7. චන්දකුමාරචරියාවණ්ණනා

45. සත්තමෙ එකරාජස්ස අත්‍රජොති එකරාජස්ස නාම කාසිරඤ්ඤො ඔරසපුත්තො. නගරෙ පුප්ඵවතියාති පුප්ඵවතිනාමකෙ නගරෙ. චන්දසව්හයොති චන්දසද්දෙන අව්හාතබ්බො, චන්දනාමොති අත්ථො.

අතීතෙ කිර අයං බාරාණසී පුප්ඵවතී නාම අහොසි. තත්ථ වසවත්තිරඤ්ඤො පුත්තො එකරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. බොධිසත්තො තස්ස ගොතමියා නාම අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. ‘‘චන්දකුමාරො’’තිස්ස නාමමකංසු. තස්ස පදසා ගමනකාලෙ අපරොපි පුත්තො උප්පන්නො, තස්ස ‘‘සූරියකුමාරො’’ති නාමමකංසු. තස්ස පදසා ගමනකාලෙ එකා ධීතා උප්පන්නා, ‘‘සෙලා’’තිස්සා නාමමකංසු. වෙමාතිකා ච නෙසං භද්දසෙනො සූරො චාති ද්වෙ භාතරො අහෙසුං. බොධිසත්තො අනුපුබ්බෙන වුද්ධිප්පත්තො සිප්පෙසු ච විජ්ජාට්ඨානෙසු ච පාරං අගමාසි. තස්ස රාජා අනුච්ඡවිකං චන්දං නාම රාජධීතරං ආනෙත්වා උපරජ්ජං අදාසි. බොධිසත්තස්ස එකො පුත්තො උප්පන්නො, තස්ස ‘‘වාසුලො’’ති නාමමකංසු. තස්ස පන රඤ්ඤො ඛණ්ඩහාලො නාම පුරොහිතො, තං රාජා විනිච්ඡයෙ ඨපෙසි. සො ලඤ්ජවිත්තකො හුත්වා ලඤ්ජං ගහෙත්වා අස්සාමිකෙ සාමිකෙ කරොති, සාමිකෙ ච අස්සාමිකෙ කරොති. අථෙකදිවසං අට්ටපරාජිතො එකො පුරිසො විනිච්ඡයට්ඨානෙ උපක්කොසෙන්තො නික්ඛමිත්වා රාජූපට්ඨානං ගච්ඡන්තං බොධිසත්තං දිස්වා තස්ස පාදෙසු නිපතිත්වා ‘‘සාමි ඛණ්ඩහාලො විනිච්ඡයෙ විලොපං ඛාදති, අහං තෙන ලඤ්ජං ගහෙත්වා පරාජයං පාපිතො’’ති අට්ටස්සරමකාසි. බොධිසත්තො ‘‘මා භායී’’ති තං අස්සාසෙත්වා විනිච්ඡයං නෙත්වා සාමිකමෙව සාමිකං අකාසි. මහාජනො මහාසද්දෙන සාධුකාරමදාසි.

රාජා ‘‘බොධිසත්තෙන කිර අට්ටො සුවිනිච්ඡිතො’’ති සුත්වා තං ආමන්තෙත්වා ‘‘තාත, ඉතො පට්ඨාය ත්වමෙව අට්ටකරණෙ විනිච්ඡයං විනිච්ඡිනාහී’’ති විනිච්ඡයං බොධිසත්තස්ස අදාසි. ඛණ්ඩහාලස්ස ආයො පච්ඡිජ්ජි. සො තතො පට්ඨාය බොධිසත්තෙ ආඝාතං බන්ධිත්වා ඔතාරාපෙක්ඛො විචරි. සො පන රාජා මුධප්පසන්නො. සො එකදිවසං සුපිනන්තෙන දෙවලොකං පස්සිත්වා තත්ථ ගන්තුකාමො හුත්වා ‘‘පුරොහිතං බ්‍රහ්මලොකගාමිමග්ගං ආචික්ඛා’’ති ආහ. සො ‘‘අතිදානං දදන්තො සබ්බචතුක්කෙන යඤ්ඤං යජස්සූ’’ති වත්වා රඤ්ඤා ‘‘කිං අතිදාන’’න්ති පුට්ඨො ‘‘අත්තනො පියපුත්තා පියභරියා පියධීතරො මහාවිභවසෙට්ඨිනො මඞ්ගලහත්ථිඅස්සාදයොති එතෙ චත්තාරො චත්තාරො කත්වා ද්විපදචතුප්පදෙ යඤ්ඤත්ථාය පරිච්චජිත්වා තෙසං ගලලොහිතෙන යජනං අතිදානං නාමා’’ති සඤ්ඤාපෙසි. ඉති සො ‘‘සග්ගමග්ගං ආචික්ඛිස්සාමී’’ති නිරයමග්ගං ආචික්ඛි.

රාජාපි තස්මිං පණ්ඩිතසඤ්ඤී හුත්වා ‘‘තෙන වුත්තවිධි සග්ගමග්ගො’’ති සඤ්ඤාය තං පටිපජ්ජිතුකාමො මහන්තං යඤ්ඤාවාටං කාරාපෙත්වා තත්ථ බොධිසත්තාදිකෙ චත්තාරො රාජකුමාරෙ ආදිං කත්වා ඛණ්ඩහාලෙන වුත්තං සබ්බං ද්විපදචතුප්පදං යඤ්ඤපසුතට්ඨානෙ නෙථාති ආණාපෙසි. සබ්බඤ්ච යඤ්ඤසම්භාරං උපක්ඛටං අහොසි. තං සුත්වා මහාජනො මහන්තං කොලාහලං අකාසි. රාජා විප්පටිසාරී හුත්වා ඛණ්ඩහාලෙන උපත්ථම්භිතො පුනපි තථා තං ආණාපෙසි. බොධිසත්තො ‘‘ඛණ්ඩහාලෙන විනිච්ඡයට්ඨානං අලභන්තෙන මයි ආඝාතං බන්ධිත්වා මමෙව මරණං ඉච්ඡන්තෙන මහාජනස්ස අනයබ්‍යසනං උප්පාදිත’’න්ති ජානිත්වා නානාවිධෙහි උපායෙහි රාජානං තතො දුග්ගහිතග්ගාහතො විවෙචෙතුං වායමිත්වාපි නාසක්ඛි. මහාජනො පරිදෙවි, මහන්තං කාරුඤ්ඤමකාසි. මහාජනස්ස පරිදෙවන්තස්සෙව යඤ්ඤාවාටෙ සබ්බකම්මානි නිට්ඨාපෙසි. රාජපුත්තං නෙත්වා ගීවාය නාමෙත්වා නිසීදාපෙසුං. ඛණ්ඩහාලො සුවණ්ණපාතිං උපනාමෙත්වා ඛග්ගං ආදාය ‘‘තස්ස ගීවං ඡින්දිස්සාමී’’ති අට්ඨාසි. තං දිස්වා චන්දා නාම රාජපුත්තස්ස දෙවී ‘‘අඤ්ඤං මෙ පටිසරණං නත්ථි, අත්තනො සච්චබලෙන සාමිකස්ස සොත්ථිං කරිස්සාමී’’ති අඤ්ජලිං පග්ගය්හ පරිසාය අන්තරෙ විචරන්තී ‘‘ඉදං එකන්තෙනෙව පාපකම්මං, යං ඛණ්ඩහාලො සග්ගමග්ගොති කරොති. ඉමිනා මය්හං සච්චවචනෙන මම සාමිකස්ස සොත්ථි හොතු.

‘‘යා දෙවතා ඉධ ලොකෙ, සබ්බා තා සරණං ගතා;

අනාථං තායථ මමං, යථාහං පතිමා සිය’’න්ති. –

සච්චකිරියමකාසි. සක්කො දෙවරාජා තස්සා පරිදෙවනසද්දං සුත්වා තං පවත්තිං ඤත්වා ජලිතං අයොකූටං ආදාය ආගන්ත්වා රාජානං තාසෙත්වා සබ්බෙ විස්සජ්ජාපෙසි. සක්කොපි තදා අත්තනො දිබ්බරූපං දස්සෙත්වා සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූතං වජිරං පරිබ්භමන්තො ‘‘අරෙ, පාපරාජ කාළකණ්ණි, කදා තයා පාණාතිපාතෙන සුගතිගමනං දිට්ඨපුබ්බං, චන්දකුමාරං සබ්බඤ්ච ඉමං ජනං බන්ධනතො මොචෙහි, නො චෙ මොචෙස්සසි, එත්ථෙව තෙ ඉමස්ස ච දුට්ඨබ්‍රාහ්මණස්ස සීසං ඵාලෙස්සාමී’’ති ආකාසෙ අට්ඨාසි. තං අච්ඡරියං දිස්වා රාජා බ්‍රාහ්මණො ච සීඝං සබ්බෙ බන්ධනා මොචෙසුං.

අථ මහාජනො එකකොලාහලං කත්වා සහසා යඤ්ඤාවාටං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඛණ්ඩහාලස්ස එකෙකං ලෙඩ්ඩුප්පහාරං දෙන්තො තත්ථෙව නං ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා රාජානම්පි මාරෙතුං ආරභි. බොධිසත්තො පුරෙතරමෙව පිතරං පලිස්සජිත්වා ඨිතො මාරෙතුං න අදාසි. මහාජනො ‘‘ජීවිතං තාවස්ස පාපරඤ්ඤො දෙම, ඡත්තං පනස්ස න දස්සාම, නගරෙ වාසං වා න දස්සාම, තං චණ්ඩාලං කත්වා බහිනගරෙ වාසාපෙස්සාමා’’ති රාජවෙසං හාරෙත්වා කාසාවං නිවාසාපෙත්වා හලිද්දිපිලොතිකාය සීසං වෙඨෙත්වා චණ්ඩාලං කත්වා චණ්ඩාලගාමං පහිණිංසු. යෙ පන තං පසුඝාතයඤ්ඤං යජිංසු චෙව යජාපෙසුඤ්ච අනුමොදිංසු ච, සබ්බෙ තෙ නිරයපරායනා අහෙසුං. තෙනාහ භගවා –

‘‘සබ්බෙ පතිට්ඨා නිරයං, යථා තං පාපකං කරිත්වාන;

න හි පාපකම්මං කත්වා, ලබ්භා සුගතිං ඉතො ගන්තු’’න්ති. (ජා. 2.22.1143);

අථ සබ්බාපි රාජපරිසා නාගරා චෙව ජානපදා ච සමාගන්ත්වා බොධිසත්තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිංසු. සො ධම්මෙන රජ්ජං අනුසාසන්තො තං අත්තනො මහාජනස්ස ච අකාරණෙනෙව උප්පන්නං අනයබ්‍යසනං අනුස්සරිත්වා සංවෙගජාතො පුඤ්ඤකිරියාසු භිය්‍යොසොමත්තාය උස්සාහජාතො මහාදානං පවත්තෙසි, සීලානි රක්ඛි, උපොසථකම්මං සමාදියි. තෙන වුත්තං –

46. ‘‘තදාහං යජනා මුත්තො, නික්ඛන්තො යඤ්ඤවාටතො;

සංවෙගං ජනයිත්වාන, මහාදානං පවත්තයි’’න්ති. – ආදි;

තත්ථ යජනා මුත්තොති ඛණ්ඩහාලෙන විහිතයඤ්ඤවිධිතො වුත්තනයෙන ඝාතෙතබ්බතො මුත්තො. නික්ඛන්තො යඤ්ඤවාටතොති අභිසෙකකරණත්ථාය උස්සාහජාතෙන මහාජනෙන සද්ධිං තතො යඤ්ඤභූමිතො නිග්ගතො. සංවෙගං ජනයිත්වානාති එවං ‘‘බහුඅන්තරායො ලොකසන්නිවාසො’’ති අතිවිය සංවෙගං උප්පාදෙත්වා. මහාදානං පවත්තයින්ති ඡ දානසාලායො කාරාපෙත්වා මහතා ධනපරිච්චාගෙන වෙස්සන්තරදානසදිසං මහාදානමදාසිං. එතෙන අභිසෙකකරණතො පට්ඨාය තස්ස මහාදානස්ස පවත්තිතභාවං දස්සෙති.

47. දක්ඛිණෙය්‍යෙ අදත්වානාති දක්ඛිණාරහෙ පුග්ගලෙ දෙය්‍යධම්මං අපරිච්චජිත්වා. අපි ඡප්පඤ්ච රත්තියොති අප්පෙකදා ඡපි පඤ්චපි රත්තියො අත්තනො පිවනඛාදනභුඤ්ජනානි න කරොමීති දස්සෙති.

තදා කිර බොධිසත්තො සකලජම්බුදීපං උන්නඞ්ගලං කත්වා මහාමෙඝො විය අභිවස්සන්තො මහාදානං පවත්තෙසි. තත්ථ කිඤ්චාපි දානසාලාසු අන්නපානාදිඋළාරුළාරපණීතපණීතමෙව යාචකානං යථාරුචිතං දිවසෙ දිවසෙ දීයති, තථාපි අත්තනො සජ්ජිතං ආහාරං රාජාරහභොජනම්පි යාචකානං අදත්වා න භුඤ්ජති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘නාහං පිවාමී’’තිආදි.

48. ඉදානි තථා යාචකානං දානෙ කාරණං දස්සෙන්තො උපමං තාව ආහරති ‘‘යථාපි වාණිජො නාමා’’තිආදිනා. තස්සත්ථො – යථා නාම වාණිජො භණ්ඩට්ඨානං ගන්ත්වා අප්පෙන පාභතෙන බහුං භණ්ඩං වික්කිණිත්වා විපුලං භණ්ඩසන්නිචයං කත්වා දෙසකාලං ජානන්තො යත්ථස්ස ලාභො උදයො මහා හොති, තත්ථ දෙසෙ කාලෙ වා තං භණ්ඩං හරති උපනෙති වික්කිණාති.

49. සකභුත්තාපීති සකභුත්තතොපි අත්තනා පරිභුත්තතොපි. ‘‘සකපරිභුත්තාපී’’තිපි පාඨො. පරෙති පරස්මිං පටිග්ගාහකපුග්ගලෙ. සතභාගොති අනෙකසතභාගො ආයතිං භවිස්සති. ඉදං වුත්තං හොති – යථා වාණිජෙන කීතභණ්ඩං තත්ථෙව අවික්කිණිත්වා තථාරූපෙ දෙසෙ කාලෙ ච වික්කිණියමානං බහුං උදයං විපුලං ඵලං හොති, තථෙව අත්තනො සන්තකං අත්තනා අනුපභුඤ්ජිත්වා පරස්මිං පටිග්ගාහකපුග්ගලෙ දින්නං මහප්ඵලං අනෙකසතභාගො භවිස්සති, තස්මා අත්තනා අභුඤ්ජිත්වාපි පරස්ස දාතබ්බමෙවාති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘තිරච්ඡානගතෙ දානං දත්වා සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා. පුථුජ්ජනදුස්සීලෙ දානං දත්වා සහස්සගුණා’’ති (ම. නි. 3.379) විත්ථාරො. අපරම්පි වුත්තං ‘‘එවං චෙ, භික්ඛවෙ, සත්තා ජානෙය්‍යුං දානසංවිභාගස්ස විපාකං, යථාහං ජානාමි, න අදත්වා භුඤ්ජෙය්‍යුං, න ච නෙසං මච්ඡෙරමලං චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨෙය්‍ය. යොපි නෙසං අස්ස චරිමො ආලොපො චරිමං කබළං, තතොපි න අසංවිභජිත්වා භුඤ්ජෙය්‍යු’’න්තිආදි (ඉතිවු. 26).

50. එතමත්ථවසං ඤත්වාති එතං දානස්ස මහප්ඵලභාවසඞ්ඛාතඤ්චෙව සම්මාසම්බොධියා පච්චයභාවසඞ්ඛාතඤ්ච අත්ථවසං කාරණං ජානිත්වා. න පටික්කමාමි දානතොති දානපාරමිතො ඊසකම්පි න නිවත්තාමි අභික්කමාමි එව. කිමත්ථං? සම්බොධිමනුපත්තියාති සම්බොධිං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අනුප්පත්තියා අනුප්පත්තියත්ථං, අධිගන්තුන්ති අත්ථො.

තදා බොධිසත්තො මහාජනෙන පිතරි චණ්ඩාලගාමං පවෙසිතෙ දාතබ්බයුත්තකං පරිබ්බයං දාපෙසි නිවාසනානි පාරුපනානි ච. සොපි නගරං පවිසිතුං අලභන්තො බොධිසත්තෙ උය්‍යානකීළාදිඅත්ථං බහිගතෙ උපසඞ්කමති, පුත්තසඤ්ඤාය පන න වන්දති, න අඤ්ජලිකම්මං කරොති, ‘‘චිරං ජීව, සාමී’’ති වදති. බොධිසත්තොපි දිට්ඨදිවසෙ අතිරෙකසම්මානං කරොති. සො එවං ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙත්වා ආයුපරියොසානෙ සපරිසො දෙවලොකං පූරෙසි.

තදා ඛණ්ඩහාලො දෙවදත්තො අහොසි, ගොතමී දෙවී මහාමායා, චන්දා රාජධීතා රාහුලමාතා, වාසුලො රාහුලො, සෙලා උප්පලවණ්ණා, සූරො මහාකස්සපො, භද්දසෙනො මහාමොග්ගල්ලානො, සූරියකුමාරො සාරිපුත්තො, චන්දරාජා ලොකනාථො.

තස්ස ඉධාපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව යථාරහං සෙසපාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තදා ඛණ්ඩහාලස්ස කක්ඛළඵරුසභාවං ජානන්තොපි අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා ධම්මෙන සමෙන අට්ටස්ස විනිච්ඡයො, අත්තානං මාරෙතුකාමස්සෙව ඛණ්ඩහාලස්ස තථා යඤ්ඤවිධානං ජානිත්වාපි තස්ස උපරි චිත්තප්පකොපාභාවො, අත්තනො පරිසං ගහෙත්වා පිතු සත්තු භවිතුං සමත්ථොපි ‘‘මාදිසස්ස නාම ගරූහි විරොධො න යුත්තො’’ති අත්තානං පුරිසපසුං කත්වා ඝාතාපෙතුකාමස්ස පිතු ආණායං අවට්ඨානං, කොසියා අසිං ගහෙත්වා සීසං ඡින්දිතුං උපක්කමන්තෙ පුරොහිතෙ අත්තනො පිතරි පුත්තෙ සබ්බසත්තෙසු ච මෙත්තාඵරණෙන සමචිත්තතා, මහාජනෙ පිතරං මාරෙතුං උපක්කමන්තෙ සයං පලිස්සජිත්වා තස්ස ජීවිතදානඤ්ච, දිවසෙ දිවසෙ වෙස්සන්තරදානසදිසං මහාදානං දදතොපි දානෙන අතිත්තභාවො, මහාජනෙන චණ්ඩාලෙසු වාසාපිතස්ස පිතු දාතබ්බයුත්තකං දත්වා පොසනං, මහාජනං පුඤ්ඤකිරියාසු පතිට්ඨාපනන්ති එවමාදයො ගුණානුභාවා නිද්ධාරෙතබ්බාති.

චන්දකුමාරචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.