6. නිමිරාජචරියාවණ්ණනා

40. ඡට්ඨෙ මිථිලායං පුරුත්තමෙති මිථිලානාමකෙ විදෙහානං උත්තමනගරෙ. නිමි නාම මහාරාජාති නෙමිං ඝටෙන්තො විය උප්පන්නො ‘‘නිමී’’ති ලද්ධනාමො, මහන්තෙහි දානසීලාදිගුණවිසෙසෙහි මහතා ච රාජානුභාවෙන සමන්නාගතත්තා මහන්තො රාජාති මහාරාජා. පණ්ඩිතො කුසලත්ථිකොති අත්තනො ච පරෙසඤ්ච පුඤ්ඤත්ථිකො.

අතීතෙ කිර විදෙහරට්ඨෙ මිථිලානගරෙ අම්හාකං බොධිසත්තො මඝදෙවො නාම රාජා අහොසි. සො චතුරාසීති වස්සසහස්සානි කුමාරකීළං කීළිත්වා චතුරාසීති වස්සහස්සානි උපරජ්ජං කාරෙත්වා චතුරාසීති වස්සසහස්සානි රජ්ජං කාරෙන්තො ‘‘යදා මෙ සිරස්මිං පලිතානි පස්සෙය්‍යාසි, තදා මෙ ආරොචෙය්‍යාසී’’ති කප්පකස්ස වත්වා අපරභාගෙ තෙන පලිතානි දිස්වා ආරොචිතෙ සුවණ්ණසණ්ඩාසෙන උද්ධරාපෙත්වා හත්ථෙ පතිට්ඨාපෙත්වා පලිතං ඔලොකෙත්වා ‘‘පාතුභූතො ඛො මය්හං දෙවදූතො’’ති සංවෙගජාතො ‘‘ඉදානි මයා පබ්බජිතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා සතසහස්සුට්ඨානකං ගාමවරං කප්පකස්ස දත්වා ජෙට්ඨකුමාරං පක්කොසාපෙත්වා තස්ස –

‘‘උත්තමඞ්ගරුහා මය්හං, ඉමෙ ජාතා වයොහරා;

පාතුභූතා දෙවදූතා, පබ්බජ්ජාසමයො මමා’’ති. (ජා. 1.1.9) –

වත්වා සාධුකං රජ්ජෙ සමනුසාසිත්වා යදිපි අත්තනො අඤ්ඤානිපි චතුරාසීති වස්සසහස්සානි ආයු අත්ථි, එවං සන්තෙපි මච්චුනො සන්තිකෙ ඨිතං විය අත්තානං මඤ්ඤමානො සංවිග්ගහදයො පබ්බජ්ජං රොචෙති. තෙන වුත්තං –

‘‘සිරස්මිං පලිතං දිස්වා, මඝදෙවො දිසම්පති;

සංවෙගං අලභී ධීරො, පබ්බජ්ජං සමරොචයී’’ති. (ම. නි. අට්ඨ. 2.309);

සො පුත්තං ‘‘ඉමිනාව නීහාරෙන වත්තෙය්‍යාසි යථා මයා පටිපන්නං, මා ඛො ත්වං අන්තිමපුරිසො අහොසී’’ති ඔවදිත්වා නගරා නික්ඛම්ම භික්ඛුපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා චතුරාසීති වස්සසහස්සානි ඣානසමාපත්තීහි වීතිනාමෙත්වා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකපරායනො අහොසි. පුත්තොපිස්ස බහූනි වස්සසහස්සානි ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙත්වා තෙනෙව උපායෙන පබ්බජිත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායනො අහොසි. තථා තස්ස පුත්තො, තථා තස්ස පුත්තොති එවං ද්වීහි ඌනානි චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි සීසෙ පලිතං දිස්වාව පබ්බජිතානි. අථ බොධිසත්තො බ්‍රහ්මලොකෙ ඨිතොව ‘‘පවත්තති නු ඛො මයා මනුස්සලොකෙ කතං කල්‍යාණං න පවත්තතී’’ති ආවජ්ජෙන්තො අද්දස ‘‘එත්තකං අද්ධානං පවත්තං, ඉදානි නප්පවත්තිස්සතී’’ති. සො ‘‘න ඛො පනාහං මය්හං පවෙණියා උච්ඡිජ්ජිතුං දස්සාමී’’ති අත්තනො වංසෙ ජාතරඤ්ඤො එව අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අත්තනො වංසස්ස නෙමිං ඝටෙන්තො විය නිබ්බත්තො. තෙන වුත්තං ‘‘නෙමිං ඝටෙන්තො විය උප්පන්නොති නිමීති ලද්ධනාමො’’ති.

තස්ස හි නාමග්ගහණදිවසෙ පිතරා ආනීතා ලක්ඛණපාඨකා. ලක්ඛණානි ඔලොකෙත්වා ‘‘මහාරාජ, අයං කුමාරො තුම්හාකං වංසං පග්ගණ්හාති, පිතුපිතාමහෙහිපි මහානුභාවො මහාපුඤ්ඤො’’ති බ්‍යාකරිංසු. තං සුත්වා රාජා යථාවුත්තෙනත්ථෙන ‘‘නිමී’’තිස්ස නාමං අකාසි, සො දහරකාලතො පට්ඨාය සීලෙ උපොසථකම්මෙ ච යුත්තප්පයුත්තො අහොසි. අථස්ස පිතා පුරිමනයෙනෙව පලිතං දිස්වා කප්පකස්ස ගාමවරං දත්වා පුත්තං රජ්ජෙ සමනුසාසිත්වා නගරා නික්ඛම්ම පබ්බජිත්වා ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායනො අහොසි.

නිමිරාජා පන දානජ්ඣාසයතාය චතූසු නගරද්වාරෙසු නගරමජ්ඣෙ චාති පඤ්ච දානසාලායො කාරෙත්වා මහාදානං පවත්තෙසි. එකෙකාය දානසාලාය සතසහස්සං සතසහස්සං කත්වා දෙවසිකං පඤ්චසතසහස්සානි පරිච්චජි, පඤ්ච සීලානි රක්ඛි, පක්ඛදිවසෙසු උපොසථකම්මං සමාදියි, මහාජනම්පි දානාදීසු පුඤ්ඤෙසු සමාදපෙසි, සග්ගමග්ගං ආචික්ඛි, නිරයභයෙන තජ්ජෙසි, පාපතො නිවාරෙසි. තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා මහාජනො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති, දෙවලොකො පරිපූරි, නිරයො තුච්ඡො විය අහොසි. තදා පන අත්තනො දානජ්ඣාසයස්ස උළාරභාවං සවිසෙසං දානපාරමියා පූරිතභාවඤ්ච පවෙදෙන්තො සත්ථා –

41. ‘‘තදාහං මාපයිත්වාන, චතුස්සාලං චතුම්මුඛං;

තත්ථ දානං පවත්තෙසිං, මිගපක්ඛිනරාදින’’න්ති. – ආදිමාහ;

තත්ථ තදාති තස්මිං නිමිරාජකාලෙ. මාපයිත්වානාති කාරාපෙත්වා. චතුස්සාලන්ති චතූසු දිසාසු සම්බන්ධසාලං. චතුම්මුඛන්ති චතූසු දිසාසු චතූහි ද්වාරෙහි යුත්තං. දානසාලාය හි මහන්තභාවතො දෙය්‍යධම්මස්ස යාචකජනස්ස ච බහුභාවතො න සක්කා එකෙනෙව ද්වාරෙන දානධම්මං පරියන්තං කාතුං දෙය්‍යධම්මඤ්ච පරියොසාපෙතුන්ති සාලාය චතූසු දිසාසු චත්තාරි මහාද්වාරානි කාරාපෙසි. තත්ථ ද්වාරතො පට්ඨාය යාව කොණා දෙය්‍යධම්මො රාසිකතො තිට්ඨති. අරුණුග්ගං ආදිං කත්වා යාව පකතියා සංවෙසනකාලො, තාව දානං පවත්තෙති. ඉතරස්මිම්පි කාලෙ අනෙකසතා පදීපා ඣායන්ති. යදා යදා අත්ථිකා ආගච්ඡන්ති, තදා තදා දීයතෙව. තඤ්ච දානං න කපණද්ධිකවනිබ්බකයාචකානඤ්ඤෙව, අථ ඛො අඩ්ඪානං මහාභොගානම්පි උපකප්පනවසෙන මහාසුදස්සනදානසදිසං උළාරතරපණීතතරානං දෙය්‍යධම්මානං පරිච්චජනතො සබ්බෙපි සකලජම්බුදීපවාසිනො මනුස්සා පටිග්ගහෙසුඤ්චෙව පරිභුඤ්ජිංසු ච. සකලජම්බුදීපඤ්හි උන්නඞ්ගලං කත්වා මහාපුරිසො තදා මහාදානං පවත්තෙසි. යථා ච මනුස්සානං, එවං මිගපක්ඛිකෙ ආදිං කත්වා තිරච්ඡානගතානම්පි දානසාලාය බහි එකමන්තෙ තෙසං උපකප්පනවසෙන දානං පවත්තෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘තත්ථ දානං පවත්තෙසිං, මිගපක්ඛිනරාදින’’න්ති. න කෙවලඤ්ච තිරච්ඡානානමෙව, පෙතානම්පි දිවසෙ දිවසෙ පත්තිං දාපෙසි. යථා ච එකිස්සා දානසාලාය, එවං පඤ්චසුපි දානසාලාසු දානං පවත්තිත්ථ. පාළියං පන ‘‘තදාහං මාපයිත්වාන, චතුස්සාලං චතුම්මුඛ’’න්ති එකං විය වුත්තං, තං නගරමජ්ඣෙ දානසාලං සන්ධාය වුත්තං.

42. ඉදානි තත්ථ දෙය්‍යධම්මං එකදෙසෙන දස්සෙන්තො ‘‘අච්ඡාදනඤ්ච සයනං, අන්නං පානඤ්ච භොජන’’න්ති ආහ.

තත්ථ අච්ඡාදනන්ති ඛොමසුඛුමාදිනානාවිධනිවාසනපාරුපනං. සයනන්ති මඤ්චපල්ලඞ්කාදිඤ්චෙව ගොනකචිත්තකාදිඤ්ච අනෙකවිධං සයිතබ්බකං, ආසනම්පි චෙත්ථ සයනග්ගහණෙනෙව ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. අන්නං පානඤ්ච භොජනන්ති තෙසං තෙසං සත්තානං යථාභිරුචිතං නානග්ගරසං අන්නඤ්චෙව පානඤ්ච අවසිට්ඨං නානාවිධභොජනවිකතිඤ්ච. අබ්බොච්ඡින්නං කරිත්වානාති ආරම්භතො පට්ඨාය යාව ආයුපරියොසානා අහොරත්තං අවිච්ඡින්නං කත්වා.

43-4. ඉදානි තස්ස දානස්ස සම්මාසම්බොධිං ආරබ්භ දානපාරමිභාවෙන පවත්තිතභාවං දස්සෙන්තො යථා තදා අත්තනො අජ්ඣාසයො පවත්තො, තං උපමාය දස්සෙතුං ‘‘යථාපි සෙවකො’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යථා නාම සෙවකපුරිසො අත්තනො සාමිකං කාලානුකාලං සෙවනවසෙන උපගතො ලද්ධබ්බධනහෙතු කායෙන වාචාය මනසා සබ්බථාපි කායවචීමනොකම්මෙහි යථා සො ආරාධිතො හොති, එවං ආරාධනීයං ආරාධනමෙව එසති ගවෙසති, තථා අහම්පි බොධිසත්තභූතො සදෙවකස්ස ලොකස්ස සාමිභූතං අනුත්තරං බුද්ධභාවං සෙවෙතුකාමො තස්ස ආරාධනත්ථං සබ්බභවෙ සබ්බස්මිං නිබ්බත්තනිබ්බත්තභවෙ දානපාරමිපරිපූරණවසෙන දානෙන සබ්බසත්තෙ සන්තප්පෙත්වා බොධිසඞ්ඛාතතො අරියමග්ගඤාණතො ජාතත්තා ‘‘බොධිජ’’න්ති ලද්ධනාමං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පරතො සබ්බථා නානූපායෙහි එසිස්සාමි ගවෙසිස්සාමි, තං උත්තමං බොධිං සම්මාසම්බොධිං ජීවිතපරිච්චාගාදිං යංකිඤ්චි කත්වා ඉච්ඡාමි අභිපත්ථෙමීති.

එවමිධ දානජ්ඣාසයස්ස උළාරභාවං දස්සෙතුං දානපාරමිවසෙනෙව දෙසනා කතා. ජාතකදෙසනායං පනස්ස සීලපාරමිආදීනම්පි පරිපූරණං විභාවිතමෙව, තථා හිස්ස හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සීලාදිගුණෙහි අත්තානං අලඞ්කරිත්වා මහාජනං තත්ථ පතිට්ඨපෙන්තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා නිබ්බත්තදෙවතා සුධම්මායං දෙවසභායං සන්නිපතිතා ‘‘අහො අම්හාකං නිමිරාජානං නිස්සාය මයං ඉමං සම්පත්තිං පත්තා, එවරූපාපි නාම අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ මහාජනස්ස බුද්ධකිච්චං සාධයමානා අච්ඡරියමනුස්සා ලොකෙ උප්පජ්ජන්තී’’ති මහාපුරිසස්ස ගුණෙ වණ්ණෙන්තා අභිත්ථවිංසු. තෙන වුත්තං –

‘‘අච්ඡෙරං වත ලොකස්මිං, උප්පජ්ජන්ති විචක්ඛණා;

යදා අහු නිමිරාජා, පණ්ඩිතො කුසලත්ථිකො’’ති. (ජා. 2.22.421) –

ආදි.

තං සුත්වා සක්කං දෙවානමින්දං ආදිං කත්වා සබ්බෙ දෙවා බොධිසත්තං දට්ඨුකාමා අහෙසුං. අථෙකදිවසං මහාපුරිසස්ස උපොසථිකස්ස උපරිපාසාදවරගතස්ස පච්ඡිමයාමෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි ‘‘දානං නු ඛො වරං, උදාහු බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති. සො තං අත්තනො කඞ්ඛං ඡින්දිතුං නාසක්ඛි. තස්මිං ඛණෙ සක්කස්ස භවනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සක්කො තං කාරණං ආවජ්ජෙන්තො බොධිසත්තං තථා විතක්කෙන්තං දිස්වා ‘‘හන්දස්ස විතක්කං ඡින්දිස්සාමී’’ති ආගන්ත්වා පුරතො ඨිතො තෙන ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති පුට්ඨො අත්තනො දෙවරාජභාවං ආරොචෙත්වා ‘‘කිං, මහාරාජ, චින්තෙසී’’ති වුත්තෙ තමත්ථං ආරොචෙසි. සක්කො බ්‍රහ්මචරියමෙව උත්තමං කත්වා දස්සෙන්තො –

‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවත්තං, උත්තමෙන විසුජ්ඣති.

‘‘න හෙතෙ සුලභා කායා, යාචයොගෙන කෙනචි;

යෙ කායෙ උපපජ්ජන්ති, අනගාරා තපස්සිනො’’ති. (ජා. 2.22.429-430) –

ආහ.

තත්ථ පුථුතිත්ථායතනෙසු මෙථුනවිරතිමත්තං හීනං බ්‍රහ්මචරියං නාම, තෙන ඛත්තියකුලෙ උපපජ්ජති. ඣානස්ස උපචාරමත්තං මජ්ඣිමං නාම, තෙන දෙවත්තං උපපජ්ජති. අට්ඨසමාපත්තිනිබ්බත්තනං පන උත්තමං නාම, තෙන බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. තඤ්හි බාහිරකා ‘‘නිබ්බාන’’න්ති කථෙන්ති. තෙනාහ ‘‘විසුජ්ඣතී’’ති. සාසනෙ පන පරිසුද්ධසීලස්ස භික්ඛුනො අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පත්ථෙන්තස්ස බ්‍රහ්මචරියචෙතනා හීනතාය හීනං නාම, තෙන යථාපත්ථිතෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තති. පරිසුද්ධසීලස්ස අට්ඨසමාපත්තිනිබ්බත්තනං මජ්ඣිමං නාම, තෙන බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. පරිසුද්ධසීලස්ස පන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තප්පත්ති උත්තමං නාම, තෙන විසුජ්ඣතීති. ඉති සක්කො ‘‘මහාරාජ, දානතො බ්‍රහ්මචරියවාසොව සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන මහප්ඵලො’’ති වණ්ණෙසි. කායාති බ්‍රහ්මගණා. යාචයොගෙනාති යාචනයුත්තෙන. ‘‘යාජයොගෙනා’’තිපි පාළි, යජනයුත්තෙන, දානයුත්තෙනාති අත්ථො. තපස්සිනොති තපනිස්සිතකා. ඉමායපි ගාථාය බ්‍රහ්මචරියවාසස්සෙව මහානුභාවතං දීපෙති. එවඤ්ච පන වත්වා ‘‘කිඤ්චාපි, මහාරාජ, දානතො බ්‍රහ්මචරියමෙව මහප්ඵලං, ද්වෙපි පනෙතෙ මහාපුරිසකත්තබ්බාව. ද්වීසුපි අප්පමත්තො හුත්වා දානඤ්ච දෙහි සීලඤ්ච රක්ඛාහී’’ති වත්වා තං ඔවදිත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො.

අථ නං දෙවගණො ‘‘මහාරාජ, කුහිං ගතත්ථා’’ති ආහ. සක්කො ‘‘මිථිලායං නිමිරඤ්ඤො කඞ්ඛ ඡින්දිතු’’න්ති තමත්ථං පකාසෙත්වා බොධිසත්තස්ස ගුණෙ විත්ථාරතො වණ්ණෙසි. තං සුත්වා දෙවා ‘‘මහාරාජ, මය්හං නිමිරාජානං දට්ඨුකාමම්හා, සාධු නං පක්කොසාපෙහී’’ති වදිංසු. සක්කො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා මාතලිං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ නිමිරාජානං වෙජයන්තං ආරොපෙත්වා ආනෙහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා රථෙන ගන්ත්වා තත්ථ මහාසත්තං ආරොපෙත්වා තෙන යාචිතො යථාකම්මං පාපකම්මීනං පුඤ්ඤකම්මීනඤ්ච ඨානානි ආචික්ඛන්තො අනුක්කමෙන දෙවලොකං නෙසි. දෙවාපි ඛො ‘‘නිමිරාජා ආගතො’’ති සුත්වා දිබ්බගන්ධවාසපුප්ඵහත්ථා යාව චිත්තකූටද්වාරකොට්ඨකා පච්චුග්ගන්ත්වා මහාසත්තං දිබ්බගන්ධාදීහි පූජෙන්තා සුධම්මං දෙවසභං ආනයිංසු. රාජා රථා ඔතරිත්වා දෙවසභං පවිසිත්වා සක්කෙන සද්ධිං එකාසනෙ නිසීදිත්වා තෙන දිබ්බෙහි කාමෙහි නිමන්තියමානො ‘‘අලං, මහාරාජ, මය්හං ඉමෙහි යාචිතකූපමෙහි කාමෙහී’’ති පටික්ඛිපිත්වා අනෙකපරියායෙන ධම්මං දෙසෙත්වා මනුස්සගණනාය සත්තාහමෙව ඨත්වා ‘‘ගච්ඡාමහං මනුස්සලොකං, තත්ථ දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරිස්සාමී’’ති ආහ. සක්කො ‘‘නිමිරාජානං මිථිලං නෙහී’’ති මාතලිං ආණාපෙසි. සො තං වෙජයන්තරථං ආරොපෙත්වා පාචීනදිසාභාගෙන මිථිලං පාපුණි. මහාජනො දිබ්බරථං දිස්වා රඤ්ඤො පච්චුග්ගමනං අකාසි. මාතලි සීහපඤ්ජරෙ මහාසත්තං ඔතාරෙත්වා ආපුච්ඡිත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො. මහාජනොපි රාජානං පරිවාරෙත්වා ‘‘කීදිසො, දෙව, දෙවලොකො’’ති පුච්ඡි. රාජා දෙවලොකසම්පත්තිං වණ්ණෙත්වා ‘‘තුම්හෙපි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොථ, එවං තස්මිං දෙවලොකෙ උප්පජ්ජිස්සථා’’ති ධම්මං දෙසෙසි. සො අපරභාගෙ පුබ්බෙ වුත්තනයෙන පලිතං දිස්වා පුත්තස්ස රජ්ජං පටිච්ඡාපෙත්වා කාමෙ පහාය පබ්බජිත්වා චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසි.

තදා සක්කො අනුරුද්ධො අහොසි. මාතලි ආනන්දො. චතුරාසීති රාජසහස්සානි බුද්ධපරිසා. නිමිරාජා ලොකනාථො.

තස්ස ඉධාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව බොධිසම්භාරා නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා බ්‍රහ්මලොකසම්පත්තිං පහාය පුබ්බෙ අත්තනා පවත්තිතං කල්‍යාණවත්තං අනුප්පබන්ධෙස්සාමීති මහාකරුණාය මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තනං, උළාරො දානජ්ඣාසයො, තදනුරූපා දානාදීසු පටිපත්ති, මහාජනස්ස ච තත්ථ පතිට්ඨාපනං, යාව දෙවමනුස්සානං පත්ථටයසතා, සක්කස්ස දෙවරාජස්ස උපසඞ්කමනෙ අතිවිම්හයතා, තෙන දිබ්බසම්පත්තියා නිමන්තියමානොපි තං අනලඞ්කරිත්වා පුඤ්ඤසම්භාරපරිබ්‍රූහනත්ථං පුන මනුස්සවාසූපගමනං, ලාභසම්පත්තීසු සබ්බත්ථ අලග්ගභාවොති එවමාදයො ගුණානුභාවා නිද්ධාරෙතබ්බාති.

නිමිරාජචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.