2. සඞ්ඛබ්‍රාහ්මණචරියාවණ්ණනා

11-12. දුතියස්මිං පුනාපරන්ති පුන අපරං, න කෙවලමිදං අකිත්තිචරියමෙව, අථ ඛො පුන අපරං අඤ්ඤං සඞ්ඛචරියම්පි පවක්ඛිස්සං, සුණොහීති අධිප්පායො. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. සඞ්ඛසව්හයොති සඞ්ඛනාමො. මහාසමුද්දං තරිතුකාමොති සුවණ්ණභූමිං ගන්තුං නාවාය මහාසමුද්දං තරිතුකාමො. උපගච්ඡාමි පට්ටනන්ති තාමලිත්තිපට්ටනං උද්දිස්ස ගච්ඡාමි. සයම්භුඤාණෙන පච්චෙකබොධියා අධිගතත්තා සයමෙව භූතන්ති සයම්භුං. කිලෙසමාරාදීසු කෙනචිපි න පරාජිතන්ති අපරාජිතං, තිණ්ණං මාරානං මත්ථකං මද්දිත්වා ඨිතන්ති අත්ථො. තත්තාය කඨිනභූමියාති ඝම්මසන්තාපෙන සන්තත්තාය සක්ඛරවාලුකානිචිතත්තා ඛරාය කක්ඛළාය භූමියා.

13. තන්ති තං පච්චෙකබුද්ධං. ඉමමත්ථන්ති ඉමං ඉදානි වක්ඛමානං ‘‘ඉදං ඛෙත්ත’’න්තිආදිකං අත්ථං. විචින්තයින්ති තදා සඞ්ඛබ්‍රාහ්මණභූතො චින්තෙසින්ති සත්ථා වදති. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා –

අතීතෙ අයං බාරාණසී මොළිනී නාම අහොසි. මොළිනීනගරෙ බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සඞ්ඛො නාම බ්‍රාහ්මණො හුත්වා අඩ්ඪො මහද්ධනො චතූසු නගරද්වාරෙසු නගරමජ්ඣෙ අත්තනො නිවෙසනද්වාරෙති ඡසු ඨානෙසු ඡ දානසාලායො කාරෙත්වා දෙවසිකං ඡසතසහස්සානි විස්සජ්ජෙන්තො කපණද්ධිකාදීනං මහාදානං පවත්තෙසි. සො එකදිවසං චින්තෙසි – ‘‘අහං ගෙහෙ ධනෙ ඛීණෙ දානං දාතුං න සක්ඛිස්සාමි, අපරික්ඛීණෙයෙව ධනෙ නාවාය සුවණ්ණභූමිං ගන්ත්වා ධනං ආහරිස්සාමී’’ති. සො නාවං භණ්ඩස්ස පූරාපෙත්වා පුත්තදාරං ආමන්තෙත්වා ‘‘යාවාහං ආගච්ඡිස්සාමි, තාව මෙ දානං අනුපච්ඡින්දන්තා පවත්තෙය්‍යාථා’’ති වත්වා දාසකම්මකරපරිවුතො උපාහනං ආරුය්හ ඡත්තෙන ධාරියමානෙන පට්ටනගාමාභිමුඛො පායාසි.

තස්මිං ඛණෙ ගන්ධමාදනෙ එකො පච්චෙකබුද්ධො සත්තාහං නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො තං ධනාහරණත්ථං ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘මහාපුරිසො ධනං ආහරිතුං ගච්ඡති, භවිස්සති නු ඛො අස්ස මහාසමුද්දෙ අන්තරායො, නො’’ති ආවජ්ජෙත්වා ‘‘භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘එස මං දිස්වා ඡත්තඤ්ච උපාහනඤ්ච මය්හං දත්වා උපාහනදානනිස්සන්දෙන සමුද්දෙ භින්නාය නාවාය පතිට්ඨං ලභිස්සති, කරිස්සාමිස්ස අනුග්ගහ’’න්ති ආකාසෙන ගන්ත්වා තස්ස අවිදූරෙ ඔතරිත්වා මජ්ඣන්හිකසමයෙ චණ්ඩවාතාතපෙන අඞ්ගාරසන්ථතසදිසං උණ්හවාලුකං මද්දන්තො තස්ස අභිමුඛං ආගඤ්ඡි. සො තං දිස්වාව හට්ඨතුට්ඨො ‘‘පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං මෙ ආගතං, අජ්ජ මයා එත්ථ බීජං රොපෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘තමහං පටිපථෙ දිස්වා, ඉමමත්ථං විචින්තයි’’න්තිආදි.

තත්ථ ඉදං ඛෙත්තන්තිආදි චින්තිතාකාරදස්සනං. ඛෙත්තන්ති ඛිත්තං බීජං මහප්ඵලභාවකරණෙන තායතීති ඛෙත්තං, පුබ්බණ්ණාපරණ්ණවිරුහනභූමි. ඉධ පන ඛෙත්තං වියාති ඛෙත්තං, අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො පච්චෙකබුද්ධො. තෙනෙවාහ ‘‘පුඤ්ඤකාමස්ස ජන්තුනො’’ති.

14. මහාගමන්ති විපුලඵලාගමං, සස්සසම්පත්තිදායකන්ති අත්ථො. බීජං න රොපෙතීති බීජං න වපති.

15. ඛෙත්තවරුත්තමන්ති ඛෙත්තවරෙසුපි උත්තමං. සීලාදිගුණසම්පන්නා හි විසෙසතො අරියසාවකා ඛෙත්තවරා, තතොපි අග්ගභූතො පච්චෙකබුද්ධො ඛෙත්තවරුත්තමො. කාරන්ති සක්කාරං. යදි න කරොමීති සම්බන්ධො. ඉදං වුත්තං හොති – ඉදමීදිසං අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලභිත්වා තත්ථ පූජාසක්කාරං යදි න කරොමි, පුඤ්ඤෙන අත්ථිකො නාමාහං න භවෙය්‍යන්ති.

16-17. යථා අමච්චොතිආදීනං ද්වින්නං ගාථානං අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා නාම යො කොචි රඤ්ඤා මුද්දාධිකාරෙ ඨපිතො ලඤ්ඡනධරො අමච්චපුරිසො සෙනාපති වා සො අන්තෙපුරෙ ජනෙ බහිද්ධා ච බලකායාදීසු රඤ්ඤො යථානුසිට්ඨං න පටිපජ්ජති න තෙසං ධනධඤ්ඤං දෙති, තං තං කත්තබ්බං වත්තං පරිහාපෙති. සො මුද්දිතො පරිහායති මුද්දාධිකාරලද්ධවිභවතො පරිධංසති, එවමෙව අහම්පි පුඤ්ඤකම්මස්ස රතො ලද්ධබ්බපුඤ්ඤඵලසඞ්ඛාතං පුඤ්ඤකාමො දක්ඛිණාය විපුලඵලභාවකරණෙන විපුලං දිස්වාන තං දක්ඛිණං උළාරං දක්ඛිණෙය්‍යං ලභිත්වා තස්ස දානං යදි න දදාමි පුඤ්ඤතො ආයතිං පුඤ්ඤඵලතො ච පරිධංසාමි. තස්මා ඉධ මයා පුඤ්ඤං කාතබ්බමෙවාති.

එවං පන චින්තෙත්වා මහාපුරිසො දූරතොව උපාහනා ඔරොහිත්වා වෙගෙන උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, මය්හං අනුග්ගහත්ථාය ඉමං රුක්ඛමූලං උපගච්ඡථා’’ති වත්වා තස්මිං රුක්ඛමූලං උපසඞ්කමන්තෙ තත්ථ වාලුකං උස්සාපෙත්වා උත්තරාසඞ්ගං පඤ්ඤාපෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ තත්ථ නිසින්නෙ වන්දිත්වා වාසිතපරිස්සාවිතෙන උදකෙන තස්ස පාදෙ ධොවිත්වා, ගන්ධතෙලෙන මක්ඛෙත්වා, අත්තනො උපාහනං පුඤ්ඡිත්වා, ගන්ධතෙලෙන මක්ඛෙත්වා, තස්ස පාදෙ පටිමුඤ්චිත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමං උපාහනං ආරුය්හ, ඉමං ඡත්තං මත්ථකෙ කත්වා ගච්ඡථා’’ති ඡත්තුපාහනං අදාසි. සොපිස්ස අනුග්ගහත්ථාය තං ගහෙත්වා පසාදසංවඩ්ඪනත්ථං පස්සන්තස්සෙව වෙහාසං උප්පතිත්වා ගන්ධමාදනං අගමාසි. තෙන වුත්තං –

18. ‘‘එවාහං චින්තයිත්වාන, ඔරොහිත්වා උපාහනා;

තස්ස පාදානි වන්දිත්වා, අදාසිං ඡත්තුපාහන’’න්ති.

බොධිසත්තො තං දිස්වා අතිවිය පසන්නචිත්තො පට්ටනං ගන්ත්වා නාවං අභිරුහි. අථස්ස මහාසමුද්දං තරන්තස්ස සත්තමෙ දිවසෙ නාවා විවරමදාසි. උදකං උස්සිඤ්චිතුං නාසක්ඛිංසු. මහාජනො මරණභයභීතො අත්තනො අත්තනො දෙවතා නමස්සිත්වා මහාවිරවං විරවි. බොධිසත්තො එකං උපට්ඨාකං ගහෙත්වා සකලසරීරං තෙලෙන මක්ඛෙත්වා සප්පිනා සද්ධිං සක්ඛරචුණ්ණානි යාවදත්ථං ඛාදිත්වා තම්පි ඛාදාපෙත්වා තෙන සද්ධිං කූපකයට්ඨිමත්ථකං ආරුය්හ ‘‘ඉමාය දිසාය අම්හාකං නගර’’න්ති දිසං වවත්ථපෙත්වා මච්ඡකච්ඡපපරිපන්ථතො අත්තානං සච්චාධිට්ඨානෙන පමොචෙන්තො තෙන සද්ධිං උසභමත්තට්ඨානං අතික්කමිත්වා පතිත්වා සමුද්දං තරිතුං ආරභි. මහාජනො පන තත්ථෙව විනාසං පාපුණි. තස්ස තරන්තස්සෙව සත්ත දිවසා ගතා. සො තස්මිම්පි කාලෙ ලොණොදකෙන මුඛං වික්ඛාලෙත්වා උපොසථිකො අහොසියෙව.

තදා පන ඊදිසානං පුරිසවිසෙසානං රක්ඛණත්ථාය චතූහි ලොකපාලෙහි ඨපිතා මණිමෙඛලා නාම දෙවධීතා අත්තනො ඉස්සරියෙන සත්තාහං පමජ්ජිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ තං දිස්වා ‘‘සචායං ඉධ මරිස්ස, අතිවිය ගාරය්හා අභවිස්ස’’න්ති සංවිග්ගහදයා සුවණ්ණපාතියා දිබ්බභොජනස්ස පූරෙත්වා වෙගෙනාගන්ත්වා ‘‘බ්‍රාහ්මණ, ඉදං දිබ්බභොජනං භුඤ්ජා’’ති ආහ. සො තං උල්ලොකෙත්වා ‘‘නාහං භුඤ්ජාමි, උපොසථිකොම්හී’’ති පටික්ඛිපිත්වා තං පුච්ඡන්තො –

‘‘යං ත්වං සුඛෙනාභිසමෙක්ඛසෙ මං, භුඤ්ජස්සු භත්තං ඉති මං වදෙසි;

පුච්ඡාමි තං නාරි මහානුභාවෙ, දෙවී නුසි ත්වං උද මානුසී නූ’’ති. (ජා. 1.10.42) –

ආහ. සා තස්ස පටිවචනං දෙන්තී –

‘‘දෙවී අහං සඞ්ඛ මහානුභාවා, ඉධාගතා සාගරවාරිමජ්ඣෙ;

අනුකම්පිකා නො ච පදුට්ඨචිත්තා, තවෙව අත්ථාය ඉධාගතාස්මි.

‘‘ඉධන්නපානං සයනාසනඤ්ච, යානානි නානාවිවිධානි සඞ්ඛ;

සබ්බස්ස ත්‍යාහං පටිපාදයාමි, යං කිඤ්චි තුය්හං මනසාභිපත්ථිත’’න්ති. (ජා. 1.10.43-44) –

ඉමා ගාථා අභාසි. තං සුත්වා මහාසත්තො ‘‘අයං දෙවධීතා සමුද්දපිට්ඨෙ මය්හං ‘ඉදඤ්චිදඤ්ච දම්මී’ති වදති, යඤ්චෙසා මය්හං දෙති, තම්පි මම පුඤ්ඤෙනෙව, තං පන පුඤ්ඤං අයං දෙවධීතා ජානාති නු ඛො, උදාහු න ජානාති, පුච්ඡිස්සාමි තාව න’’න්ති චින්තෙත්වා පුච්ඡන්තො ඉමං ගාථමාහ –

‘‘යං කිඤ්චි යිට්ඨඤ්ච හුතඤ්ච මය්හං, සබ්බස්ස නො ඉස්සරා ත්වං සුගත්තෙ;

සුස්සොණි සුබ්භූරු විලග්ගමජ්ඣෙ, කිස්ස මෙ කම්මස්ස අයං විපාකො’’ති. (ජා. 1.10.45);

තත්ථ යිට්ඨන්ති දානවසෙන යජිතං. හුතන්ති ආහුනපාහුනවසෙන දින්නං. සබ්බස්ස නො ඉස්සරා ත්වන්ති අම්හාකං පුඤ්ඤකම්මස්ස සබ්බස්ස ත්වං ඉස්සරා, ‘‘අයං ඉමස්ස විපාකො, අයං ඉමස්සා’’ති බ්‍යාකරිතුං සමත්ථා. සුස්සොණීති සුන්දරජඝනෙ. සුබ්භූරූති සුන්දරෙහි භමුකෙහි ඌරූහි ච සමන්නාගතෙ. විලග්ගමජ්ඣෙති විලග්ගතනුමජ්ඣෙ. කිස්ස මෙති මයා කතකම්මෙසු කතරකම්මස්ස අයං විපාකො, යෙනාහං අප්පතිට්ඨෙ මහාසමුද්දෙ අජ්ජ පතිට්ඨං ලභාමීති.

තං සුත්වා දෙවධීතා ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො ‘යං අත්තනා කුසලකම්මං කතං, තං කම්මං න ජානාතී’ති සඤ්ඤාය පුච්ඡති මඤ්ඤෙ, කථෙස්සාමි න’’න්ති නාවාභිරුහනදිවසෙ පච්චෙකබුද්ධස්ස ඡත්තුපාහනදානපුඤ්ඤමෙව තස්ස කාරණන්ති කථෙන්තී –

‘‘ඝම්මෙ පථෙ බ්‍රාහ්මණ එකභික්ඛුං, උග්ඝට්ටපාදං තසිතං කිලන්තං;

පටිපාදයී සඞ්ඛ උපාහනානි, සා දක්ඛිණා කාමදුහා තවජ්ජා’’ති. (ජා. 1.10.46) –

ගාථමාහ.

තත්ථ එකභික්ඛුන්ති එකං පච්චෙකබුද්ධං සන්ධායාහ. උග්ඝට්ටපාදන්ති උණ්හවාලුකාය ඝට්ටපාදං, විබාධිතපාදන්ති අත්ථො. තසිතන්ති පිපාසිතං. පටිපාදයීති පටිපාදෙසි යොජෙසි. කාමදුහාති සබ්බකාමදායිකා.

තං සුත්වා මහාසත්තො ‘‘එවරූපෙපි නාම අප්පතිට්ඨෙ මහාසමුද්දෙ මයා දින්නං ඡත්තුපාහනදානං මම සබ්බකාමදදං ජාතං අහො සුදින්න’’න්ති තුට්ඨචිත්තො –

‘‘සා හොතු නාවා ඵලකූපපන්නා, අනවස්සුතා එරකවාතයුත්තා;

අඤ්ඤස්ස යානස්ස න හෙත්ථ භූමි, අජ්ජෙව මං මොළිනිං පාපයස්සූ’’ති. (ජා. 1.10.47) –

ගාථමාහ.

තත්ථ ඵලකූපපන්නාති මහානාවතාය බහූහි ඵලකෙහි උපෙතා. උදකප්පවෙසනාභාවෙන අනවස්සුතා. සම්මා ගහෙත්වා ගමනකවාතෙන එරකවාතයුත්තා.

දෙවධීතා තස්ස වචනං සුත්වා තුට්ඨහට්ඨා දීඝතො අට්ඨඋසභං විත්ථාරතො චතුඋසභං ගම්භීරතො වීසතියට්ඨිකං සත්තරතනමයං නාවං මාපෙත්වා කූපඵියාරිත්තයුත්තානි ඉන්දනීලරජතසුවණ්ණමයාදීනි නිම්මිනිත්වා සත්තන්නං රතනානං පූරෙත්වා බ්‍රාහ්මණං ආලිඞ්ගෙත්වා නාවං ආරොපෙසි, උපට්ඨාකං පනස්ස න ඔලොකෙසි. බ්‍රාහ්මණො අත්තනා කතකල්‍යාණතො තස්ස පත්තිං අදාසි, සො අනුමොදි. අථ දෙවධීතා තම්පි ආලිඞ්ගෙත්වා නාවාය පතිට්ඨාපෙත්වා තං නාවං මොළිනීනගරං නෙත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස ඝරෙ ධනං පතිට්ඨාපෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව අගමාසි. තෙනාහ භගවා –

‘‘සා තත්ථ විත්තා සුමනා පතීතා, නාවං සුචිත්තං අභිනිම්මිනිත්වා;

ආදාය සඞ්ඛං පුරිසෙන සද්ධිං, උපානයී නගරං සාධුරම්ම’’න්ති. (ජා. 1.10.48);

මහාපුරිසස්ස හි චිත්තසම්පත්තියා පච්චෙකබුද්ධස්ස ච නිරොධතො වුට්ඨිතභාවෙන සත්තසු චෙතනාසු ආදිචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයා අතිඋළාරඵලා ච ජාතා. ඉදම්පි තස්ස දානස්ස අප්පමත්තඵලන්ති දට්ඨබ්බං. අපරිමාණඵලඤ්හි තං දානං බොධිසම්භාරභූතං. තෙන වුත්තං –

19. ‘‘තෙනෙවාහං සතගුණතො, සුඛුමාලො සුඛෙධිතො;

අපි ච දානං පරිපූරෙන්තො, එවං තස්ස අදාසහ’’න්ති.

තත්ථ තෙනාති තතො පච්චෙකබුද්ධතො, සතගුණතොති සතගුණෙන අහං තදා සඞ්ඛභූතො සුඛුමාලො, තස්මා සුඛෙධිතො සුඛසංවඩ්ඪො, අපි ච එවං සන්තෙපි දානං පරිපූරෙන්තො, එවං මය්හං දානපාරමී පරිපූරෙතූති තස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස අත්තනො සරීරදුක්ඛං අනපෙක්ඛිත්වා ඡත්තුපාහනං අදාසින්ති අත්තනො දානජ්ඣාසයස්ස උළාරභාවං සත්ථා පවෙදෙසි.

බොධිසත්තොපි යාවජීවං අමිතධනගෙහං අජ්ඣාවසන්තො භිය්‍යොසොමත්තාය දානානි දත්වා සීලානි රක්ඛිත්වා ආයුපරියොසානෙ සපරිසො දෙවනගරං පූරෙසි.

තදා දෙවධීතා උප්පලවණ්ණා අහොසි, පුරිසො ආනන්දත්ථෙරො, ලොකනාථො සඞ්ඛබ්‍රාහ්මණො.

තස්ස සුවිසුද්ධනිච්චසීලඋපොසථසීලාදිවසෙන සීලපාරමී දානසීලාදීනං පටිපක්ඛතො නික්ඛන්තත්තා කුසලධම්මවසෙන නෙක්ඛම්මපාරමී, දානාදිනිප්ඵාදනත්ථං අබ්භුස්සහනවසෙන තථා මහාසමුද්දතරණවායාමවසෙන ච වීරියපාරමී, තදත්ථං අධිවාසනඛන්තිවසෙන ඛන්තිපාරමී, පටිඤ්ඤානුරූපප්පටිපත්තියා සච්චපාරමී, සබ්බත්ථ අචලසමාදානාධිට්ඨානවසෙන අධිට්ඨානපාරමී, සබ්බසත්තෙසු හිතජ්ඣාසයවසෙන මෙත්තාපාරමී, සත්තසඞ්ඛාරකතවිප්පකාරෙසු මජ්ඣත්තභාවප්පත්තියා උපෙක්ඛාපාරමී, සබ්බපාරමීනං උපකාරානුපකාරෙ ධම්මෙ ජානිත්වා අනුපකාරෙ ධම්මෙ පහාය උපකාරධම්මෙසු පවත්තාපනපුරෙචරා සහජාතා ච උපායකොසල්ලභූතා පඤ්ඤා පඤ්ඤාපාරමීති ඉමාපි පාරමියො ලබ්භන්ති.

දානජ්ඣාසයස්ස පන අතිඋළාරභාවෙන දානපාරමීවසෙන දෙසනා පවත්තා. යස්මා චෙත්ථ දස පාරමියො ලබ්භන්ති, තස්මා හෙට්ඨා වුත්තා මහාකරුණාදයො බොධිසත්තගුණා ඉධාපි යථාරහං නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා අත්තනො භොගසුඛං අනපෙක්ඛිත්වා මහාකරුණාය ‘‘දානපාරමිං පූරෙස්සාමී’’ති දානසම්භාරසංහරණත්ථං සමුද්දතරණං, තත්ථ ච සමුද්දපතිතස්සපි උපොසථාධිට්ඨානං, සීලඛණ්ඩභයෙන දෙවධීතායපි උපගතාය ආහාරානාහරණන්ති එවමාදයො මහාසත්තස්ස ගුණා වෙදිතබ්බා. ඉදානි වක්ඛමානෙසු සෙසචරිතෙසු ඉමිනාව නයෙන ගුණනිද්ධාරණං වෙදිතබ්බං. තත්ථ තත්ථ විසෙසමත්තමෙව වක්ඛාම. තෙනෙතං වුච්චති –

‘‘එවං අච්ඡරියා හෙතෙ, අබ්භුතා ච මහෙසිනො…පෙ…;

පගෙවානුකිරියා තෙසං, ධම්මස්ස අනුධම්මතො’’ති.

සඞ්ඛබ්‍රාහ්මණචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.