලකෙසිත්ථෙරීවත්ථු තතියං.