3. කුරුරාජචරියාවණ්ණනා

20. තතියෙ ඉන්දපත්ථෙ පුරුත්තමෙති ඉන්දපත්ථනාමකෙ කුරුරට්ඨස්ස පුරවරෙ උත්තමනගරෙ. රාජාති ධම්මෙන සමෙන චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි පරිසං රඤ්ජෙතීති රාජා. කුසලෙ දසහුපාගතොති කුසලෙහි දසහි සමන්නාගතො, දානාදීහි දසහි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූහි, දසහි කුසලකම්මපථෙහි වා යුත්තොති අත්ථො.

21. කලිඞ්ගරට්ඨවිසයාති කලිඞ්ගරට්ඨසඞ්ඛාතවිසයා. බ්‍රාහ්මණා උපගඤ්ඡු මන්ති කලිඞ්ගරාජෙන උය්‍යොජිතා අට්ඨ බ්‍රාහ්මණා මං උපසඞ්කමිංසු. උපසඞ්කමිත්වා ච පන ආයාචුං මං හත්ථිනාගන්ති හත්ථිභූතං මහානාගං මං ආයාචිංසු. ධඤ්ඤන්ති ධනායිතබ්බසිරිසොභග්ගප්පත්තං ලක්ඛණසම්පන්නං. මඞ්ගලසම්මතන්ති තායයෙව ලක්ඛණසම්පත්තියා මඞ්ගලං අභිවුඩ්ඪිකාරණන්ති අභිසම්මතං ජනෙහි.

22. අවුට්ඨිකොති වස්සරහිතො. දුබ්භික්ඛොති දුල්ලභභොජනො. ඡාතකො මහාති මහතී ජිඝච්ඡාබාධා වත්තතීති අත්ථො. දදාහීති දෙහි. නීලන්ති නීලවණ්ණං. අඤ්ජනසව්හයන්ති අඤ්ජනසද්දෙන අව්හාතබ්බං, අඤ්ජනනාමකන්ති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – අම්හාකං කලිඞ්ගරට්ඨං අවුට්ඨිකං, තෙන ඉදානි මහාදුබ්භික්ඛං තත්ථ මහන්තං ඡාතකභයං උප්පන්නං, තස්ස වූපසමත්ථාය ඉමං අඤ්ජනගිරිසඞ්කාසං තුය්හං අඤ්ජනනාමකං මඞ්ගලහත්ථිං දෙහි, ඉමස්මිඤ්හි තත්ථ නීතෙ දෙවො වස්සිස්සති, තෙන තං සබ්බභයං වූපසම්මිස්සතීති. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා –

අතීතෙ කුරුරට්ඨෙ ඉන්දපත්ථනගරෙ බොධිසත්තො කුරුරාජස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අනුපුබ්බෙන විඤ්ඤුතං පත්තො, තක්කසිලං ගන්ත්වා යොගවිහිතානි සිප්පායතනානි විජ්ජාට්ඨානානි ච උග්ගහෙත්වා පච්චාගතො පිතරා උපරජ්ජෙ ඨපිතො, අපරභාගෙ පිතු අච්චයෙන රජ්ජං පත්වා දස රාජධම්මෙ අකොපෙන්තො ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙසි ධනඤ්ජයො නාම නාමෙන. සො චතූසු නගරද්වාරෙසු නගරමජ්ඣෙ නිවෙසනද්වාරෙති ඡ දානසාලායො කාරෙත්වා දෙවසිකං ඡසතසහස්සං ධනං විස්සජ්ජෙන්තො සකලජම්බුදීපං උන්නඞ්ගලං කත්වා දානං අදාසි. තස්ස දානජ්ඣාසයතා දානාභිරති සකලජම්බුදීපං පත්ථරි.

තස්මිං කාලෙ කලිඞ්ගරට්ඨෙ දුබ්භික්ඛභයං ඡාතකභයං රොගභයන්ති තීණි භයානි උප්පජ්ජිංසු. සකලරට්ඨවාසිනො දන්තපුරං ගන්ත්වා රාජභවනද්වාරෙ උක්කුට්ඨිමකංසු ‘‘දෙවං වස්සාපෙහි දෙවා’’ති. රාජා තං සුත්වා ‘‘කිංකාරණා එතෙ විරවන්තී’’ති අමච්චෙ පුච්ඡි. අමච්චා රඤ්ඤො තමත්ථං ආරොචෙසුං. රාජා පොරාණකරාජානො දෙවෙ අවස්සන්තෙ කිං කරොන්තීති. ‘‘දෙවො වස්සතූ’’ති දානං දත්වා උපොසථං අධිට්ඨාය සමාදින්නසීලා සිරිගබ්භං පවිසිත්වා දබ්බසන්ථරෙ සත්තාහං නිපජ්ජන්තීති. තං සුත්වා තථා අකාසි. දෙවො න වස්සි, එවං රාජා අහං මයා කත්තබ්බකිච්චං අකාසිං, දෙවො න වස්සති, කින්ති කරොමාති. දෙව, ඉන්දපත්ථනගරෙ ධනඤ්ජයස්ස නාම කුරුරාජස්ස මඞ්ගලහත්ථිම්හි ආනීතෙ දෙවො වස්සිස්සතීති. සො රාජා බලවාහනසම්පන්නො දුප්පසහො, කථමස්ස හත්ථිං ආනෙස්සාමාති. මහාරාජ, තෙන සද්ධිං යුද්ධකිච්චං නත්ථි, දානජ්ඣාසයො සො රාජා දානාභිරතො යාචිතො සමානො අලඞ්කතසීසම්පි ඡින්දිත්වා පසාදසම්පන්නානි අක්ඛීනිපි උප්පාටෙත්වා සකලරජ්ජම්පි නිය්‍යාතෙත්වා දදෙය්‍ය, හත්ථිම්හි වත්තබ්බමෙව නත්ථි, අවස්සං යාචිතො සමානො දස්සතීති. කෙ පන යාචිතුං සමත්ථාති? බ්‍රාහ්මණා, මහාරාජාති. රාජා අට්ඨ බ්‍රාහ්මණෙ පක්කොසාපෙත්වා සක්කාරසම්මානං කත්වා පරිබ්බයං දත්වා හත්ථියාචනත්ථං පෙසෙසි. තෙ සබ්බත්ථ එකරත්තිවාසෙන තුරිතගමනං ගන්ත්වා කතිපාහං නගරද්වාරෙ දානසාලාසු භුඤ්ජන්තා සරීරං සන්තප්පෙත්වා රඤ්ඤො දානග්ගං ආගමනපථෙ කාලං ආගමයමානා පාචීනද්වාරෙ අට්ඨංසු.

බොධිසත්තොපි පාතොව න්හාතානුලිත්තො සබ්බාලඞ්කාරප්පටිමණ්ඩිතො අලඞ්කතවරවාරණඛන්ධගතො මහන්තෙන රාජානුභාවෙන දානසාලං ගන්ත්වා ඔතරිත්වා සත්තට්ඨජනානං සහත්ථෙන දානං දත්වා ‘‘ඉමිනාව නීහාරෙන දෙථා’’ති වත්වා හත්ථිං අභිරුහිත්වා දක්ඛිණද්වාරං අගමාසි. බ්‍රාහ්මණා පාචීනද්වාරෙ ආරක්ඛස්ස බලවතාය ඔකාසං අලභිත්වා දක්ඛිණද්වාරං ගන්ත්වා රාජානං ආගච්ඡන්තං උල්ලොකයමානා ද්වාරතො නාතිදූරෙ උන්නතට්ඨානෙ ඨිතා සම්පත්තං රාජානං හත්ථෙ උක්ඛිපිත්වා ජයාපෙසුං. රාජා වජිරඞ්කුසෙන වාරණං නිවත්තෙත්වා තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා තෙ බ්‍රාහ්මණෙ ‘‘කිං ඉච්ඡථා’’ති පුච්ඡි. බ්‍රාහ්මණා ‘‘කලිඞ්ගරට්ඨං දුබ්භික්ඛභයෙන ඡාතකභයෙන රොගභයෙන ච උපද්දුතං. සො උපද්දවො ඉමස්මිං තව මඞ්ගලහත්ථිම්හි නීතෙ වූපසම්මිස්සති. තස්මා ඉමං අඤ්ජනවණ්ණං නාගං අම්හාකං දෙහී’’ති ආහංසු. තමත්ථං පකාසෙන්තො සත්ථා ආහ ‘‘කලිඞ්ගරට්ඨවිසයා…පෙ… අඤ්ජනසව්හය’’න්ති. තස්සත්ථො වුත්තො එව.

අථ බොධිසත්තො ‘‘න මෙතං පතිරූපං, යං මෙ යාචකානං මනොරථවිඝාතො සියා, මය්හඤ්ච සමාදානභෙදො සියා’’ති හත්ථික්ඛන්ධතො ඔතරිත්වා ‘‘සචෙ අනලඞ්කතට්ඨානං අත්ථි, අලඞ්කරිත්වා දස්සාමී’’ති සමන්තතො ඔලොකෙත්වා අනලඞ්කතට්ඨානං අදිස්වා සොණ්ඩාය නං ගහෙත්වා බ්‍රාහ්මණානං හත්ථෙසු ඨපෙත්වා රතනභිඞ්ගාරෙන පුප්ඵගන්ධවාසිතං උදකං පාතෙත්වා අදාසි. තෙන වුත්තං –

23. ‘‘න මෙ යාචකමනුප්පත්තෙ, පටික්ඛෙපො අනුච්ඡවො;

මා මෙ භිජ්ජි සමාදානං, දස්සාමි විපුලං ගජං.

24. ‘‘නාගං ගහෙත්වා සොණ්ඩාය, භිඞ්ගාරෙ රතනාමයෙ;

ජලං හත්ථෙ ආකිරිත්වා, බ්‍රාහ්මණානං අදං ගජ’’න්ති.

තත්ථ යාචකමනුප්පත්තෙති යාචකෙ අනුප්පත්තෙ. අනුච්ඡවොති අනුච්ඡවිකො පතිරූපො. මා මෙ භිජ්ජි සමාදානන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණත්ථාය සබ්බස්ස යාචකස්ස සබ්බං අනවජ්ජං ඉච්ඡිතං දදන්තො දානපාරමිං පූරෙස්සාමීති යං මය්හං සමාදානං, තං මා භිජ්ජි. තස්මා දස්සාමි විපුලං ගජන්ති මහන්තං ඉමං මඞ්ගලහත්ථිං දස්සාමීති. අදන්ති අදාසිං.

25. තස්මිං පන හත්ථිම්හි දින්නෙ අමච්චා බොධිසත්තං එතදවොචුං – ‘‘කස්මා, මහාරාජ, මඞ්ගලහත්ථිං දදත්ථ, නනු අඤ්ඤො හත්ථී දාතබ්බො, රඤ්ඤා නාම එවරූපො ඔපවය්හො මඞ්ගලහත්ථී ඉස්සරියං අභිවිජයඤ්ච ආකඞ්ඛන්තෙන න දාතබ්බො’’ති. මහාසත්තො යං මං යාචකා යාචන්ති, තදෙව මයා දාතබ්බං, සචෙ පන මං රජ්ජං යාචෙය්‍යුං, රජ්ජම්පි තෙසං දදෙය්‍යං, මය්හං රජ්ජතොපි ජීවිතතොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව පියතරං, තස්මා තං හත්ථිං අදාසින්ති ආහ. තෙන වුත්තං ‘‘තස්ස නාගෙ පදින්නම්හී’’තිආදි. තත්ථ තස්සාති තස්ස තෙන, තස්මිං නාගෙ හත්ථිම්හි දින්නෙ.

26. මඞ්ගලසම්පන්නන්ති මඞ්ගලගුණෙහි සමන්නාගතං. සඞ්ගාමවිජයුත්තමන්ති සඞ්ගාමවිජයා උත්තමං, සඞ්ගාමවිජයෙ වා උත්තමං පධානං පවරං නාගං. කිං තෙ රජ්ජං කරිස්සතීති තස්මිං නාගෙ අපගතෙ තව රජ්ජං කිං කරිස්සති, රජ්ජකිච්චං න කරිස්සති, රජ්ජම්පි අපගතමෙවාති දස්සෙති.

27. රජ්ජම්පි මෙ දදෙ සබ්බන්ති තිට්ඨතු නාගො තිරච්ඡානගතො, ඉදං මෙ සබ්බං කුරුරට්ඨම්පි යාචකානං දදෙය්‍යං. සරීරං දජ්ජමත්තනොති රජ්ජෙපි වා කිං වත්තබ්බං, අත්තනො සරීරම්පි යාචකානං දදෙය්‍යං, සබ්බොපි හි මෙ අජ්ඣත්තිකබාහිරො පරිග්ගහො ලොකහිතත්ථමෙව මයා පරිච්චත්තො. යස්මා සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං සබ්බඤ්ඤුතා ච දානපාරමිං ආදිං කත්වා සබ්බපාරමියො අපූරෙන්තෙන න සක්කා ලද්ධුං, තස්මා නාගං අදාසිං අහන්ති දස්සෙති.

එවම්පි තස්මිං නාගෙ ආනීතෙ කලිඞ්ගරට්ඨෙ දෙවො න වස්සතෙව. කලිඞ්ගරාජා ‘‘ඉදානිපි න වස්සති, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘කුරුරාජා ගරුධම්මෙ රක්ඛති, තෙනස්ස රට්ඨෙ අන්වද්ධමාසං අනුදසාහං දෙවො වස්සති, රඤ්ඤො ගුණානුභාවො එස, න ඉමස්ස තිරච්ඡානගතස්සා’’ති ජානිත්වා ‘‘මයම්පි ගරුධම්මෙ රක්ඛිස්සාම, ගච්ඡථ ධනඤ්චයකොරබ්‍යස්ස සන්තිකෙ තෙ සුවණ්ණපට්ටෙ ලිඛාපෙත්වා ආනෙථා’’ති අමච්චෙ පෙසෙසි. ගරුධම්මා වුච්චන්ති පඤ්ච සීලානි, තානි බොධිසත්තො සුපරිසුද්ධානි කත්වා රක්ඛති, යථා ච බොධිසත්තො. එවමස්ස මාතා අග්ගමහෙසී, කනිට්ඨභාතා උපරාජා, පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො, රජ්ජුග්ගාහකො අමච්චො, සාරථි සෙට්ඨි, දොණමාපකො දොවාරිකො, නගරසොභිනී වණ්ණදාසීති. තෙන වුත්තං –

‘‘රාජා මාතා මහෙසී ච, උපරාජා පුරොහිතො;

රජ්ජුග්ගාහො සාරථී සෙට්ඨි, දොණො දොවාරිකො තථා;

ගණිකා තෙ එකාදස, ගරුධම්මෙ පතිට්ඨිතා’’ති.

තෙ අමච්චා බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා තමත්ථං ආරොචෙසුං. මහාසත්තො ‘‘මය්හං ගරුධම්මෙ කුක්කුච්චං අත්ථි, මාතා පන මෙ සුරක්ඛිතං රක්ඛති, තස්සා සන්තිකෙ ගණ්හථා’’ති වත්වා තෙහි ‘‘මහාරාජ, කුක්කුච්චං නාම සික්ඛාකාමස්ස සල්ලෙඛවුත්තිනො හොති, දෙථ නො’’ති යාචිතො ‘‘පාණො න හන්තබ්බො, අදින්නං න ආදාතබ්බං, කාමෙසුමිච්ඡාචාරො න චරිතබ්බො, මුසා න භණිතබ්බං, මජ්ජං න පාතබ්බ’’න්ති සුවණ්ණපට්ටෙ ලිඛාපෙත්වා ‘‘එවං සන්තෙපි මාතු සන්තිකෙ ගණ්හථා’’ති ආහ.

දූතා රාජානං වන්දිත්වා තස්සා සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘දෙවි, තුම්හෙ කිර ගරුධම්මං රක්ඛථ, තං නො දෙථා’’ති වදිංසු. බොධිසත්තස්ස මාතාපි තථෙව අත්තනො කුක්කුච්චස්ස අත්ථිභාවං වත්වාව තෙහි යාචිතා අදාසි. තථා මහෙසිආදයොපි. තෙ සබ්බෙසම්පි සන්තිකෙ සුවණ්ණපට්ටෙ ගරුධම්මෙ ලිඛාපෙත්වා දන්තපුරං ගන්ත්වා කලිඞ්ගරඤ්ඤො දත්වා තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. සොපි රාජා තස්මිං ධම්මෙ වත්තමානො පඤ්ච සීලානි පූරෙසි. තතො සකලකලිඞ්ගරට්ඨෙ දෙවො වස්සි. තීණි භයානි වූපසන්තානි. රට්ඨං ඛෙමං සුභික්ඛං අහොසි. බොධිසත්තො යාවජීවං දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සපරිසො සග්ගපුරං පූරෙසි.

තදා ගණිකාදයො උප්පලවණ්ණාදයො අහෙසුං. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘ගණිකා උප්පලවණ්ණා, පුණ්ණො දොවාරිකො තදා;

රජ්ජුග්ගාහො ච කච්චානො, දොණමාපකො ච කොලිතො.

‘‘සාරිපුත්තො තදා සෙට්ඨි, අනුරුද්ධො ච සාරථි;

බ්‍රාහ්මණො කස්සපො ථෙරො, උපරාජානන්දපණ්ඩිතො.

‘‘මහෙසී රාහුලමාතා, මායාදෙවී ජනෙත්තිකා;

කුරුරාජා බොධිසත්තො, එවං ධාරෙථ ජාතක’’න්ති. (ධ. ප. අට්ඨ. 2.361 හංසඝාතකභික්ඛුවත්ථු);

ඉධාපි නෙක්ඛම්මපාරමිආදයො සෙසධම්මා ච වුත්තනයෙනෙව නිද්ධාරෙතබ්බාති.

කුරුරාජචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.