8. සිවිරාජචරියාවණ්ණනා

51. අට්ඨමෙ අරිට්ඨසව්හයෙ නගරෙති අරිට්ඨපුරනාමකෙ නගරෙ. සිවි නාමාසි ඛත්තියොති සිවීති ගොත්තතො එවංනාමකො රාජා අහොසි.

අතීතෙ කිර සිවිරට්ඨෙ අරිට්ඨපුරනගරෙ සිවිරාජෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ මහාසත්තො තස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. ‘‘සිවිකුමාරො’’තිස්ස නාමමකංසු. සො වයප්පත්තො තක්කසිලං ගන්ත්වා උග්ගහිතසිප්පො ආගන්ත්වා පිතු සිප්පං දස්සෙත්වා උපරජ්ජං ලභිත්වා අපරභාගෙ පිතු අච්චයෙන රාජා හුත්වා අගතිගමනං පහාය දස රාජධම්මෙ අකොපෙත්වා රජ්ජං කාරෙන්තො නගරස්ස චතූසු ද්වාරෙසු නගරමජ්ඣෙ නිවෙසනද්වාරෙති ඡ දානසාලායො කාරෙත්වා දෙවසිකං ඡසතසහස්සපරිච්චාගෙන මහාදානං පවත්තෙසි. අට්ඨමීචාතුද්දසීපන්නරසීසු සයං දානසාලං ගන්ත්වා දානග්ගං ඔලොකෙති.

සො එකදා පුණ්ණමදිවසෙ පාතොව සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙ රාජපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො අත්තනා දින්නදානං ආවජ්ජෙන්තො බාහිරවත්ථුං අත්තනා අදින්නං නාම අදිස්වා ‘‘න මෙ බාහිරකදානං තථා චිත්තං තොසෙති, යථා අජ්ඣත්තිකදානං, අහො වත මම දානසාලං ගතකාලෙ කොචි යාචකො බාහිරවත්ථුං අයාචිත්වා අජ්ඣත්තිකමෙව යාචෙය්‍ය, සචෙ හි මෙ කොචි සරීරෙ මංසං වා ලොහිතං වා සීසං වා හදයමංසං වා අක්ඛීනි වා උපඩ්ඪසරීරං වා සකලමෙව වා අත්තභාවං දාසභාවෙන යාචෙය්‍ය, තංතදෙවස්ස අධිප්පායං පූරෙන්තො දාතුං සක්කොමී’’ති චින්තෙසි. පාළියං පන අක්ඛීනං එව වසෙන ආගතා. තෙන වුත්තං –

‘‘නිසජ්ජ පාසාදවරෙ, එවං චින්තෙසහං තදා’’.

52. ‘‘යංකිඤ්චි මානුසං දානං, අදින්නං මෙ න විජ්ජති;

යොපි යාචෙය්‍ය මං චක්ඛුං, දදෙය්‍යං අවිකම්පිතො’’ති.

තත්ථ මානුසං දානන්ති පකතිමනුස්සෙහි දාතබ්බදානං අන්නපානාදි. එවං පන මහාසත්තස්ස උළාරෙ දානජ්ඣාසයෙ උප්පන්නෙ සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සො තස්ස කාරණං ආවජ්ජෙන්තො බොධිසත්තස්ස අජ්ඣාසයං දිස්වා ‘‘සිවිරාජා අජ්ජ සම්පත්තයාචකා චක්ඛූනි චෙ යාචන්ති, චක්ඛූනි උප්පාටෙත්වා නෙසං දස්සාමීති චින්තෙසී’’ති සක්කො දෙවපරිසාය වත්වා ‘‘සො සක්ඛිස්සති නු ඛො තං දාතුං, උදාහු නොති වීමංසිස්සාමි තාව න’’න්ති බොධිසත්තෙ සොළසහි ගන්ධොදකඝටෙහි න්හත්වා සබ්බාලඞ්කාරෙහි පටිමණ්ඩිතෙ අලඞ්කතහත්ථික්ඛන්ධවරගතෙ දානග්ගං ගච්ඡන්තෙ ජරාජිණ්ණො අන්ධබ්‍රාහ්මණො විය හුත්වා තස්ස චක්ඛුපථෙ එකස්මිං උන්නතප්පදෙසෙ උභො හත්ථෙ පසාරෙත්වා රාජානං ජයාපෙත්වා ඨිතො බොධිසත්තෙන තදභිමුඛං වාරණං පෙසෙත්වා ‘‘බ්‍රාහ්මණ, කිං ඉච්ඡසී’’ති පුච්ඡිතො ‘‘තව දානජ්ඣාසයං නිස්සාය සමුග්ගතෙන කිත්තිඝොසෙන සකලලොකසන්නිවාසො නිරන්තරං ඵුටො, අහඤ්ච අන්ධො, තස්මා තං යාචාමී’’ති උපචාරවසෙන එකං චක්ඛුං යාචි. තෙන වුත්තං –

53. ‘‘මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, සක්කො දෙවානමිස්සරො;

නිසින්නො දෙවපරිසාය, ඉදං වචනමබ්‍රවි.

54. ‘‘නිසජ්ජ පාසාදවරෙ, සිවිරාජා මහිද්ධිකො;

චින්තෙන්තො විවිධං දානං, අදෙය්‍යං සො න පස්සති.

55. ‘‘තථං නු විතථං නෙතං, හන්ද වීමංසයාමි තං;

මුහුත්තං ආගමෙය්‍යාථ, යාව ජානාමි තං මනං.

56. ‘‘පවෙධමානො පලිතසිරො, වලිගත්තො ජරාතුරො;

අන්ධවණ්ණොව හුත්වාන, රාජානං උපසඞ්කමි.

57. ‘‘සො තදා පග්ගහෙත්වාන, වාමං දක්ඛිණබාහු ච;

සිරස්මිං අඤ්ජලිං කත්වා, ඉදං වචනමබ්‍රවි.

58. ‘‘‘යාචාමි තං මහාරාජ, ධම්මික රට්ඨවඩ්ඪන;

තව දානරතා කිත්ති, උග්ගතා දෙවමානුසෙ.

59. ‘‘‘උභොපි නෙත්තා නයනා, අන්ධා උපහතා මම;

එකං මෙ නයනං දෙහි, ත්වම්පි එකෙන යාපයා’’’ති.

තත්ථ චින්තෙන්තො විවිධං දානන්ති අත්තනා දින්නං විවිධං දානං චින්තෙන්තො, ආවජ්ජෙන්තො දානං වා අත්තනා දින්නං විවිධං බාහිරං දෙය්‍යධම්මං චින්තෙන්තො. අදෙය්‍යං සො න පස්සතීති බාහිරං විය අජ්ඣත්තිකවත්ථුම්පි අදෙය්‍යං දාතුං අසක්කුණෙය්‍යං න පස්සති, ‘‘චක්ඛූනිපි උප්පාටෙත්වා දස්සාමී’’ති චින්තෙසීති අධිප්පායො. තථං නු විතථං නෙතන්ති එතං අජ්ඣත්තිකවත්ථුනොපි අදෙය්‍යස්ස අදස්සනං දෙය්‍යභාවෙනෙව දස්සනං චින්තනං සච්චං නු ඛො, උදාහු, අසච්චන්ති අත්ථො. සො තදා පග්ගහෙත්වාන, වාමං දක්ඛිණබාහු චාති වාමබාහුං දක්ඛිණබාහුඤ්ච තදා පග්ගහෙත්වා, උභො බාහූ උක්ඛිපිත්වාති අත්ථො. රට්ඨවඩ්ඪනාති රට්ඨවඩ්ඪීකර. ත්වම්පි එකෙන යාපයාති එකෙන චක්ඛුනා සමවිසමං පස්සන්තො සකං අත්තභාවං ත්වං යාපෙහි, අහම්පි භවතො ලද්ධෙන එකෙන යාපෙමීති දස්සෙති.

තං සුත්වා මහාසත්තො තුට්ඨමානසො ‘‘ඉදානෙවාහං පාසාදෙ නිසින්නො එවං චින්තෙත්වා ආගතො, අයඤ්ච මෙ චිත්තං ඤත්වා විය චක්ඛුං යාචති, අහො වත මෙ ලාභා, අජ්ජ මෙ මනොරථො මත්ථකං පාපුණිස්සති, අදින්නපුබ්බං වත දානං දස්සාමී’’ති උස්සාහජාතො අහොසි. තමත්ථං පකාසෙන්තො සත්ථා ආහ –

60. ‘‘තස්සාහං වචනං සුත්වා, හට්ඨො සංවිග්ගමානසො;

කතඤ්ජලී වෙදජාතො, ඉදං වචනමබ්‍රවිං.

61. ‘‘‘ඉදානාහං චින්තයිත්වාන, පාසාදතො ඉධාගතො;

ත්වං මම චිත්තමඤ්ඤාය, නෙත්තං යාචිතුමාගතො.

62. ‘‘‘අහො මෙ මානසං සිද්ධං, සඞ්කප්පො පරිපූරිතො;

අදින්නපුබ්බං දානවරං, අජ්ජ දස්සාමි යාචකෙ’’’ති.

තත්ථ තස්සාති තස්ස බ්‍රාහ්මණරූපධරස්ස සක්කස්ස. හට්ඨොති තුට්ඨො. සංවිග්ගමානසොති මම චිත්තං ජානිත්වා විය ඉමිනා බ්‍රාහ්මණෙන චක්ඛු යාචිතං, එත්තකං කාලං එවං අචින්තෙත්වා පමජ්ජිතො වතම්හීති සංවිග්ගචිත්තො. වෙදජාතොති ජාතපීතිපාමොජ්ජො. අබ්‍රවින්ති අභාසිං. මානසන්ති මනසි භවං මානසං, දානජ්ඣාසයො, ‘‘චක්ඛුං දස්සාමී’’ති උප්පන්නදානජ්ඣාසයොති අත්ථො. සඞ්කප්පොති මනොරථො. පරිපූරිතොති පරිපුණ්ණො.

අථ බොධිසත්තො චින්තෙසි – ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො මම චිත්තාචාරං ඤත්වා විය දුච්චජම්පි චක්ඛුං මං යාචති, සියා නු ඛො කායචි දෙවතාය අනුසිට්ඨො භවිස්සති, පුච්ඡිස්සාමි තාව න’’න්ති චින්තෙත්වා තං බ්‍රාහ්මණං පුච්ඡි. තෙනාහ භගවා ජාතකදෙසනායං –

‘‘කෙනානුසිට්ඨො ඉධමාගතොසි, වනිබ්බක චක්ඛුපථානි යාචිතුං;

සුදුච්චජං යාචසි උත්තමඞ්ගං, යමාහු නෙත්තං පුරිසෙන දුච්චජ’’න්ති.(ජා. 1.15.53);

තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණරූපධරො සක්කො ආහ –

‘‘යමාහු දෙවෙසු සුජම්පතීති, මඝවාති නං ආහු මනුස්සලොකෙ;

තෙනානුසිට්ඨො ඉධමාගතොස්මි, වනිබ්බකො චක්ඛුපථානි යාචිතුං.

‘‘වනිබ්බතො මය්හං වනිං අනුත්තරං, දදාහි තෙ චක්ඛුපථානි යාචිතො;

දදාහි මෙ චක්ඛුපථං අනුත්තරං, යමාහු නෙත්තං පුරිසෙන දුච්චජ’’න්ති. (ජා. 1.15.54-55);

මහාසත්තො ආහ –

‘‘යෙන අත්ථෙන ආගච්ඡි, යමත්ථමභිපත්ථයං;

තෙ තෙ ඉජ්ඣන්තු සඞ්කප්පා, ලභ චක්ඛූනි බ්‍රාහ්මණ.

‘‘එකං තෙ යාචමානස්ස, උභයානි දදාමහං;

ස චක්ඛුමා ගච්ඡ ජනස්ස පෙක්ඛතො,

යදිච්ඡසෙ ත්වං තද තෙ සමිජ්ඣතූ’’ති. (ජා. 1.15.56-57);

තත්ථ වනිබ්බකාති තං ආලපති. චක්ඛුපථානීති දස්සනස්ස පථභාවතො චක්ඛූනමෙවෙතං නාමං. යමාහූති යං ලොකෙ ‘‘දුච්චජ’’න්ති කථෙන්ති. වනිබ්බතොති යාචන්තස්ස. වනින්ති යාචනං. තෙ තෙති තෙ තව තස්ස අන්ධස්ස සඞ්කප්පා. ස චක්ඛුමාති සො ත්වං මම චක්ඛූහි චක්ඛුමා හුත්වා. තද තෙ සමිජ්ඣතූති යං ත්වං මම සන්තිකා ඉච්ඡසි, තං තෙ සමිජ්ඣතූති.

රාජා එත්තකං කථෙත්වා ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො සක්කෙන අනුසිට්ඨො ඉධාගතොස්මීති භණති, නූන ඉමස්ස ඉමිනා උපායෙන චක්ඛු සම්පජ්ජිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘ඉධෙව මයා චක්ඛූනි උප්පාටෙත්වා දාතුං අසාරුප්ප’’න්ති චින්තෙත්වා බ්‍රාහ්මණං ආදාය අන්තෙපුරං ගන්ත්වා රාජාසනෙ නිසීදිත්වා සිවකං නාම වෙජ්ජං පක්කොසාපෙසි. අථ ‘‘අම්හාකං කිර රාජා අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස දාතුකාමො’’ති සකලනගරෙ එකකොලාහලං අහොසි. අථ නං රඤ්ඤො ඤාතිසෙනාපතිආදයො රාජවල්ලභා අමච්චා පාරිසජ්ජා නාගරා ඔරොධා ච සබ්බෙ සන්නිපතිත්වා නානාඋපායෙහි නිවාරෙසුං. රාජාපි නෙ අනුවාරෙසි තෙනාහ –

‘‘මා නො දෙව අදා චක්ඛුං, මා නො සබ්බෙ පරාකරි;

ධනං දෙහි මහාරාජ, මුත්තා වෙළුරියා බහූ.

‘‘යුත්තෙ දෙව රථෙ දෙහි, ආජානීයෙ චලඞ්කතෙ;

නාගෙ දෙහි මහාරාජ, හෙමකප්පනවාසසෙ.

‘‘යථා තං සිවයො සබ්බෙ, සයොග්ගා සරථා සදා;

සමන්තා පරිකිරෙය්‍යුං, එවං දෙහි රථෙසභා’’ති. (ජා. 1.15.58-60);

අථ රාජා තිස්සො ගාථා අභාසි –

‘‘යො වෙ දස්සන්ති වත්වාන, අදානෙ කුරුතෙ මනො;

භූම්‍යං සො පතිතං පාසං, ගීවායං පටිමුඤ්චති.

‘‘යො වෙ දස්සන්ති වත්වාන, අදානෙ කුරුතෙ මනො;

පාපා පාපතරො හොති, සම්පත්තො යමසාධනං.

‘‘යඤ්හි යාචෙ තඤ්හි දදෙ, යං න යාචෙ න තං දදෙ;

ස්වාහං තමෙව දස්සාමි, යං මං යාචති බ්‍රාහ්මණො’’ති. (ජා. 1.15.61-63);

තත්ථ මා නො, දෙවාති නොති නිපාතමත්තං. දෙව, මා චක්ඛුං අදාසි. මා නො සබ්බෙ පරාකරීති අම්හෙ සබ්බෙ මා පරිච්චජි. අක්ඛීසු හි දින්නෙසු ත්වං රජ්ජං න කරිස්සසි, එවං තයා මයං පරිච්චත්තා නාම භවිස්සාමාති අධිප්පායෙන එවමාහංසු. පරිකිරෙය්‍යුන්ති පරිවාරෙය්‍යුං. එවං දෙහීති යථා තං අවිකලචක්ඛුං සිවයො චිරං පරිවාරෙය්‍යුං, එවං දෙහි ධනමෙවස්ස දෙහි, මා අක්ඛීනි, අක්ඛීසු හි දින්නෙසු න තං සිවයො පරිවාරෙස්සන්තීති දස්සෙති.

පටිමුඤ්චතීති පටිපවෙසෙති. පාපා පාපතරො හොතීති ලාමකා ලාමකතරො නාම හොති. සම්පත්තො යමසාධනන්ති යමස්ස ආණාපවත්තිට්ඨානං උස්සදනිරයං එස පත්තො නාම හොති. යඤ්හි යාචෙති යං වත්ථුං යාචකො යාචති, දායකොපි තදෙව දදෙය්‍ය, න අයාචිතං, අයඤ්ච බ්‍රාහ්මණො චක්ඛුං මං යාචති, න මුත්තාදිකං ධනං, තං දස්සාමීති වදති.

අථ නං ‘‘ආයුආදීසු කිං පත්ථෙත්වා චක්ඛූනි දෙසි දෙවා’’ති පුච්ඡිංසු. මහාපුරිසො ‘‘නාහං දිට්ඨධම්මිකං සම්පරායිකං වා සම්පත්තිං පත්ථෙත්වා දෙමි, අපි ච බොධිසත්තානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණො පොරාණකමග්ගො එස, යදිදං දානපාරමිපූරණං නාමා’’ති ආහ. තෙන වුත්තං –

‘‘ආයුං නු වණ්ණං නු සුඛං බලං නු, කිං පත්ථයානො නු ජනින්ද දෙසි;

කථඤ්හි රාජා සිවිනං අනුත්තරො, චක්ඛූනි දජ්ජා පරලොකහෙතු.

‘‘න වාහමෙතං යසසා දදාමි, න පුත්තමිච්ඡෙ න ධනං න රට්ඨං;

සතඤ්ච ධම්මො චරිතො පුරාණො, ඉච්චෙව දානෙ රමතෙ මනො මමා’’ති. (ජා. 1.15.64-65);

තත්ථ පරලොකහෙතූති, මහාරාජ, කථං නාම තුම්හාදිසො පණ්ඩිතපුරිසො සක්කසම්පත්තිසදිසං සන්දිට්ඨිකං ඉස්සරියං පහාය පරලොකහෙතු චක්ඛූනි දදෙය්‍යාති.

න වාහන්ති න වෙ අහං. යසසාති දිබ්බස්ස වා මානුසස්ස වා ඉස්සරියස්ස කාරණා, අපිච සතං බොධිසත්තානං ධම්මො බුද්ධකාරකො චරිතො ආචරිතො ආචිණ්ණො පුරාතනො ඉච්චෙව ඉමිනා කාරණෙන දානෙයෙව ඊදිසො මම මනො නිරතොති.

එවඤ්ච පන වත්වා රාජා අමච්චෙ සඤ්ඤාපෙත්වා සිවකං වෙජ්ජං ආණාපෙසි – ‘‘එහි, සිවක, මම උභොපි අක්ඛීනි ඉමස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස දාතුං සීඝං උප්පාටෙත්වා හත්ථෙ පතිට්ඨපෙහී’’ති. තෙන වුත්තං –

63. ‘‘එහි සිවක උට්ඨෙහි, මා දන්ධයි මා පවෙධයි;

උභොපි නයනං දෙහි, උප්පාටෙත්වා වනිබ්බකෙ.

64. ‘‘තතො සො චොදිතො මය්හං, සිවකො වචනංකරො;

උද්ධරිත්වාන පාදාසි, තාලමිඤ්ජංව යාචකෙ’’ති.

තත්ථ උට්ඨෙහීති උට්ඨානවීරියං කරොහි. ඉමස්මිං මම චක්ඛුදානෙ සහායකිච්චං කරොහීති දස්සෙති. මා දන්තයීති මා චිරායි. අයඤ්හි අතිදුල්ලභො චිරකාලං පත්ථිතො මයා උත්තමො දානක්ඛණො පටිලද්ධො, සො මා විරජ්ඣීති අධිප්පායො. මා පවෙධයීති ‘‘අම්හාකං රඤ්ඤො චක්ඛූනි උප්පාටෙමී’’ති චිත්තුත්‍රාසවසෙන මා වෙධයි සරීරකම්පං මා ආපජ්ජි. උභොපි නයනන්ති උභොපි නයනෙ. වනිබ්බකෙති යාචකස්ස මය්හන්ති මයා. උද්ධරිත්වාන පාදාසීති සො වෙජ්ජො රඤ්ඤො අක්ඛිකූපතො උභොපි අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා රඤ්ඤො හත්ථෙ අදාසි.

දෙන්තො ච න සත්ථකෙන උද්ධරිත්වා අදාසි. සො හි චින්තෙසි – ‘‘අයුත්තං මාදිසස්ස සුසික්ඛිතවෙජ්ජස්ස රඤ්ඤො අක්ඛීසු සත්ථපාතන’’න්ති භෙසජ්ජානි ඝංසෙත්වා භෙසජ්ජචුණ්ණෙන නීලුප්පලං පරිභාවෙත්වා දක්ඛිණක්ඛිං උපසිඞ්ඝාපෙසි, අක්ඛි පරිවත්ති, දුක්ඛා වෙදනා උප්පජ්ජි. සො පරිභාවෙත්වා පුනපි උපසිඞ්ඝාපෙසි, අක්ඛි අක්ඛිකූපතො මුච්චි, බලවතරා වෙදනා උදපාදි, තතියවාරෙ ඛරතරං පරිභාවෙත්වා උපනාමෙසි, අක්ඛි ඔසධබලෙන පරිබ්භමිත්වා අක්ඛිකූපතො නික්ඛමිත්වා න්හාරුසුත්තකෙන ඔලම්බමානං අට්ඨාසි, අධිමත්තා වෙදනා උදපාදි, ලොහිතං පග්ඝරි, නිවත්ථසාටකාපි ලොහිතෙන තෙමිංසු. ඔරොධා ච අමච්චා ච රඤ්ඤො පාදමූලෙ පතිත්වා ‘‘දෙව, අක්ඛීනි මා දෙහි, දෙව, අක්ඛීනි මා දෙහී’’ති මහාපරිදෙවං පරිදෙවිංසු.

රාජා වෙදනං අධිවාසෙත්වා ‘‘තාත, මා පපඤ්චං කරී’’ති ආහ. සො ‘‘සාධු, දෙවා’’ති වාමහත්ථෙන අක්ඛිං ධාරෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන සත්ථකං ආදාය අක්ඛිසුත්තකං ඡින්දිත්වා අක්ඛිං ගහෙත්වා මහාසත්තස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි. සො වාමක්ඛිනා දක්ඛිණක්ඛිං ඔලොකෙත්වා පරිච්චාගපීතියා අභිභුය්‍යමානං දුක්ඛවෙදනං වෙදෙන්තො ‘‘එහි, බ්‍රාහ්මණා’’ති බ්‍රාහ්මණං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘මම ඉතො චක්ඛුතො සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන සමන්තචක්ඛුමෙව පියතරං, තස්ස මෙ ඉදං අක්ඛිදානං පච්චයො හොතූ’’ති බ්‍රාහ්මණස්ස අක්ඛිං අදාසි. සො තං උක්ඛිපිත්වා අත්තනො අක්ඛිම්හි ඨපෙසි, තං තස්සානුභාවෙන විකසිතනීලුප්පලං විය හුත්වා උපට්ඨාසි. මහාසත්තො වාමක්ඛිනා තස්ස තං අක්ඛිං දිස්වා ‘‘අහො සුදින්නං මයා අක්ඛී’’ති අන්තොසමුග්ගතාය පීතියා නිරන්තරං ඵුටසරීරො හුත්වා අපරම්පි අදාසි. සක්කොපි තං තථෙව කත්වා රාජනිවෙසනා නික්ඛමිත්වා මහාජනස්ස ඔලොකෙන්තස්සෙව නගරා නික්ඛමිත්වා දෙවලොකමෙව ගතො.

රඤ්ඤො නචිරස්සෙව අක්ඛීනි ආවාටභාවං අප්පත්තානි කම්බලගෙණ්ඩුකං විය උග්ගතෙන මංසපිණ්ඩෙන පූරෙත්වා චිත්තකම්මරූපස්ස විය රුහිංසු, වෙදනා පච්ඡිජ්ජි. අථ මහාසත්තො කතිපාහං පාසාදෙ වසිත්වා ‘‘කිං අන්ධස්ස රජ්ජෙනාති අමච්චානං රජ්ජං නිය්‍යාතෙත්වා උය්‍යානං ගන්ත්වා පබ්බජිත්වා සමණධම්මං කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා අමච්චානං තමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘මුඛධොවනාදිදායකො එකො පුරිසො මය්හං සන්තිකෙ හොතු, සරීරකිච්චට්ඨානෙසුපි මෙ රජ්ජුකං බන්ධථා’’ති වත්වා සිවිකාය ගන්ත්වා පොක්ඛරණිතීරෙ රාජපල්ලඞ්කෙ නිසීදි. අමච්චාපි වන්දිත්වා පටික්කමිංසු. බොධිසත්තොපි අත්තනො දානං ආවජ්ජෙසි. තස්මිං ඛණෙ සක්කස්ස ආසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සක්කො තං දිස්වා ‘‘මහාරාජස්ස වරං දත්වා චක්ඛුං පටිපාකතිකං කරිස්සාමී’’ති බොධිසත්තස්ස සමීපං ගන්ත්වා පදසද්දමකාසි. මහාසත්තෙන ච ‘‘කො එසො’’ති වුත්තෙ –

‘‘සක්කොහමස්මි දෙවින්දො, ආගතොස්මි තවන්තිකෙ;

වරං වරස්සු රාජීසි, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසී’’ති. (ජා. 1.15.71) –

වත්වා තෙන –

‘‘පහූතං මෙ ධනං සක්ක, බලං කොසො චනප්පකො;

අන්ධස්ස මෙ සතො දානි, මරණඤ්ඤෙව රුච්චතී’’ති. (ජා. 1.15.72) –

වුත්තෙ අථ නං සක්කො ආහ – ‘‘සිවිරාජ, කිං පන ත්වං මරිතුකාමො හුත්වා මරණං රොචෙසි, උදාහු අන්ධභාවෙනා’’ති. අන්ධභාවෙන, දෙවාති. ‘‘මහාරාජ, දානං නාම න කෙවලං සම්පරායත්ථමෙව දිය්‍යති, දිට්ඨධම්මත්ථායපි පච්චයො හොති, තස්මා තව දානපුඤ්ඤමෙව නිස්සාය සච්චකිරියං කරොහි, තස්ස බලෙනෙව තෙ චක්ඛු උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වුත්තෙ ‘‘තෙන හි මයා මහාදානං සුදින්න’’න්ති වත්වා සච්චකිරියං කරොන්තො –

‘‘යෙ මං යාචිතුමායන්ති, නානාගොත්තා වනිබ්බකා;

යොපි මං යාචතෙ තත්ථ, සොපි මෙ මනසො පියො;

එතෙන සච්චවජ්ජෙන, චක්ඛු මෙ උපපජ්ජථා’’ති. (ජා. 1.15.74) –

ආහ.

තත්ථ යෙ මන්ති යෙ මං යාචිතුමාගච්ඡන්ති, තෙසුපි ආගතෙසු යො ඉමං නාම දෙහීති වාචං නිච්ඡාරෙන්තො මං යාචතෙ, සොපි මෙ මනසො පියො. එතෙනාති සචෙ මය්හං සබ්බෙපි යාචකා පියා, සච්චමෙවෙතං මයා වුත්තං, එතෙන මෙ සච්චවචනෙන එකං චක්ඛු උපපජ්ජථ උප්පජ්ජතූති.

අථස්ස වචනසමනන්තරමෙව පඨමං චක්ඛු උදපාදි. තතො දුතියස්ස උප්පජ්ජනත්ථාය –

‘‘යං මං සො යාචිතුං ආගා, දෙහි චක්ඛුන්ති බ්‍රාහ්මණො;

තස්ස චක්ඛූනි පාදාසිං, බ්‍රාහ්මණස්ස වනිබ්බතො.

‘‘භිය්‍යො මං ආවිසී පීති, සොමනස්සඤ්චනප්පකං;

එතෙන සච්චවජ්ජෙන, දුතියං මෙ උපපජ්ජථා’’ති. (ජා. 1.15.75-76) –

ආහ.

තත්ථ යං මන්ති යො මං. සොති සො චක්ඛුයාචකො බ්‍රාහ්මණො. ආගාති ආගතො. වනිබ්බතොති යාචන්තස්ස. මං ආවිසීති බ්‍රාහ්මණස්ස චක්ඛූනි දත්වා අන්ධකාලෙපි තථාරූපං වෙදනං අගණෙත්වා ‘‘අහො සුදින්නං මෙ දාන’’න්ති පච්චවෙක්ඛන්තං මං භිය්‍යො අතිරෙකතරා පීති ආවිසි. සොමනස්සඤ්චනප්පකන්ති අපරිමාණං සොමනස්සං උප්පජ්ජි. එතෙනාති සචෙ තදා මම අනප්පකං පීතිසොමනස්සං උප්පන්නං, සච්චමෙවෙතං මයා වුත්තං, එතෙන මෙ සච්චවචනෙන දුතියම්පි චක්ඛු උපපජ්ජතූති.

තංඛණඤ්ඤෙව දුතියම්පි චක්ඛු උදපාදි. තානි පනස්ස චක්ඛූනි නෙව පාකතිකානි, න දිබ්බානි. සක්කබ්‍රාහ්මණස්ස හි දින්නං චක්ඛුං පුන පාකතිකං කාතුං න සක්කා, උපහතචක්ඛුනො ච දිබ්බචක්ඛු නාම නුප්පජ්ජති, වුත්තනයෙන පනස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු අවිපරීතං අත්තනො දානපීතිං උපාදාය පීතිඵරණවසෙන නිබ්බත්තානි ‘‘සච්චපාරමිතාචක්ඛූනී’’ති වුත්තානි. තෙන වුත්තං –

65. ‘‘දදමානස්ස දෙන්තස්ස, දින්නදානස්ස මෙ සතො;

චිත්තස්ස අඤ්ඤථා නත්ථි, බොධියායෙව කාරණා’’ති.

තත්ථ දදමානස්සාති චක්ඛූනි දාතුං වෙජ්ජෙන උප්පාටෙන්තස්ස. දෙන්තස්සාති උප්පාටිතානි තානි සක්කබ්‍රාහ්මණස්ස හත්ථෙ ඨපෙන්තස්ස. දින්නදානස්සාති චක්ඛුදානං දින්නවතො. චිත්තස්ස අඤ්ඤථාති දානජ්ඣාසයස්ස අඤ්ඤථාභාවො. බොධියායෙව කාරණාති තඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙව හෙතූති අත්ථො.

66. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සුදුල්ලභතාය එවං සුදුක්කරං මයා කතන්ති න චක්ඛූනං න අත්තභාවස්සපි අප්පියතායාති දස්සෙන්තො ‘‘න මෙ දෙස්සා’’ති ඔසානගාථමාහ. තත්ථ අත්තා න මෙ න දෙස්සියොති පඨමො න-කාරො නිපාතමත්තො. අත්තා න මෙ කුජ්ඣිතබ්බො, න අප්පියොති අත්ථො. ‘‘අත්තානං මෙ න දෙස්සිය’’න්තිපි පාඨො. තස්සත්ථො – මෙ අත්තානං අහං න දෙස්සියං න කුජ්ඣෙය්‍යං න කුජ්ඣිතුං අරහාමි න සො මයා කුජ්ඣිතබ්බොති. ‘‘අත්තාපි මෙ න දෙස්සියො’’තිපි පඨන්ති. අදාසහන්ති අදාසිං අහං. ‘‘අදාසිහ’’න්තිපි පාඨො.

තදා පන බොධිසත්තස්ස සච්චකිරියාය චක්ඛූසු උප්පන්නෙසු සක්කානුභාවෙන සබ්බා රාජපරිසා සන්නිපතිතාව අහොසි. අථස්ස සක්කො මහාජනමජ්ඣෙ ආකාසෙ ඨත්වා –

‘‘ධම්මෙන භාසිතා ගාථා, සිවීනං රට්ඨවඩ්ඪන;

එතානි තව නෙත්තානි, දිබ්බානි පටිදිස්සරෙ.

‘‘තිරොකුට්ටං තිරොසෙලං, සමතිග්ගය්හ පබ්බතං;

සමන්තා යොජනසතං, දස්සනං අනුභොන්තු තෙ’’ති. (ජා. 1.15.77-78) –

ඉමාහි ගාථාහි ථුතිං කත්වා දෙවලොකමෙව ගතො. බොධිසත්තොපි මහාජනපරිවුතො මහන්තෙන සක්කාරෙන නගරං පවිසිත්වා රාජගෙහද්වාරෙ සුසජ්ජිතෙ මහාමණ්ඩපෙ සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙ රාජපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො චක්ඛුපටිලාභෙන තුට්ඨහට්ඨපමුදිතානං දට්ඨුං ආගතානං නාගරානං ජානපදානං රාජපරිසාය ච ධම්මං දෙසෙන්තො –

‘‘කො නීධ විත්තං න දදෙය්‍ය යාචිතො, අපි විසිට්ඨං සුපියම්පි අත්තනො;

තදිඞ්ඝ සබ්බෙ සිවයො සමාගතා, දිබ්බානි නෙත්තානි මමජ්ජ පස්සථ.

‘‘තිරොකුට්ටං තිරොසෙලං, සමතිග්ගය්හ පබ්බතං;

සමන්තා යොජනසතං, දස්සනං අනුභොන්ති මෙ.

‘‘න චාගමත්තා පරමත්ථි කිඤ්චි, මච්චානං ඉධ ජීවිතෙ;

දත්වාන මානුසං චක්ඛුං, ලද්ධං මෙ චක්ඛු අමානුසං.

‘‘එතම්පි දිස්වා සිවයො, දෙථ දානානි භුඤ්ජථ;

දත්වා ච භුත්වා ච යථානුභාවං, අනින්දිතා සග්ගමුපෙථ ඨාන’’න්ති. (ජා. 1.15.79-82) –

ඉමා ගාථා අභාසි. තත්ථ ධම්මෙන භාසිතාති, මහාරාජ, ඉමා තෙ ගාථා ධම්මෙන සභාවෙනෙව භාසිතා. දිබ්බානීති දිබ්බානුභාවයුත්තානි. පටිදිස්සරෙති පටිදිස්සන්ති. තිරොකුට්ටන්ති පරකුට්ටං. තිරොසෙලන්ති පරසෙලං. සමතිග්ගය්හාති අතික්කමිත්වා. සමන්තා දසදිසා යොජනසතං රූපදස්සනං අනුභොන්තු සාධෙන්තු.

කො නීධාති කො නු ඉධ. අපි විසිට්ඨන්ති උත්තමම්පි සමානං. න චාගමත්තාති චාගප්පමාණතො අඤ්ඤං වරං නාම නත්ථි. ඉධ ජීවිතෙති ඉමස්මිං ජීවලොකෙ. ‘‘ඉධ ජීවත’’න්තිපි පඨන්ති. ඉමස්මිං ලොකෙ ජීවමානානන්ති අත්ථො. අමානුසන්ති දිබ්බචක්ඛු මයා ලද්ධං, ඉමිනා කාරණෙන වෙදිතබ්බමෙතං ‘‘චාගතො උත්තමං නාම නත්ථී’’ති. එතම්පි දිස්වාති එතං මයා ලද්ධං දිබ්බචක්ඛුං දිස්වාපි.

ඉති ඉමාහි චතූහි ගාථාහි න කෙවලං තස්මිංයෙව ඛණෙ, අථ ඛො අන්වද්ධමාසම්පි උපොසථෙ මහාජනං සන්නිපාතෙත්වා ධම්මං දෙසෙසි. තං සුත්වා මහාජනො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවලොකපරායනො අහොසි.

තදා වෙජ්ජො ආනන්දත්ථෙරො අහොසි, සක්කො අනුරුද්ධත්ථෙරො, සෙසපරිසා බුද්ධපරිසා, සිවිරාජා ලොකනාථො.

තස්ස ඉධාපි වුත්තනයෙනෙව යථාරහං පාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා දිවසෙ දිවසෙ යථා අදින්නපුබ්බං බාහිරදෙය්‍යධම්මවත්ථු න හොති, එවං අපරිමිතං මහාදානං පවත්තෙන්තස්ස තෙන අපරිතුට්ඨස්ස කථං නු ඛො අහං අජ්ඣත්තිකවත්ථුකං දානං දදෙය්‍යං, කදා නු ඛො මං කොචි ආගන්ත්වා අජ්ඣත්තිකං දෙය්‍යධම්මං යාචෙය්‍ය, සචෙ හි කොචි යාචකො මෙ හදයමංසස්ස නාමං ගණ්හෙය්‍ය, කණයෙන නං නීහරිත්වා පසන්නඋදකතො සනාළං පදුමං උද්ධරන්තො විය ලොහිතබින්දුං පග්ඝරන්තං හදයං නීහරිත්වා දස්සාමි. සචෙ සරීරමංසස්ස නාමං ගණ්හෙය්‍ය, අවලෙඛනෙන තාලගුළපටලං උප්පාටෙන්තො විය සරීරමංසං උප්පාටෙත්වා දස්සාමි. සචෙ ලොහිතස්ස නාමං ගණ්හෙය්‍ය, අසිනා විජ්ඣිත්වා යන්තමුඛෙ වා පතිත්වා උපනීතං භාජනං පූරෙත්වා ලොහිතං දස්සාමි. සචෙ පන කොචි ‘‘ගෙහෙ මෙ කම්මං නප්පවත්තති, තත්ථ මෙ දාසකම්මං කරොහී’’ති වදෙය්‍ය, රාජවෙසං අපනෙත්වා තස්ස අත්තානං සාවෙත්වා දාසකම්මං කරිස්සාමි. සචෙ වා පන කොචි අක්ඛීනං නාමං ගණ්හෙය්‍ය, තාලමිඤ්ජං නීහරන්තො විය අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා තස්ස දස්සාමීති එවං අනඤ්ඤසාධාරණවසීභාවප්පත්තානං මහාබොධිසත්තානංයෙව ආවෙණිකා උළාරතරා පරිවිතක්කුප්පත්ති, චක්ඛුයාචකං ලභිත්වා අමච්චපාරිසජ්ජාදීහි නිවාරියමානස්සාපි තෙසං වචනං අනාදියිත්වා අත්තනො පරිවිතක්කානුරූපං පටිපත්තියා ච පරමා පීතිපටිසංවෙදනා, තස්සා පීතිමනතාය අවිතථභාවං නිස්සාය සක්කස්ස පුරතො සච්චකිරියාකරණං, තෙන ච අත්තනො චක්ඛූනං පටිපාකතිකභාවො, තෙසඤ්ච දිබ්බානුභාවතාති එවමාදයො මහාසත්තස්ස ගුණානුභාවා වෙදිතබ්බාති.

සිවිරාජචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.