1. බුද්ධඅපදානවණ්ණනා

ඉදානි අබ්භන්තරනිදානානන්තරං අපදානට්ඨකථං කථෙතුකාමො –

‘‘සපදානං අපදානං, විචිත්‍රනයදෙසනං;

යං ඛුද්දකනිකායස්මිං, සඞ්ගායිංසු මහෙසයො;

තස්ස දානි අනුප්පත්තො, අත්ථසංවණ්ණනාක්කමො’’ති.

තත්ථ යං අපදානං තාව ‘‘සකලං බුද්ධවචනං එකවිමුත්තිරස’’න්ති වුත්තත්තා එකරසෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති, ධම්මවිනයවසෙන ද්විධාසඞ්ගහෙ ධම්මෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති, පඨමමජ්ඣිමපච්ඡිමබුද්ධවචනෙසු මජ්ඣිමබුද්ධවචනෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති, විනයාභිධම්මසුත්තන්තපිටකෙසු සුත්තන්තපිටකෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති, දීඝනිකායමජ්ඣිමසංයුත්තඅඞ්ගුත්තරඛුද්දකනිකායෙසු පඤ්චසු ඛුද්දකනිකායෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති, සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණං ගාථා උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං වෙදල්ලන්ති නවසු සාසනඞ්ගෙසු ගාථාය සඞ්ගහිතං.

‘‘ද්වාසීති බුද්ධතො ගණ්හිං, ද්වෙසහස්සානි භික්ඛුතො;

චතුරාසීතිසහස්සානි, යෙමෙ ධම්මා පවත්තිනො’’ති. –

එවං වුත්තචතුරාසීතිසහස්සධම්මක්ඛන්ධෙසු කතිපයධම්මක්ඛන්ධසඞ්ගහිතං හොතීති.

ඉදානි තං අපදානං දස්සෙන්තො ‘‘තිංසපාරමිසම්පුණ්ණා, ධම්මරාජා අසඞ්ඛියා’’ති ආහ. තත්ථ දසපාරමිතාව පච්ඡිමමජ්ඣිමුක්කට්ඨවසෙන දසපාරමීදසඋපපාරමීදසපරමත්ථපාරමීනං වසෙන සමත්තිංසපාරමී. තාහි සංසුට්ඨු පුණ්ණා සම්පුණ්ණා සමන්නාගතා සමඞ්ගීභූතා අජ්ඣාපන්නා සංයුත්තාති තිංසපාරමිසම්පුණ්ණා. සකලලොකත්තයවාසිනෙ සත්තනිකායෙ මෙත්තාකරුණාමුදිතාඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාහි චතූහි බ්‍රහ්මවිහාරසමාපත්තීහි වා ඵලසමාපත්තිවිහාරෙන වා එකචිත්තභාවෙන අත්තනො ච කායෙ රඤ්ජෙන්ති අල්ලීයාපෙන්තීති රාජානො, ධම්මෙන රාජානො ධම්මරාජා, ඉත්ථම්භූතා බුද්ධා. දසසතං සහස්සං දසසහස්සං සතසහස්සං දසසතසහස්සං කොටි පකොටි කොටිප්පකොටි නහුතං නින්නහුතං අක්ඛොභිණි බින්දු අබ්බුදං නිරබ්බුදං අහහං අබබං අටටං සොගන්ධිකං උප්පලං කුමුදං පුණ්ඩරිකං පදුමං කථානං මහාකථානං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං වසෙන අසඞ්ඛියා සඞ්ඛාරහිතා ධම්මරාජානො අතීතා විගතා නිරුද්ධා අබ්භත්ථං ගතාති අධිප්පායො.

6. තෙසු අතීතබුද්ධෙසු කතාධිකාරඤ්ච අත්තනා බොධිසත්තභූතෙන චක්කවත්තිරඤ්ඤා හුත්වා කතසම්භාරඤ්ච ආනන්දත්ථෙරෙන පුට්ඨො භගවා ‘‘සම්බොධිං බුද්ධසෙට්ඨාන’’න්තිආදිමාහ. භො ආනන්ද, මම අපදානං සුණොහීති අධිප්පායො. ආනන්ද, අහං පුබ්බෙ බොධිසම්භාරපූරණකාලෙ චක්කවත්තිරාජා හුත්වා සෙට්ඨානං පසට්ඨානං පටිවිද්ධචතුසච්චානං බුද්ධානං සම්බොධිං චතුසච්චමග්ගඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං වා සිරසා අභිවාදයෙති සම්බන්ධො. සසඞ්ඝෙ සාවකසඞ්ඝසහිතෙ ලොකනායකෙ ලොකජෙට්ඨෙ බුද්ධෙ දසහි අඞ්ගුලීහි උභොහි හත්ථපුටෙහි නමස්සිත්වා වන්දිත්වා සිරසා සීසෙන අභිවාදයෙ ආදරෙන ථොමනං කත්වා පණාමං කරොමීති අත්ථො.

7. යාවතා බුද්ධඛෙත්තෙසූති දසසහස්සචක්කවාළෙසු බුද්ධඛෙත්තෙසු, ආකාසට්ඨා ආකාසගතා, භූමට්ඨා භූමිතලගතා, වෙළුරියාදයො සත්ත රතනා අසඞ්ඛියා සඞ්ඛාරහිතා, යාවතා යත්තකා, විජ්ජන්ති. තානි සබ්බානි මනසා චිත්තෙන සමාහරෙ, සං සුට්ඨු චිත්තෙන අධිට්ඨහිත්වා ආහරිස්සාමීති අත්ථො, මම පාසාදස්ස සාමන්තා රාසිං කරොමීති අත්ථො.

8. තත්ථ රූපියභූමියන්ති තස්මිං අනෙකභූමිම්හි පාසාදෙ රූපියමයං රජතමයං භූමිං නිම්මිතන්ති අත්ථො. අහං රතනමයං සත්තහි රතනෙහි නිම්මිතං අනෙකසතභූමිකං පාසාදං උබ්බිද්ධං උග්ගතං නභමුග්ගතං ආකාසෙ ජොතමානං මාපයින්ති අත්ථො.

9. තමෙව පාසාදං වණ්ණෙන්තො ‘‘විචිත්තථම්භ’’න්ත්‍යාදිමාහ. විචිත්තෙහි අනෙකෙහි මසාරගල්ලාදිවණ්ණෙහි ථම්භෙහි උස්සාපිතං සුකතං සුට්ඨු කතං ලක්ඛණයුත්තං ආරොහපරිණාහවසෙන සුට්ඨු විභත්තං අනෙකකොටිසතග්ඝනතොරණනිම්මිතත්තා මහාරහං. පුනපි කිං විසිට්ඨං? කනකමයසඞ්ඝාටං සුවණ්ණෙහි කතතුලාසඞ්ඝාටවලයෙහි යුත්තං, තත්ථ උස්සාපිතකොන්තෙහි ච ඡත්තෙහි ච මණ්ඩිතං සොභිතං පාසාදන්ති සම්බන්ධො.

10. පුනපි පාසාදස්සෙව සොභං වණ්ණෙන්තො ‘‘පඨමා වෙළුරියා භූමී’’ත්‍යාදිමාහ. තස්ස අනෙකසතභූමිපාසාදස්ස සුභා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා අබ්භසමා වලාහකපටලසදිසා විමලා නිම්මලා වෙළුරියමණිමයා නීලවණ්ණා පඨමා භූමි අහොසීති අත්ථො. ජලජනළිනපදුමෙහි ආකිණ්ණා සමඞ්ගීභූතා වරාය උත්තමාය කඤ්චනභූමියා සුවණ්ණභූමියාව සොභතීති අත්ථො.

11. තස්සෙව පාසාදස්ස කාචි භූමි පවාළංසා පවාළකොට්ඨාසා පවාළවණ්ණා, කාචි භූමි ලොහිතකා ලොහිතවණ්ණා, කාචි භූමි සුභා මනොහරා ඉන්දගොපකවණ්ණාභා රස්මියො නිච්ඡරමානා, කාචි භූමි දස දිසා ඔභාසතීති අත්ථො.

12. තස්මිංයෙව පාසාදෙ නිය්‍යූහා නිග්ගතපමුඛසාලා ච සුවිභත්තා සුට්ඨු විභත්තා කොට්ඨාසතො විසුං විසුං කතා සීහපඤ්ජරා සීහද්වාරා ච. චතුරො වෙදිකාති චතූහි වෙදිකාවලයෙහි ජාලකවාටෙහි ච මනොරමා මනඅල්ලීයනකා ගන්ධාවෙළා ගන්ධදාමා ච ඔලම්බන්තීති අත්ථො.

13. තස්මිංයෙව පාසාදෙ සත්තරතනභූසිතා සත්තරතනෙහි සොභිතා කූටාගාරා. කිං භූතා? නීලා නීලවණ්ණා, පීතා පීතවණ්ණා සුවණ්ණවණ්ණා, ලොහිතකා ලොහිතකවණ්ණා රත්තවණ්ණා, ඔදාතා ඔදාතවණ්ණා සෙතවණ්ණා, සුද්ධකාළකා අමිස්සකාළවණ්ණා, කූටාගාරවරූපෙතා කූටාගාරවරෙහි කණ්ණිකකූටාගාරවරෙහි උපෙතො සමන්නාගතො සො පාසාදොති අත්ථො.

14. තස්මිංයෙව පාසාදෙ ඔලොකමයා උද්ධම්මුඛා පදුමා සුපුප්ඵිතා පදුමා සොභන්ති, සීහබ්‍යග්ඝාදීහි වාළමිගගණෙහි ච හංසකොඤ්චමයූරාදිපක්ඛිසමූහෙහි ච සොභිතො සො පාසාදොති අත්ථො. අතිඋච්චො හුත්වා නභමුග්ගතත්තා නක්ඛත්තතාරකාහි ආකිණ්ණො චන්දසූරෙහි චන්දසූරියරූපෙහි ච මණ්ඩිතො සො පාසාදොති අත්ථො.

15. සො එව චක්කවත්තිස්ස පාසාදො හෙමජාලෙන සුවණ්ණජාලෙන සඤ්ඡන්නා, සොණ්ණකිඞ්කණිකායුතො සුවණ්ණකිඞ්කණිකජාලෙහි යුතො සමන්නාගතොති අත්ථො. මනොරමා මනල්ලීයනකා සොණ්ණමාලා සුවණ්ණපුප්ඵපන්තියො වාතවෙගෙන වාතප්පහාරෙන කූජන්ති සද්දං කරොන්තීති අත්ථො.

16. මඤ්ජෙට්ඨකං මඤ්ජිට්ඨවණ්ණං, ලොහිතකං ලොහිතවණ්ණං, පීතකං පීතවණ්ණං, හරිපිඤ්ජරං ජම්බොනදසුවණ්ණවණ්ණං පඤ්ජරවණ්ණඤ්ච ධජං නානාරඞ්ගෙහි අනෙකෙහි වණ්ණෙහි, සම්පීතං රඤ්ජිතං ධජං, උස්සිතං තස්මිං පාසාදෙ උස්සාපිතං. ධජමාලිනීති ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තං, ධජමාලායුත්තො සො පාසාදොති අත්ථො.

17. තස්මිං පාසාදෙ අත්ථරණාදයො වණ්ණෙන්තො ‘‘න නං බහූ’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ නං පාසාදං බහූහි අවිජ්ජමානං නාම නත්ථීති අත්ථො, නානාසයනවිචිත්තා අනෙකෙහි අත්ථරණෙහි විචිත්තා සොභිතා මඤ්චපීඨාදිසයනා අනෙකසතා අනෙකසතසඞ්ඛ්‍යා, කිං භූතා? ඵලිකා ඵලිකමණිමයා ඵලිකාහි කතා, රජතාමයා රජතෙහි කතා, මණිමයා නීලමණීහි කතා, ලොහිතඞ්ගා රත්තජාතිමණීහි කතා, මසාරගල්ලමයා කබරවණ්ණමණීහි කතා, සණ්හකාසිකසන්ථතා සණ්හෙහි සුඛුමෙහි කාසිකවත්ථෙහි අත්ථතා.

18. පාවුරාති පාවුරණා. කීදිසා? කම්බලා ලොමසුත්තෙහි කතා, දුකූලා දුකූලපටෙහි කතා, චීනා චීනපටෙහි කතා, පත්තුණ්ණා පත්තුණ්ණදෙසෙ ජාතපටෙහි කතා, පණ්ඩු පණ්ඩුවණ්ණා, විචිත්තත්ථරණං අනෙකෙහි අත්ථරණෙහි පාවුරණෙහි ච විචිත්තං, සබ්බං සයනං, මනසා චිත්තෙන, අහං පඤ්ඤපෙසින්ති අත්ථො.

19. තදෙව පාසාදං වණ්ණෙන්තො ‘‘තාසු තාස්වෙව භූමීසූ’’තිආදිමාහ. තත්ථ රතනකූටලඞ්කතන්ති රතනමයකූටෙහි රතනකණ්ණිකාහි අලඞ්කතං සොභිතන්ති අත්ථො. මණිවෙරොචනා උක්කාති වෙරොචනමණීහි රත්තමණීහි කතා, උක්කා දණ්ඩපදීපා. ධාරයන්තා සුතිට්ඨරෙති ආකාසෙ සුට්ඨු ධාරයන්තා ගණ්හන්තා අනෙකසතජනා සුට්ඨු තිට්ඨන්තීති අත්ථො.

20. පුන තදෙව පාසාදං වණ්ණෙන්තො ‘‘සොභන්ති එසිකාථම්භා’’තිආදිමාහ. තත්ථ එසිකාථම්භා නාම නගරද්වාරෙ සොභනත්ථාය නිඛාතා ථම්භා, සුභා ඉට්ඨා, කඤ්චනතොරණා සුවණ්ණමයා, ජම්බොනදා ජම්බොනදසුවණ්ණමයා ච, සාරමයා ඛදිරරුක්ඛසාරමයා ච රජතමයා ච තොරණා සොභන්ති, එසිකා ච තොරණා ච තං පාසාදං සොභයන්තීති අත්ථො.

21. තස්මිං පාසාදෙ සුවිභත්තා අනෙකා සන්ධී කවාටෙහි ච අග්ගළෙහි ච චිත්තිතා සොභිතා සන්ධිපරික්ඛෙපා සොභයන්තීති අත්ථො, උභතොති තස්ස පාසාදස්ස උභොසු පස්සෙසු, පුණ්ණඝටා අනෙකෙහි පදුමෙහි අනෙකෙහි ච උප්පලෙහි, සංයුතා පුණ්ණා තං පාසාදං සොභයන්තීති අත්ථො.

22-23. එවං පාසාදස්ස සොභං වණ්ණෙත්වා රතනමයං පාසාදඤ්ච සක්කාරසම්මානඤ්ච පකාසෙන්තො ‘‘අතීතෙ සබ්බබුද්ධෙ චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අතීතෙති අතික්කන්තෙ විගතෙ කාලෙ ජාතෙ භූතෙ, සසඞ්ඝෙ සාවකසමූහසහිතෙ, සබ්බෙ ලොකනායකෙ බුද්ධෙ සභාවෙන පකතිවණ්ණෙන රූපෙන සණ්ඨානෙන ච, සසාවකෙ සාවකසහිතෙ, බුද්ධෙ නිම්මිනිත්වා යෙන ද්වාරෙන පාසාදො පවිසිතබ්බො හොති, තෙන ද්වාරෙන පවිසිත්වා සසාවකා සබ්බෙ බුද්ධා සබ්බසොණ්ණමයෙ සකලසුවණ්ණමයෙ, පීඨෙ නිසින්නා අරියමණ්ඩලා අරියසමූහා අහෙසුන්ති අත්ථො.

24-25. එතරහි වත්තමානෙ කාලෙ අනුත්තරා උත්තරවිරහිතා යෙ ච බුද්ධා අත්ථි සංවිජ්ජන්ති, තෙ ච පච්චෙකබුද්ධෙ අනෙකසතෙ සයම්භූ සයමෙව භූතෙ අඤ්ඤාචරියරහිතෙ, අපරාජිතෙ ඛන්ධකිලෙසාභිසඞ්ඛාරමච්චුදෙවපුත්තමාරෙහි අපරාජිතෙ, ජයමාපන්නෙ සන්තප්පෙසින්ති අත්ථො. භවනං මය්හං පාසාදං අතීතකාලෙ ච වත්තමානකාලෙ ච, සබ්බෙ බුද්ධා සමාරුහුං සං සුට්ඨු ආරුහිංසූති අත්ථො.

26. යෙ දිබ්බා දිවි භවා දිබ්බා දෙවලොකෙ ජාතා, යෙ ච බහූ කප්පරුක්ඛා අත්ථි. යෙ ච මානුසා මනුස්සෙ ජාතා යෙ ච බහූ කප්පරුක්ඛා අත්ථි, තතො සබ්බං දුස්සං සමාහන්ත්වා සං සුට්ඨු ආහරිත්වා තෙචීවරානි කාරෙත්වා තෙ පච්චෙකබුද්ධෙ තිචීවරෙහි අච්ඡාදෙමීති සම්බන්ධො.

27. එවං තිචීවරෙහි අච්ඡාදෙත්වා පාරුපාපෙත්වා තෙසං නිසින්නානං පච්චෙකබුද්ධානං සම්පන්නං මධුරං ඛජ්ජං ඛාදිතබ්බං පූවාදි කිඤ්චි, මධුරං භොජ්ජං භුඤ්ජිතබ්බං ආහාරඤ්ච, මධුරං සායනීයං ලෙහනීයඤ්ච, සම්පන්නං මධුරං පිවිතබ්බං අට්ඨපානඤ්ච, භොජනං භුඤ්ජිතබ්බං ආහාරඤ්ච, සුභෙ සුන්දරෙ මණිමයෙ සෙලමයෙ පත්තෙ සං සුට්ඨු පූරෙත්වා අදාසිං පටිග්ගහාපෙසින්ති අත්ථො.

28. සබ්බෙ තෙ අරියමණ්ඩලා සබ්බෙ තෙ අරියසමූහා, දිබ්බචක්ඛු සමා හුත්වා මට්ඨාති දිබ්බචක්ඛුසමඞ්ගිනො හුත්වා මට්ඨා කිලෙසෙහි රහිතත්තා සිලිට්ඨා සොභමානා චීවරසංයුතා තිචීවරෙහි සමඞ්ගීභූතා මධුරසක්ඛරාහි ච තෙලෙන ච මධුඵාණිතෙහි ච පරමන්නෙන උත්තමෙන අන්නෙන ච මයා තප්පිතා අප්පිතා පරිපූරිතා අහෙසුන්ති අත්ථො.

29. තෙ එවං සන්තප්පිතා අරියමණ්ඩලා රතනගබ්භං සත්තහි රතනෙහි නිම්මිතගබ්භං ගෙහං, පවිසිත්වා ගුහාසයා ගුහායං සයමානා, කෙසරීව කෙසරසීහා ඉව, මහාරහම්හි සයනෙ අනග්ඝෙ මඤ්චෙ, සීහසෙය්‍යමකප්පයුං යථා සීහො මිගරාජා දක්ඛිණපස්සෙන සයන්තො පාදෙ පාදං අච්චාධාය දක්ඛිණහත්ථං සීසූපධානං කත්වා වාමහත්ථං උජුකං ඨපෙත්වා වාලධිං අන්තරසත්ථියං කත්වා නිච්චලො සයති, එවං සෙය්‍යං කප්පයුං කරිංසූති අත්ථො.

30. තෙ එවං සීහසෙය්‍යං කප්පෙත්වා සම්පජානා සතිසම්පජඤ්ඤසම්පන්නා. සමුට්ඨාය සං සුට්ඨු උට්ඨහිත්වා සයනෙ පල්ලඞ්කමාභුජුං ඌරුබද්ධාසනං කරිංසූති අත්ථො.

31. ගොචරං සබ්බබුද්ධානන්ති සබ්බෙසං අතීතානාගතානං බුද්ධානං ගොචරං ආරම්මණභූතං ඣානරතිසමප්පිතා ඣානරතියා සං සුට්ඨු අප්පිතා සමඞ්ගීභූතා අහෙසුන්ති අත්ථො, අඤ්ඤෙ ධම්මානි දෙසෙන්තීති තෙසු පච්චෙකබුද්ධෙසු අඤ්ඤෙ එකච්චෙ ධම්මෙ දෙසෙන්ති, අඤ්ඤෙ එකච්චෙ ඉද්ධියා පඨමාදිජ්ඣානකීළාය කීළන්ති රමන්ති.

32. අඤ්ඤෙ එකච්චෙ අභිඤ්ඤා පඤ්ච අභිඤ්ඤායො වසිභාවිතා වසීකරිංසු, පඤ්චසු අභිඤ්ඤාසු ආවජ්ජනසමාපජ්ජනවුට්ඨානඅධිට්ඨානපච්චවෙක්ඛණසඞ්ඛාතාහි පඤ්චවසිතාහි වසීභාවං ඉතා ගතා පත්තා අභිඤ්ඤායො, අප්පෙන්ති සමාපජ්ජන්ති. අඤ්ඤෙ එකච්චෙ අනෙකසහස්සියො විකුබ්බනානි එකොපි හුත්වා බහුධා හොති, බහුධාපි හුත්වා එකො හොතීති එවමාදීනි ඉද්ධිවිකුබ්බනානි විකුබ්බන්ති කරොන්තීති අත්ථො.

33. බුද්ධාපි බුද්ධෙති එවං සන්නිපතිතෙසු පච්චෙකබුද්ධෙසු සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස විසයං ආරම්මණභූතං පඤ්හං බුද්ධා බුද්ධෙ පුච්ඡන්තීති අත්ථො. තෙ බුද්ධා අත්ථගම්භීරතාය ගම්භීරං නිපුණං සුඛුමං, ඨානං කාරණං, පඤ්ඤාය විනිබුජ්ඣරෙ විසෙසෙන නිරවසෙසතො බුජ්ඣන්ති.

34. තදා මම පාසාදෙ සන්නිපතිතා සාවකාපි බුද්ධෙ පඤ්හං පුච්ඡන්ති, බුද්ධා සාවකෙ සිස්සෙ පඤ්හං පුච්ඡන්ති, තෙ බුද්ධා ච සාවකා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං පඤ්හං පුච්ඡිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්ති විස්සජ්ජෙන්ති.

35. පුන තෙ සබ්බෙ එකතො දස්සෙන්තො ‘‘බුද්ධා පච්චෙකබුද්ධා චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ බුද්ධා සම්මාසම්බුද්ධා, පච්චෙකබුද්ධා ච සාවකා ච සිස්සා පරිචාරකා නිස්සිතකා එතෙ සබ්බෙ, සකාය සකාය රතියා රමමානා සල්ලීනා මම පාසාදෙ අභිරමන්තීති අත්ථො.

36. එවං තස්මිං වෙජයන්තපාසාදෙ පච්චෙකබුද්ධානං ආචාරසම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්තනො ආනුභාවං දස්සෙන්තො සො තිලොකවිජයො චක්කවත්තිරාජා ‘‘ඡත්තා තිට්ඨන්තු රතනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ රතනා සත්තරතනමයා, ඡත්තා කඤ්චනාවෙළපන්තිකා සුවණ්ණජාලෙහි ඔලම්බිතා තිට්ඨන්තු. මුත්තාජාලපරික්ඛිත්තා මුත්තාජාලෙහි පරිවාරිතා, සබ්බෙ ඡත්තා මම මත්ථකෙ මුද්ධනි, ධාරෙන්තූති චින්තිතමත්තෙයෙව ඡත්තා පාතුභූතා හොන්තීති අත්ථො.

37. සොණ්ණතාරකචිත්තිතා සුවණ්ණතාරකාහි දද්දල්ලමානා චෙලවිතානා භවන්තු නිබ්බත්තන්තු. විචිත්තා අනෙකවණ්ණා, මල්‍යවිතතා පුප්ඵපත්ථටා, සබ්බෙ අනෙකවිතානා, මත්ථකෙ නිසීදනට්ඨානස්ස උපරිභාගෙ ධාරෙන්තූති අත්ථො.

38-40. මල්‍යදාමෙහි අනෙකසුගන්ධපුප්ඵදාමෙහි විතතා පරිකිණ්ණා, ගන්ධදාමෙහි චන්දනකුඞ්කුමතගරාදිසුගන්ධදාමෙහි, සොභිතා පොක්ඛරණීති සම්බන්ධො. දුස්සදාමෙහි පත්තුණ්ණචීනාදිඅනග්ඝදුස්සදාමෙහි, පරිකිණ්ණා සත්තරතනදාමෙහි භූසිතා අලඞ්කතා පොක්ඛරණී, පුප්ඵාභිකිණ්ණා චම්පකසළලසොගන්ධිකාදිසුගන්ධපුප්ඵෙහි අභිකිණ්ණා සුට්ඨු විචිත්තා සොභිතා. පුනරපි කිං භූතා පොක්ඛරණී? සුරභිගන්ධසුගන්ධෙහි භූසිතා වාසිතා. සමන්තතො ගන්ධපඤ්චඞ්ගුලලඞ්කතා පඤ්චහි අඞ්ගුලෙහි ලිම්පිතගන්ධෙහි අලඞ්කතා, හෙමච්ඡදනඡාදිතා සුවණ්ණඡදනෙහි සුවණ්ණවිතානෙහි ඡාදිතා, පාසාදස්ස චාතුද්දිසා පොක්ඛරණියො පදුමෙහි ච උප්පලෙහි ච සුට්ඨු සන්ථතා පත්ථටා සුවණ්ණරූපෙ සුවණ්ණවණ්ණා, ඛායන්තු, පද්මරෙණුරජුග්ගතා පදුමරෙණූහි ධූලීහි ච ආකිණ්ණා පොක්ඛරණියො සොභන්තූති අත්ථො.

41. මම වෙජයන්තපාසාදස්ස සමන්තතො පාදපා චම්පකාදයො රුක්ඛා සබ්බෙ පුප්ඵන්තු එතෙ පුප්ඵරුක්ඛා. සයමෙව පුප්ඵා මුඤ්චිත්වා විගළිත්වා ගන්ත්වා භවනං ඔකිරුං, ඔකිණ්ණා පාසාදස්ස උපරි කරොන්තූති අත්ථො.

42. තත්ථ තස්මිං මම වෙජයන්තපාසාදෙ සිඛිනො මයූරා නච්චන්තූ, දිබ්බහංසා දෙවතාහංසා, පකූජරෙ සද්දං කරොන්තු, කරවීකා ච මධුරසද්දා කොකිලා ගායන්තු ගීතවාක්‍යං කරොන්තු, අපරෙ අනුත්තා ච දිජසඞ්ඝා පක්ඛිනො සමූහා පාසාදස්ස සමන්තතො මධුරරවං රවන්තූති අත්ථො.

43. පාසාදස්ස සමන්තකො සබ්බා ආතතවිතතාදයො භෙරියො වජ්ජන්තු හඤ්ඤන්තු, සබ්බා තා අනෙකතන්තියො වීණා රසන්තු සද්දං කරොන්තු, සබ්බා අනෙකප්පකාරා සඞ්ගීතියො පාසාදස්ස සමන්තතො වත්තන්තු පවත්තන්තු ගායන්තූති අත්ථො.

44-5. යාවතා යත්තකෙ ඨානෙ බුද්ධඛෙත්තම්හි දසසහස්සිචක්කවාළෙ තතො පරෙ චක්කවාළෙ, ජොතිසම්පන්නා පභාසම්පන්නා අච්ඡින්නා මහන්තා සමන්තතො රතනාමයා සත්තහි රතනෙහි කතා ඛචිතා සොණ්ණපල්ලඞ්කා සුවණ්ණපල්ලඞ්කා තිට්ඨන්තු, පාසාදස්ස සමන්තතො දීපරුක්ඛා පදීපධාරණා තෙලරුක්ඛා ජලන්තු, පදීපෙහි පජ්ජලන්තු, දසසහස්සිපරම්පරා දසසහස්සීනං පරම්පරා දසසහස්සියො එකපජ්ජොතා එකපදීපා විය භවන්තු උජ්ජොතන්තූති අත්ථො.

46. නච්චගීතෙසු ඡෙකා ගණිකා නච්චිත්ථියො ච ලාසිකා මුඛෙන සද්දකාරිකා ච පාසාදස්ස සමන්තතො නච්චන්තු, අච්ඡරාගණා දෙවිත්ථිසමූහා නච්චන්තු, නානාරඞ්ගා අනෙකවණ්ණා නානාරඞ්ගමණ්ඩලා පාසාදස්ස සමන්තතො නච්චන්තු, පදිස්සන්තු පාකටා හොන්තූති අත්ථො.

47. තදා අහං තිලොකවිජයො නාම චක්කවත්තිරාජා හුත්වා සකලචක්කවාළෙ දුමග්ගෙ රුක්ඛග්ගෙ පබ්බතග්ගෙ හිමවන්තචක්කවාළපබ්බතාදීනං අග්ගෙ සිනෙරූපබ්බතමුද්ධනි ච සබ්බට්ඨානෙසු විචිත්තං අනෙකවණ්ණවිචිත්තං පඤ්චවණ්ණිකං නීලපීතාදිපඤ්චවණ්ණං සබ්බං ධජං උස්සාපෙමීති අත්ථො.

48. නරා ලොකන්තරා නරා ච නාගලොකතො නාගා ච දෙවලොකතො ගන්ධබ්බා ච දෙවා ච සබ්බෙ උපෙන්තු උපගච්ඡන්තු, තෙ නරාදයො නමස්සන්තා මම නමක්කාරං කරොන්තා පඤ්ජලිකා කතහත්ථපුටා මම වෙජයන්තං පාසාදං පරිවාරයුන්ති අත්ථො.

49. එවං සො තිලොකවිජයො චක්කවත්තිරාජා පාසාදස්ස ච අත්තනො ච ආනුභාවං වණ්ණෙත්වා ඉදානි අත්තනා සම්පත්තිකතපුඤ්ඤඵලං සමාදපෙන්තො ‘‘යං කිඤ්චි කුසලං කම්ම’’න්තිආදිමාහ. යං කිඤ්චි කුසලකම්මසඞ්ඛාතං කිරියං කත්තබ්බං අත්ථි, තං සබ්බං මම මයා කායෙන වා වාචාය වා මනසා වා තීහි ද්වාරෙහි කතං තිදසෙ සුකතං සුට්ඨු කතං, තාවතිංසභවනෙ උප්පජ්ජනාරහං කතන්ති අත්ථො.

50. පුන සමාදපෙන්තො ‘‘යෙ සත්තා සඤ්ඤිනො’’තිආදිමාහ. තත්ථ යෙ සත්තා මනුස්සා වා දෙවා වා බ්‍රහ්මානො වා සඤ්ඤිනො සඤ්ඤාසහිතා අත්ථි, යෙ ච සත්තා අසඤ්ඤිනො සඤ්ඤාරහිතා අසඤ්ඤා සත්තා සන්ති, තෙ සබ්බෙ සත්තා මය්හං මයා කතං පුඤ්ඤඵලං, භාගී භවන්තු පුඤ්ඤවන්තා හොන්තූති අත්ථො.

51. පුනපි සමාදපෙන්තො බොධිසත්තො ‘‘යෙසං කත’’න්තිආදිමාහ. මයා කතං පුඤ්ඤං යෙහි නරනාගගන්ධබ්බදෙවෙහි සුවිදිතං ඤාතං, තෙසං මයා දින්නං පුඤ්ඤඵලං, තස්මිං මයා කතෙ පුඤ්ඤෙ දින්නභාවං යෙ නරාදයො න ජානන්ති, දෙවා ගන්ත්වා තෙසං තං නිවෙදයුං ආරොචයුන්ති අත්ථො.

52. සබ්බලොකම්හි යෙ සත්තා ආහාරනිස්සිතා ජීවන්ති, තෙ සබ්බෙ සත්තා මනුඤ්ඤං භොජනං සබ්බං මම චෙතසා මම චිත්තෙන ලභන්තු, මම පුඤ්ඤිද්ධියා ලභන්තූති අත්ථො.

53. මනසා පසන්නෙන චිත්තෙන යං දානං මයා දින්නං තස්මිං දානෙ චිත්තෙන පසාදං ආවහිං උප්පාදෙසිං. සබ්බසම්බුද්ධා ච පච්චෙකා පටිඑක්කා ජිනසාවකා ච මයා චක්කවත්තිරඤ්ඤා පූජිතා.

54. සුකතෙන තෙන කම්මෙන සද්දහිත්වා කතෙන කුසලකම්මෙන, චෙතනාපණිධීහි ච චිත්තෙන කතපත්ථනාහි ච, මානුසං දෙහං මනුස්සසරීරං, ජහිත්වා ඡඩ්ඩෙත්වා, අහං තාවතිංසං දෙවලොකං අගච්ඡිං අගමාසිං, සුත්තප්පබුද්ධො විය තත්ථ උප්පජ්ජින්ති අත්ථො.

55. තතො තිලොකවිජයො චක්කවත්තිරාජා කාලඞ්කතො, තතො පට්ඨාය ආගතෙ දුවෙ භවෙ ද්වෙ ජාතියො පජානාමි දෙවත්තෙ දෙවත්තභාවෙ මානුසෙ මනුස්සත්තභාවෙ ච, තතො ජාතිද්වයතො අඤ්ඤං ගතිං අඤ්ඤං උපපත්තිං න ජානාමි න පස්සාමි, මනසා චිත්තෙන පත්ථනාඵලං පත්ථිතපත්ථනාඵලන්ති අත්ථො.

56. දෙවානං අධිකො හොමීති යදි දෙවෙසු ජාතො, ආයුවණ්ණබලතෙජෙහි දෙවානං අධිකො ජෙට්ඨො සෙට්ඨො අහොසින්ති අත්ථො. යදි මනුස්සෙසු ජාතො, මනුජාධිපො මනුස්සානං අධිපති ඉස්සරො භවාමි, තථා රාජභූතො අභිරූපෙන රූපසම්පත්තියා ච ලක්ඛණෙන ආරොහපරිණාහාදිලක්ඛණෙන ච සම්පන්නො සම්පුණ්ණො උප්පන්නුප්පන්නභවෙ පඤ්ඤාය පරමත්ථජානනපඤ්ඤාය අසමො සමරහිතො, මයා සදිසො කොචි නත්ථීති අත්ථො.

57. මයා කතපුඤ්ඤසම්භාරෙන පුඤ්ඤඵලෙන උප්පන්නුප්පන්නභවෙ සෙට්ඨං පසට්ඨං මධුරං විවිධං අනෙකප්පකාරං භොජනඤ්ච අනප්පකං බහුසත්තරතනඤ්ච විවිධානි, අනෙකප්පකාරානි පත්තුණ්ණකොසෙය්‍යාදිවත්ථානි ච නභා ආකාසතො මං මම සන්තිකං ඛිප්පං සීඝං උපෙන්ති උපගච්ඡන්ති.

58-66. පථබ්‍යා පථවියා පබ්බතෙ ච ආකාසෙ ච උදකෙ ච වනෙ ච යං යං යත්ථ යත්ථ හත්ථං පසාරෙමි නික්ඛිපාමි, තතො තතො දිබ්බා භක්ඛා දිබ්බා ආහාරා මං මම සන්තිකං උපෙන්ති උපගච්ඡන්ති, පාතුභවන්තීති අත්ථො. තථා යථාක්කමං සබ්බෙ රතනා. සබ්බෙ චන්දනාදයො ගන්ධා. සබ්බෙ යානා වාහනා. සබ්බෙ චම්පකනාගපුන්නාගාදයො මාලා පුප්ඵා. සබ්බෙ අලඞ්කාරා ආභරණා. සබ්බා දිබ්බකඤ්ඤා. සබ්බෙ මධුසක්ඛරා. සබ්බෙ පූපාදයො ඛජ්ජා ඛාදිතබ්බා මං මම සන්තිකං උපෙන්ති උපගච්ඡන්ති.

67-68. සම්බොධිවරපත්තියාති උත්තමචතුමග්ගඤාණපත්තියා පාපුණනත්ථාය. මයා යං උත්තමදානං කතං පූරිතං, තෙන උත්තමදානෙන සෙලසඞ්ඛාතං පබ්බතං සකලං එකනින්නාදං කරොන්තො බහලං ගිරං පුථුලං ඝොසං ගජ්ජෙන්තො, සදෙවකං ලොකං සකලං මනුස්සදෙවලොකං හාසයන්තො සොමනස්සප්පත්තං කරොන්තො ලොකෙ සකලලොකත්තයෙ විවට්ටච්ඡදො බුද්ධො අහං භවාමීති අත්ථො.

69. දිසා දසවිධා ලොකෙති චක්කවාළලොකෙ දසවිධා දසකොට්ඨාසා දිසා හොන්ති, තත්ථ කොට්ඨාසෙ යායතො යායන්තස්ස ගච්ඡන්තස්ස අන්තකං නත්ථීති අත්ථො, චක්කවත්තිකාලෙ තස්මිං මයා ගතගතට්ඨානෙ දිසාභාගෙ වා බුද්ධඛෙත්තා බුද්ධවිසයා අසඞ්ඛියා සඞ්ඛාරහිතා.

70. පභා පකිත්තිතාති තදා චක්කවත්තිරාජකාලෙ මය්හං පභා චක්කරතනමණිරතනාදීනං පභා ආලොකා යමකා යුගළයුගළා හුත්වා රංසිවාහනා රංසිං මුඤ්චමානා පකිත්තිතා පාකටා, එත්ථන්තරෙ දසසහස්සිචක්කවාළන්තරෙ රංසිජාලං රංසිසමූහං, ආලොකො විපුලො බහුතරො භවෙ අහොසීති අත්ථො.

71. එත්තකෙ ලොකධාතුම්හීති දසසහස්සිචක්කවාළෙසු සබ්බෙ ජනා මං පස්සන්තු දක්ඛන්තූති අත්ථො. සබ්බෙ දෙවා යාව බ්‍රහ්මනිවෙසනා යාව බ්‍රහ්මලොකා මං අනුවත්තන්තු අනුකූලා භවන්තු.

72. විසිට්ඨමධුනාදෙනාති විසට්ඨෙන මධුරෙන නාදෙන, අමතභෙරිමාහනින්ති අමතභෙරිං දෙවදුන්දුභිං පහරිං, එත්ථන්තරෙ එතස්මිං දසසහස්සිචක්කවාළබ්භන්තරෙ සබ්බෙ ජනා මන මධුරං ගිරං සද්දං සුණන්තු මනසි කරොන්තු.

73. ධම්මමෙඝෙන වස්සන්තෙ ධම්මදෙසනාමයෙන නාදෙන තබ්බොහාරපරමත්ථගම්භීරමධුරසුඛුමත්ථවස්සෙ වස්සන්තෙ වස්සමානෙ සම්මාසම්බුද්ධානුභාවෙන සබ්බෙ භික්ඛුභික්ඛුනීආදයො අනාසවා නික්කිලෙසා හොන්තු භවන්තු. යෙත්ථ පච්ඡිමකා සත්තාති එත්ථ එතෙසු රාසිභූතෙසු චතූසු පරිසසත්තෙසු යෙ සත්තා පච්ඡිමකා ගුණවසෙන හෙට්ඨිමකා, තෙ සබ්බෙ සොතාපන්නා භවන්තූති අධිප්පායො.

74. තදා තිලොකවිජයචක්කවත්තිරාජකාලෙ දාතබ්බකං දාතබ්බයුත්තකං, දානං කත්වා, අසෙසතො නිස්සෙසෙන, සීලං සීලපාරමිං, පූරෙත්වා නෙක්ඛම්මෙ නෙක්ඛම්මපාරමිතාය, පාරමිං කොටිං පත්වා, උත්තමං සම්බොධිං චතුමග්ගඤාණං, පත්තො භවාමි භවෙය්‍යං.

75. පණ්ඩිතෙ පඤ්ඤවන්තෙ මෙධාවිනො පරිපුච්ඡිත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ, කත්තබ්බං? කිං න කත්තබ්බං? කිං කුසලං? කිං අකුසලං? කිං කත්වා සග්ගමොක්ඛද්වයස්ස භාගී හොතී’’ති පුච්ඡිත්වා, එවං පඤ්ඤාපාරමිං පූරෙත්වාති අත්ථො. කත්වා වීරියමුත්තමන්ති උත්තමං සෙට්ඨං ඨානනිසජ්ජාදීසු අවිච්ඡින්නං වීරියං කත්වා, වීරියපාරමිං පූරෙත්වාති අත්ථො. සකලවිරුද්ධජනෙහි කතඅනාදරාධිවාසනාඛන්තියා පාරමිං කොටිං ගන්ත්වා ඛන්තිපාරමිං පූරෙත්වා උත්තමං සම්බොධිං උත්තමං සම්බුද්ධත්තං පත්තො භවාමි භවෙය්‍යං.

76. කත්වා දළ්හමධිට්ඨානන්ති ‘‘මම සරීරජීවිතෙසු විනස්සන්තෙසුපි පුඤ්ඤකම්මතො න විරමිස්සාමී’’ති අචලවසෙන දළ්හං අධිට්ඨානපාරමිං කත්වා ‘‘සීසෙ ඡිජ්ජමානෙපි මුසාවාදං න කථෙස්සාමී’’ති සච්චපාරමිතාය කොටිං පූරිය පූරෙත්වා ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛී අවෙරා’’තිආදිනා මෙත්තාපාරමිතාය කොටිං පත්වා උත්තමං සම්බොධිං පත්තොති අත්ථො.

77. සජීවකාජීවකවත්ථූනං ලාභෙ ච තෙසං අලාභෙ ච කායිකචෙතසිකසුඛෙ චෙව තථා දුක්ඛෙ ච සාදරජනෙහි කතෙ, සම්මානෙ චෙව ඔමානෙ, ච සබ්බත්ථ සමකො සමානමානසො උපෙක්ඛාපාරමිං පූරෙත්වා උත්තමං සම්බොධිං පත්තො පාපුණෙය්‍යන්ති අත්ථො.

78. කොසජ්ජං කුසීතභාවං, භයතො භයවසෙන ‘‘අපායදුක්ඛභාගී’’ති දිස්වා ඤත්වා අකොසජ්ජං අකුසීතභාවං අලීනවුත්තිං, වීරියං ඛෙමතො ඛෙමවසෙන ‘‘නිබ්බානගාමී’’ති දිස්වා ඤත්වා ආරද්ධවීරියා හොථ භවථ. එසා බුද්ධානුසාසනී එසා බුද්ධානං අනුසිට්ඨි.

79. විවාදං භයතො දිස්වාති විවාදං කලහං භයතො දිස්වා ‘‘අපායභාගී’’ති දිස්වා ඤත්වා අවිවාදං විවාදතො විරමණං ‘‘නිබ්බානප්පත්තී’’ති, ඛෙමතො දිස්වා ඤත්වා සමග්ගා එකග්ගචිත්තා සඛිලා සිලිට්ඨා මෙත්තාය ධුරගතාය සොභමානා හොථාති අත්ථො. එසා කථා මන්තනා උදීරණා බුද්ධානං අනුසාසනී ඔවාදදානං.

80. පමාදං ඨානනිසජ්ජාදීසු සතිවිප්පවාසෙන විහරණං භයතො ‘‘නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙසු දුක්ඛිතදුරූපඅප්පන්නපානතාදිසංවත්තනකං අපායාදිගමනඤ්චා’’ති දිස්වා ඤත්වා, අප්පමාදං සබ්බකිරියාසු සතියා විහරණං, ඛෙමතො වඩ්ඪිතො ‘‘නිබ්බානසම්පාපුණන’’න්ති දිස්වා පච්චක්ඛතො ඤත්වා අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධීති අට්ඨඅවයවං සම්මාසම්බොධියා මග්ගං අධිගමූපායං භාවෙථ වඩ්ඪෙථ මනසි කරොථ, එසා කථා භාසනා උදීරණා බුද්ධානුසාසනී බුද්ධානං අනුසිට්ඨීති අත්ථො.

81. සමාගතා බහූ බුද්ධාති අනෙකසතසහස්සසඞ්ඛ්‍යා පච්චෙකබුද්ධා සමාගතා රාසිභූතා, සබ්බසො සබ්බප්පකාරෙන අරහන්තා ච ඛීණාසවා අනෙකසතසහස්සා සමාගතා රාසිභූතා. තස්මා තෙ බුද්ධෙ ච අරහන්තෙ ච වන්දමානෙ වන්දනාරහෙ නමස්සථ අඞ්ගපච්චඞ්ගනමක්කාරෙන නමස්සථ වන්දථ.

82. එවං ඉමිනා මයා වුත්තප්පකාරෙන අචින්තියා චින්තෙතුං අසක්කුණෙය්‍යා, බුද්ධා, බුද්ධධම්මාති බුද්ධෙහි දෙසිතා චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, පඤ්චක්ඛන්ධා, හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයොතිආදයො ධම්මා, බුද්ධානං වා සභාවා අචින්තියා චින්තෙතුං අසක්කුණෙය්‍යා, අචින්තියෙ චින්තාවිසයාතික්කන්තෙ පසන්නානං දෙවමනුස්සානං විපාකො දෙවමනුස්සසම්පත්තිනිබ්බානසම්පත්තිසඞ්ඛාතො චින්තෙතුං අසක්කුණෙය්‍යො සඞ්ඛ්‍යාතික්කන්තො හොති භවති.

ඉති එත්තාවතා ච යථා අද්ධානගාමිනො ‘‘මග්ගං නො ආචික්ඛා’’ති පුට්ඨෙන ‘‘වාමං මුඤ්චිත්වා දක්ඛිණං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ තෙන මග්ගෙන ගාමනිගමරාජධානීසු කත්තබ්බකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා පුන මුඤ්චිතෙන අපරෙන වාමමග්ගෙන ගතාපි ගාමනිගමාදීසු කත්තබ්බකිච්චං නිට්ඨාපෙන්ති, එවමෙව බුද්ධාපදානං කුසලාපදානවසෙන නිට්ඨාපෙත්වා තදෙව අකුසලාපදානවසෙන විත්ථාරෙතුං ඉදං පඤ්හකම්මං –

‘‘දුක්කරඤ්ච අබ්භක්ඛානං, අබ්භක්ඛානං පුනාපරං;

අබ්භක්ඛානං සිලාවෙධො, සකලිකාපි ච වෙදනා.

‘‘නාළාගිරි සත්තච්ඡෙදො, සීසදුක්ඛං යවඛාදනං;

පිට්ඨිදුක්ඛමතීසාරො, ඉමෙ අකුසලකාරණා’’ති.

අත්ථ පඨමපඤ්හෙ – දුක්කරන්ති ඡබ්බස්සානි දුක්කරකාරිකා. අතීතෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ බොධිසත්තො ජොතිපාලො නාම බ්‍රාහ්මණමාණවො හුත්වා නිබ්බත්තො බ්‍රාහ්මණජාතිවසෙන සාසනෙ අප්පසන්නො තස්ස භගවතො පිලොතිකකම්මනිස්සන්දෙන ‘‘කස්සපො භගවා’’ති සුත්වා ‘‘කුතො මුණ්ඩකස්ස සමණස්ස බොධි, බොධි පරමදුල්ලභා’’ති ආහ. සො තෙන කම්මනිස්සන්දෙන අනෙකජාතිසතෙසු නරකාදිදුක්ඛමනුභවිත්වා තස්සෙව භගවතො අනන්තරං තෙනෙව ලද්ධබ්‍යාකරණෙන කම්මෙන ජාතිසංසාරං ඛෙපෙත්වා පරියොසානෙ වෙස්සන්තරත්තභාවං පත්වා තතො චුතො තුසිතභවනෙ නිබ්බත්තො. දෙවතායාචනෙන තතො චවිත්වා සක්‍යකුලෙ නිබ්බත්තො ඤාණස්ස පරිපාකත්තා සකලජම්බුදීපරජ්ජං පහාය අනොමානදීතීරෙ සුනිසිතෙනාසිනා සමකුටකෙසකලාපං ඡින්දිත්වා බ්‍රහ්මුනා ආනීතෙ ඉද්ධිමයෙ කප්පස්ස සණ්ඨානකාලෙ පදුමගබ්භෙ නිබ්බත්තෙ අට්ඨ පරික්ඛාරෙ පටිග්ගහෙත්වා පබ්බජිත්වා බොධිඤාණදස්සනස්ස තාව අපරිපක්කත්තා බුද්ධභාවාය මග්ගාමග්ගං අජානිත්වා ඡබ්බස්සානි උරුවෙලජනපදෙ එකාහාරඑකාලොපඑකපුග්ගලඑකමග්ගඑකාසනභොජනවසෙන අට්ඨිචම්මනහාරුසෙසං නිම්මංසරුධිරපෙතරූපසදිසසරීරො පධානසුත්තෙ (සු. නි. 427 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව පධානං මහාවීරියං දුක්කරකාරිකං අකාසි. සො ඉමං දුක්කරකාරිකං ‘‘සම්බොධියා මග්ගං න හොතී’’ති චින්තෙත්වා ගාමනිගමරාජධානීසු පණීතාහාරං පරිභුඤ්ජිත්වා පීණින්ද්‍රියො පරිපුණ්ණද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණො කමෙන බොධිමණ්ඩමුපගන්ත්වා පඤ්ච මාරෙ ජිනිත්වා බුද්ධො ජාතොති.

‘‘අවචාහං ජොතිපාලො, සුගතං කස්සපං තදා;

කුතො නු බොධි මුණ්ඩස්ස, බොධි පරමදුල්ලභා.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, අචරිං දුක්කරං බහුං;

ඡබ්බස්සානුරුවෙලායං, තතො බොධිමපාපුණිං.

‘‘නාහං එතෙන මග්ගෙන, පාපුණිං බොධිමුත්තමං;

කුම්මග්ගෙන ගවෙසිස්සං, පුබ්බකම්මෙන වාරිතො.

‘‘පුඤ්ඤපාපපරික්ඛීණො, සබ්බසන්තාපවජ්ජිතො;

අසොකො අනුපායාසො, නිබ්බායිස්සමනාසවො’’ති. (අප. ථෙර 1.39.92-95);

දුතියපඤ්හෙ – අබ්භක්ඛානන්ති අභි අක්ඛානං පරිභාසනං. අතීතෙ කිර බොධිසත්තො සුද්දකුලෙ ජාතො අපාකටො අප්පසිද්ධො මුනාළි නාම ධුත්තො හුත්වා පටිවසති. තදා මහිද්ධිකො මහානුභාවො සුරභි නාම පච්චෙකබුද්ධො කෙනචි කරණීයෙන තස්ස සමීපට්ඨානං පාපුණි. සො තං දිස්වාව ‘‘දුස්සීලො පාපධම්මො අයං සමණො’’තිආදිනා අබ්භාචික්ඛි. සො තෙන අකුසලනිස්සන්දෙන නරකාදීසු අනෙකවස්සසහස්සානි දුක්ඛමනුභවිත්වා ඉමස්මිං පච්ඡිමත්තභාවෙ යදා තිත්ථියා පඨමතරං භගවතො තුසිතභවනෙ වසනසමයෙ ච පාකටා හුත්වා සකලජනං වඤ්චෙත්වා ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො දීපෙත්වා විචරන්ති, තදා තුසිතපුරා චවිත්වා සක්‍යරාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා කමෙන බුද්ධො ජාතො. තිත්ථියා සූරියුග්ගමනෙ ඛජ්ජොපනකා විය විහතලාභසක්කාරා භගවති ආඝාතං බන්ධිත්වා විචරන්ති. තස්මිං සමයෙ රාජගහසෙට්ඨි ගඞ්ගාය ජාලං බන්ධිත්වා කීළන්තො රත්තචන්දනඝටිකං දිස්වා අම්හාකං ගෙහෙ චන්දනානි බහූනි, ඉමං භමං ආරොපෙත්වා තෙන භමකාරෙහි පත්තං ලිඛාපෙත්වා වෙළුපරම්පරාය ලග්ගෙත්වා ‘‘යෙ ඉමං පත්තං ඉද්ධියා ආගන්ත්වා ගණ්හන්ති, තෙසං භත්තිකො භවිස්සාමී’’ති භෙරිං චරාපෙසි.

තදා තිත්ථියා ‘‘නට්ඨම්හා දානි නට්ඨම්හා දානී’’ති මන්තෙත්වා නිගණ්ඨො නාටපුත්තො සකපරිසං එවමාහ – ‘‘අහං වෙළුසමීපං ගන්ත්වා ආකාසෙ උල්ලඞ්ගනාකාරං කරොමි, ‘තුම්හෙ ඡවදාරුමයං පත්තං පටිච්ච මා ඉද්ධිං කරොථා’ති මං ඛන්ධෙ ගහෙත්වා වාරෙථා’’ති, තෙ තථා ගන්ත්වා තථා අකංසු.

තදා පිණ්ඩොලභාරද්වාජො ච මොග්ගල්ලානො ච තිගාවුතෙ සෙලපබ්බතමත්ථකෙ ඨත්වා පිණ්ඩපාතගණ්හනත්ථාය චීවරං පාරුපන්තා තං කොලාහලං සුණිංසු. තෙසු මොග්ගල්ලානො පිණ්ඩොලභාරද්වාජං ‘‘ත්වං ආකාසෙන ගන්ත්වා තං පත්තං ගණ්හාහී’’ති ආහ. සො ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙයෙව භගවතා ඉද්ධිමන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපිතා, තුම්හෙව ගණ්හථා’’ති ආහ. තථාපි ‘‘මයා ආණත්තො ත්වමෙව ගණ්හාහී’’ති ආණත්තො අත්තනා ඨිතං තිගාවුතං සෙලපබ්බතං පාදතලෙ ලග්ගෙත්වා උක්ඛලියා පිධානං විය සකලරාජගහනගරං ඡාදෙසි, තදා නගරවාසිනො ඵළිකපබ්බතෙ ආවුතං රත්තසුත්තමිව තං ථෙරං පස්සිත්වා ‘‘භන්තෙ භාරද්වාජ, අම්හෙ රක්ඛථා’’ති උග්ඝොසයිංසු, භීතා සුප්පාදීනි සීසෙ අකංසු. තදා ථෙරො තං පබ්බතං ඨිතට්ඨානෙ විස්සජ්ජෙත්වා ඉද්ධියා ගන්ත්වා තං පත්තං අග්ගහෙසි, තදා නගරවාසිනො මහාකොලාහලමකංසු.

භගවා වෙළුවනාරාමෙ නිසින්නො තං සද්දං සුත්වා ‘‘කිං එසො සද්දො’’ති ආනන්දං පුච්ඡි. ‘‘භාරද්වාජෙන, භන්තෙ, පත්තස්ස ගහිතත්තා සන්තුට්ඨා නගරවාසිනො උක්කුට්ඨිසද්දමකංසූ’’ති ආහ. තදා භගවා ආයතිං පරූපවාදමොචනත්ථං තං පත්තං ආහරාපෙත්වා භෙදාපෙත්වා අඤ්ජනුපපිසනං කත්වා භික්ඛූනං දාපෙසි, දාපෙත්වා ච පන ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉද්ධිවිකුබ්බනා කාතබ්බා, යො කරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (චූළව. 252 ථොකං විසදිසං) සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙසි.

තතො තිත්ථියා ‘‘සමණෙන කිර ගොතමෙන සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තෙ ජීවිතහෙතුපි තං නාතික්කමන්ති, මයං ඉද්ධිපාටිහාරියං කරිස්සාමා’’ති තත්ථ තත්ථ රාසිභූතා කොලාහලමකංසු. අථ රාජා බිම්බිසාරො තං සුත්වා භගවතො සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො භගවන්තමෙවමාහ – ‘‘තිත්ථියා, භන්තෙ, ‘ඉද්ධිපාටිහාරියං කරිස්සාමා’ති උග්ඝොසෙන්තී’’ති. ‘‘අහම්පි, මහාරාජ, කරිස්සාමී’’ති. ‘‘නනු, භන්තෙ, භගවතා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්ත’’න්ති. ‘‘තමෙව, මහාරාජ, පුච්ඡිස්සාමි, තවුය්‍යානෙ අම්බඵලාදීනි ඛාදන්තානං ‘එත්තකො දණ්ඩො’ති දණ්ඩං ඨපෙන්තො තවාපි එකතො කත්වා ඨපෙසී’’ති. ‘‘න මය්හං, භන්තෙ, දණ්ඩො’’ති. ‘‘එවං, මහාරාජ, න මය්හං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං අත්ථී’’ති. ‘‘කත්ථ, භන්තෙ, පාටිහාරියං භවිස්සතී’’ති? ‘‘සාවත්ථියා සමීපෙ කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙ, මහාරාජා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ, තං පස්සිස්සාමා’’ති. තතො තිත්ථියා ‘‘කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙ කිර පාටිහාරියං භවිස්සතී’’ති සුත්වා නගරස්ස සාමන්තා අම්බරුක්ඛෙ ඡෙදාපෙසුං, නාගරා මහාඅඞ්ගණට්ඨානෙ මඤ්චාතිමඤ්චං අට්ටාදයො බන්ධිංසු, සකලජම්බුදීපවාසිනො රාසිභූතා පුරත්ථිමදිසායමෙව ද්වාදසයොජනානි ඵරිත්වා අට්ඨංසු. සෙසදිසාසුපි තදනුරූපෙනාකාරෙන සන්නිපතිංසු.

භගවාපි කාලෙ සම්පත්තෙ ආසාළ්හිපුණ්ණමාසියං පාතොව කත්තබ්බකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා තං ඨානං ගන්ත්වා නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ කණ්ඩො නාම උය්‍යානපාලො කිපිල්ලිකපුටෙ සුපක්කං අම්බඵලං දිස්වා ‘‘සචාහං ඉමං රඤ්ඤො දදෙය්‍යං, කහාපණාදිසාරං ලභෙය්‍යං, භගවතො උපනාමිතෙ පන ඉධලොකපරලොකෙසු සම්පත්ති භවිස්සතී’’ති භගවතො උපනාමෙසි. භගවා තං පටිග්ගහෙත්වා ආනන්දත්ථෙරං ආණාපෙසි – ‘‘ඉමං ඵලං මද්දිත්වා පානං දෙහී’’ති. ථෙරො තථා අකාසි. භගවා අම්බරසං පිවිත්වා අම්බට්ඨිං උය්‍යානපාලස්ස දත්වා ‘‘ඉමං රොපෙහී’’ති ආහ. සො වාලුකං වියූහිත්වා තං රොපෙසි, ආනන්දත්ථෙරො කුණ්ඩිකාය උදකං ආසිඤ්චි. තස්මිං ඛණෙ අම්බඞ්කුරො උට්ඨහිත්වා මහාජනස්ස පස්සන්තස්සෙව සාඛාවිටපපුප්ඵඵලපල්ලවභරිතො පඤ්ඤායිත්ථ. පතිතං අම්බඵලං ඛාදන්තා සකලජම්බුදීපවාසිනො ඛයං පාපෙතුං නාසක්ඛිංසු.

අථ භගවා පුරත්ථිමචක්කවාළතො යාව පච්ඡිමචක්කවාළං, තාව ඉමස්මිං චක්කවාළෙ මහාමෙරුමුද්ධනි රතනචඞ්කමං මාපෙත්වා අනෙකපරිසාහි සීහනාදං නදාපෙන්තො ධම්මපදට්ඨකථායං වුත්තනයෙන මහාඉද්ධිපාටිහාරියං කත්වා තිත්ථියෙ මද්දිත්වා තෙ විප්පකාරං පාපෙත්වා පාටිහීරාවසානෙ පුරිමබුද්ධාචිණ්ණවසෙන තාවතිංසභවනං ගන්ත්වා තත්ථ වස්සංවුට්ඨො නිරන්තරං තෙමාසං අභිධම්මං දෙසෙත්වා මාතුප්පමුඛානං අනෙකදෙවතානං සොතාපත්තිමග්ගාධිගමනං කත්වා, වුට්ඨවස්සො දෙවොරොහනං කත්වා අනෙකදෙවබ්‍රහ්මගණපරිවුතො සඞ්කස්සපුරද්වාරං ඔරුය්හ ලොකානුග්ගහං අකාසි. තදා භගවතො ලාභසක්කාරො ජම්බුදීපමජ්ඣොත්ථරමානො පඤ්චමහාගඞ්ගා විය අහොසි.

අථ තිත්ථියා පරිහීනලාභසක්කාරා දුක්ඛී දුම්මනා පත්තක්ඛන්ධා අධොමුඛා නිසීදිංසු. තදා තෙසං උපාසිකා චිඤ්චමාණවිකා නාම අතිවිය රූපග්ගප්පත්තා තෙ තථා නිසින්නෙ දිස්වා ‘‘කිං, භන්තෙ, එවංදුක්ඛී දුම්මනා නිසින්නා’’ති පුච්ඡි. ‘‘කිං පන ත්වං, භගිනි, අප්පොස්සුක්කාසී’’ති? ‘‘කිං, භන්තෙ’’ති? ‘‘භගිනි, සමණස්ස ගොතමස්ස උප්පාදකාලතො පට්ඨාය මයං හතලාභසක්කාරා, නගරවාසිනො අම්හෙ න කිඤ්චි මඤ්ඤන්තී’’ති. ‘‘මයා එත්ථ කිං කාතබ්බ’’න්ති? ‘‘තයා සමණස්ස ගොතමස්ස අවණ්ණං උප්පාදෙතුං වට්ටතී’’ති. සා ‘‘න මය්හං භාරො’’ති වත්වා තත්ථ උස්සාහං කරොන්තී විකාලෙ ජෙතවනවිහාරං ගන්ත්වා තිත්ථියානං උපස්සයෙ වසිත්වා පාතො නගරවාසීනං ගන්ධාදීනි ගහෙත්වා භගවන්තං වන්දනත්ථාය ගමනසමයෙ ජෙතවනා විය නික්ඛන්තා, ‘‘කත්ථ සයිතා’’ති පුට්ඨා ‘‘කිං තුම්හාකං මම සයිතට්ඨානෙනා’’ති වත්වා පක්කාමි. සා කමෙන ගච්ඡන්තෙ කාලෙ පුච්ඡිතා ‘‘සමණෙනාහං ගොතමෙන එකගන්ධකුටියං සයිත්වා නික්ඛන්තා’’ති ආහ. තං බාලපුථුජ්ජනා සද්දහිංසු, පණ්ඩිතා සොතාපන්නාදයො න සද්දහිංසු. එකදිවසං සා දාරුමණ්ඩලං උදරෙ බන්ධිත්වා උපරි රත්තපටං පරිදහිත්වා ගන්ත්වා සරාජිකාය පරිසාය ධම්මදෙසනත්ථාය නිසින්නං භගවන්තං එවමාහ – ‘‘භො සමණ, ත්වං ධම්මං දෙසෙසි, තුය්හං පටිච්ච උප්පන්නදාරකගබ්භිනියා මය්හං ලසුණමරිචාදීනි න විචාරෙසී’’ති? ‘‘තථාභාවං, භගිනි, ත්වඤ්චෙව පජානාසි, අහඤ්චා’’ති. සා ‘‘එවමෙව මෙථුනසංසග්ගසමයං ද්වෙයෙව ජානන්ති, න අඤ්ඤෙ’’ති ආහ.

තස්මිං ඛණෙ සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සක්කො ආවජ්ජෙන්තො තං කාරණං ඤත්වා ද්වෙ දෙවපුත්තෙ ආණාපෙසි – ‘‘තුම්හෙසු එකො මූසිකවණ්ණං මාපෙත්වා තස්සා දාරුමණ්ඩලස්ස බන්ධනං ඡින්දතු, එකො වාතමණ්ඩලං සමුට්ඨාපෙත්වා පාරුතපටං උද්ධං ඛිපතූ’’ති. තෙ ගන්ත්වා තථා අකංසු. දාරුමණ්ඩලං පතමානං තස්සා පාදපිට්ඨිං භින්දි. ධම්මසභායං සන්නිපතිතා පුථුජ්ජනා සබ්බෙ ‘‘අරෙ, දුට්ඨචොරි, ත්වං එවරූපස්ස ලොකත්තයසාමිනො එවරූපං අබ්භක්ඛානං අකාසී’’ති උට්ඨහිත්වා එකෙකමුට්ඨිපහාරං දත්වා සභාය නීහරිංසු, දස්සනාතික්කන්තාය පථවී විවරමදාසි. තස්මිං ඛණෙ අවීචිතො ජාලා උට්ඨහිත්වා කුලදත්තිකෙන රත්තකම්බලෙනෙව තං අච්ඡාදෙත්වා අවීචිම්හි පක්ඛිපි, භගවතො ලාභසක්කාරො අතිරෙකතරො අහොසි. තෙන වුත්තං –

‘‘සබ්බාභිභුස්ස බුද්ධස්ස, නන්දො නාමාසි සාවකො;

තං අබ්භක්ඛාය නිරයෙ, චිරං සංසරිතං මයා.

‘‘දසවස්සසහස්සානි, නිරයෙ සංසරිං චිරං;

මනුස්සභාවං ලද්ධාහං, අබ්භක්ඛානං බහුං ලභිං.

‘‘තෙන කම්මාවසෙසෙන, චිඤ්චමාණවිකා මමං;

අබ්භාචික්ඛි අභූතෙන, ජනකායස්ස අග්ගතො’’ති. (අප. ථෙර 1.39.70-72);

තතියපඤ්හෙ – අබ්භක්ඛානන්ති අභි අක්ඛානං අක්කොසනං. අතීතෙ කිර බොධිසත්තො අපාකටජාතියං උප්පන්නො මුනාළි නාම ධුත්තො හුත්වා දුජ්ජනසංසග්ගබලෙන සුරභිං නාම පච්චෙකබුද්ධං ‘‘දුස්සීලො පාපධම්මො අයං භික්ඛූ’’ති අක්කොසි. සො තෙන අකුසලෙන වචීකම්මෙන බහූනි වස්සසහස්සානි නිරයෙ පච්චිත්වා ඉමස්මිං පච්ඡිමත්තභාවෙ දසපාරමිතාසංසිද්ධිබලෙන බුද්ධො ජාතො ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො අහොසි. පුන තිත්ථියා උස්සාහජාතා – ‘‘කථං නු ඛො සමණස්ස ගොතමස්ස අයසං උප්පාදෙස්සාමා’’ති දුක්ඛී දුම්මනා නිසීදිංසු. තදා සුන්දරී නාමෙකා පරිබ්බාජිකා තෙ උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ඨිතා තුණ්හීභූතෙ කිඤ්චි අවදන්තෙ දිස්වා ‘‘කිං මය්හං දොසො’’ති පුච්ඡි. ‘‘සමණෙන ගොතමෙන අම්හෙ විහෙඨියමානෙ ත්වං අප්පොස්සුක්කා විහරිස්සසි, ඉදං තව දොසො’’ති. ‘‘එවමහං තත්ථ කිං කරිස්සාමී’’ති? ‘‘ත්වං සමණස්ස ගොතමස්ස අවණ්ණං උප්පාදෙතුං සක්ඛිස්සසී’’ති? ‘‘සක්ඛිස්සාමි, අය්‍යා’’ති වත්වා තතො පට්ඨාය වුත්තනයෙන දිට්ඨදිට්ඨානං ‘‘සමණෙන ගොතමෙන එකගන්ධකුටියං සයිත්වා නික්ඛන්තා’’ති වත්වා අක්කොසති පරිභාසති. තිත්ථියාපි ‘‘පස්සථ, භො, සමණස්ස ගොතමස්ස කම්ම’’න්ති අක්කොසන්ති පරිභාසන්ති. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘මුනාළි නාමහං ධුත්තො, පුබ්බෙ අඤ්ඤාසු ජාතිසු;

පච්චෙකබුද්ධං සුරභිං, අබ්භාචික්ඛිං අදූසකං.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, නිරයෙ සංසරිං චිරං;

බහූ වස්සසහස්සානි, දුක්ඛං වෙදෙසි වෙදනං.

‘‘තෙන කම්මාවසෙසෙන, ඉධ පච්ඡිමකෙ භවෙ;

අබ්භක්ඛානං මයා ලද්ධං, සුන්දරිකාය කාරණා’’ති. (අප. ථෙර 1.39.67-69);

චතුත්ථපඤ්හෙ – අබ්භක්ඛානං අභි විසෙසෙන අක්කොසනං පරිභාසනං. අතීතෙ කිර බොධිසත්තො බ්‍රාහ්මණකුලෙ උප්පන්නො බහුස්සුතො බහූහි සක්කතො පූජිතො තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා හිමවන්තෙ වනමූලඵලාහාරො බහුමාණවෙ මන්තෙ වාචෙන්තො වාසං කප්පෙසි. එකො පඤ්චාභිඤ්ඤාඅට්ඨසමාපත්තිලාභී තාපසො තස්ස සන්තිකං අගමාසි. සො තං දිස්වාව ඉස්සාපකතො තං අදූසකං ඉසිං ‘‘කාමභොගී කුහකො අයං ඉසී’’ති අබ්භාචික්ඛි, අත්තනො සිස්සෙ ච ආහ – ‘‘අයං ඉසි එවරූපො අනාචාරකො’’ති. තෙපි තථෙව අක්කොසිංසු පරිභාසිංසු. සො තෙන අකුසලකම්මවිපාකෙන වස්සසහස්සානි නිරයෙ දුක්ඛමනුභවිත්වා ඉමස්මිං පච්ඡිමත්තභාවෙ බුද්ධො හුත්වා ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො ආකාසෙ පුණ්ණචන්දො විය පාකටො ජාතො. තථෙව තිත්ථියා අබ්භක්ඛානෙනපි අසන්තුට්ඨා පුනපි සුන්දරියා අබ්භක්ඛානං කාරෙත්වා සුරාධුත්තෙ පක්කොසාපෙත්වා ලඤ්ජං දත්වා ‘‘තුම්හෙ සුන්දරිං මාරෙත්වා ජෙතවනද්වාරසමීපෙ මාලාකචවරෙන ඡාදෙථා’’ති ආණාපෙසුං. තෙ තථා කරිංසු. තතො තිත්ථියා ‘‘සුන්දරිං න පස්සාමා’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා ‘‘පරියෙසථා’’ති ආහ. තෙ අත්තනා පාතිතට්ඨානතො ගහෙත්වා මඤ්චකං ආරොපෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙත්වා ‘‘පස්සථ, භො, සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකානං කම්ම’’න්ති භගවතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච සකලනගරෙ අවණ්ණං උග්ඝොසෙන්තා විචරිංසු. සුන්දරිං ආමකසුසානෙ අට්ටකෙ ඨපෙසුං. රාජා ‘‘සුන්දරිමාරකෙ පරියෙසථා’’ති ආණාපෙසි. තදා ධුත්තා සුරං පිවිත්වා ‘‘ත්වං සුන්දරිං මාරෙසි, ත්වං මාරෙසී’’ති කලහං කරිංසු. රාජපුරිසා තෙ ධුත්තෙ ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං. රාජා ‘‘කිං, භණෙ, තුම්හෙහි සුන්දරී මාරිතා’’ති? ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘කෙහි ආණත්තා’’ති? ‘‘තිත්ථියෙහි, දෙවා’’ති. රාජා තිත්ථියෙ ආහරාපෙත්වා බන්ධාපෙත්වා ‘‘ගච්ඡථ, භණෙ, ‘බුද්ධස්ස අවණ්ණත්ථාය අම්හෙහි සයමෙව සුන්දරී මාරාපිතා, භගවා තස්ස සාවකා ච අකාරකා’ති උග්ඝොසථා’’ති ආහ. තෙ තථා අකංසු. සකලනගරවාසිනො නික්කඞ්ඛා අහෙසුං. රාජා තිත්ථියෙ ච ධුත්තෙ ච මාරාපෙත්වා ඡඩ්ඩාපෙති. තතො භගවතො භිය්‍යොසොමත්තාය ලාභසක්කාරො වඩ්ඪි. තෙන වුත්තං –

‘‘බ්‍රාහ්මණො සුතවා ආසිං, අහං සක්කතපූජිතො;

මහාවනෙ පඤ්චසතෙ, මන්තෙ වාචෙමි මාණවෙ.

‘‘තත්ථාගතො ඉසි භීමො, පඤ්චාභිඤ්ඤො මහිද්ධිකො;

තඤ්චාහං ආගතං දිස්වා, අබ්භාචික්ඛිං අදූසකං.

‘‘තතොහං අවචං සිස්සෙ, කාමභොගී අයං ඉසි;

මය්හම්පි භාසමානස්ස, අනුමොදිංසු මාණවා.

‘‘තතො මාණවකා සබ්බෙ, භික්ඛමානං කුලෙ කුලෙ;

මහාජනස්ස ආහංසු, කාමභොගී අයං ඉසි.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, පඤ්චභික්ඛුසතා ඉමෙ;

අබ්භක්ඛානං ලභුං සබ්බෙ, සුන්දරිකාය කාරණා’’ති. (අප. ථෙර 1.39.73-77);

පඤ්චමෙ පඤ්හෙ – සිලාවෙධොති ආහතචිත්තො සිලං පවිජ්ඣි. අතීතෙ කිර බොධිසත්තො ච කනිට්ඨභාතා ච එකපිතුපුත්තා අහෙසුං. තෙ පිතු අච්චයෙන දාසෙ පටිච්ච කලහං කරොන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධා අහෙසුං. බොධිසත්තො අත්තනො බලවභාවෙන කනිට්ඨභාතරං අජ්ඣොත්ථරිත්වා තස්සුපරි පාසාණං පවිජ්ඣෙසි. සො තෙන කම්මවිපාකෙන නරකාදීසු අනෙකවස්සසහස්සානි දුක්ඛමනුභවිත්වා ඉමස්මිං පච්ඡිමත්තභාවෙ බුද්ධො ජාතො. දෙවදත්තො රාහුලකුමාරස්ස මාතුලො පුබ්බෙ සෙරිවාණිජකාලෙ බොධිසත්තෙන සද්ධිං වාණිජො අහොසි, තෙ එකං පට්ටනගාමං පත්වා ‘‘ත්වං එකවීථිං ගණ්හාහි, අහම්පි එකවීථිං ගණ්හාමී’’ති ද්වෙපි පවිට්ඨා. තෙසු දෙවදත්තස්ස පවිට්ඨවීථියං ජිණ්ණසෙට්ඨිභරියා ච නත්තා ච ද්වෙයෙව අහෙසුං, තෙසං මහන්තං සුවණ්ණථාලකං මලග්ගහිතං භාජනන්තරෙ ඨපිතං හොති, තං සුවණ්ණථාලකභාවං අජානන්තී ‘‘ඉමං ථාලකං ගහෙත්වා පිළන්ධනං දෙථා’’ති ආහ. සො තං ගහෙත්වා සූචියා ලෙඛං කඩ්ඪිත්වා සුවණ්ණථාලකභාවං ඤත්වා ‘‘ථොකං දත්වා ගණ්හිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ගතො. අථ බොධිසත්තං ද්වාරසමීපං ආගතං දිස්වා ‘‘නත්තා, අය්‍යෙ, මය්හං කච්ඡපුටං පිළන්ධනං දෙථා’’ති. සා තං පක්කොසාපෙත්වා නිසීදාපෙත්වා තං ථාලකං දත්වා ‘‘ඉමං ගහෙත්වා මය්හං නත්තාය කච්ඡපුටං පිළන්ධනං දෙථා’’ති. බොධිසත්තො තං ගහෙත්වා සුවණ්ණථාලකභාවං ඤත්වා ‘‘තෙන වඤ්චිතා’’ති ඤත්වා අත්තනො පසිබ්බකාය ඨපිතඅට්ඨකහාපණෙ අවසෙසභණ්ඩඤ්ච දත්වා කච්ඡපුටං පිළන්ධනං කුමාරිකාය හත්ථෙ පිළන්ධාපෙත්වා අගමාසි. සො වාණිජො පුනාගන්ත්වා පුච්ඡි. ‘‘තාත, ත්වං න ගණ්හිත්ථ, මය්හං පුත්තො ඉදඤ්චිදඤ්ච දත්වා තං ගහෙත්වා ගතො’’ති. සො තං සුත්වාව හදයෙන ඵාලිතෙන විය ධාවිත්වා අනුබන්ධි. බොධිසත්තො නාවං ආරුය්හ පක්ඛන්දි. සො ‘‘තිට්ඨ, මා පලායි මා පලායී’’ති වත්වා ‘‘නිබ්බත්තනිබ්බත්තභවෙ තං නාසෙතුං සමත්ථො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි.

සො පත්ථනාවසෙන අනෙකෙසු ජාතිසතසහස්සෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං විහෙඨෙත්වා ඉමස්මිං අත්තභාවෙ සක්‍යකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා කමෙන භගවති සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා රාජගහෙ විහරන්තෙ අනුරුද්ධාදීහි සද්ධිං භගවතො සන්තිකං ගන්ත්වා පබ්බජිත්වා ඣානලාභී හුත්වා පාකටො භගවන්තං වරං යාචි – ‘‘භන්තෙ, සබ්බො භික්ඛුසඞ්ඝො පිණ්ඩපාතිකාදීනි තෙරස ධුතඞ්ගානි සමාදියතු, සකලො භික්ඛුසඞ්ඝො මම භාරො හොතූ’’ති. භගවා න අනුජානි. දෙවදත්තො වෙරං බන්ධිත්වා පරිහීනජ්ඣානො භගවන්තං මාරෙතුකාමො එකදිවසං වෙභාරපබ්බතපාදෙ ඨිතස්ස භගවතො උපරි ඨිතො පබ්බතකූටං පවිද්ධෙසි. භගවතො ආනුභාවෙන අපරො පබ්බතකූටො තං පතමානං සම්පටිච්ඡි. තෙසං ඝට්ටනෙන උට්ඨිතා පපටිකා ආගන්ත්වා භගවතො පාදපිට්ඨියං පහරි. තෙන වුත්තං –

‘‘වෙමාතුභාතරං පුබ්බෙ, ධනහෙතු හනිං අහං;

පක්ඛිපිං ගිරිදුග්ගස්මිං, සිලාය ච අපිංසයිං.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, දෙවදත්තො සිලං ඛිපි;

අඞ්ගුට්ඨං පිංසයී පාදෙ, මම පාසාණසක්ඛරා’’ති. (අප. ථෙර 1.39.78-79);

ඡට්ඨපඤ්හෙ – සකලිකාවෙධොති සකලිකාය ඝට්ටනං. අතීතෙ කිර බොධිසත්තො එකස්මිං කුලෙ නිබ්බත්තො දහරකාලෙ මහාවීථියං කීළමානො වීථියං පිණ්ඩාය චරමානං පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා ‘‘අයං මුණ්ඩකො සමණො කුහිං ගච්ඡතී’’ති පාසාණසකලිකං ගහෙත්වා තස්ස පාදපිට්ඨියං ඛිපි. පාදපිට්ඨිචම්මං ඡින්දිත්වා රුහිරං නික්ඛමි. සො තෙන පාපකම්මෙන අනෙකවස්සසහස්සානි නිරයෙ මහාදුක්ඛං අනුභවිත්වා බුද්ධභූතොපි කම්මපිලොතිකවසෙන පාදපිට්ඨියං පාසාණසකලිකඝට්ටනෙන රුහිරුප්පාදං ලභි. තෙන වුත්තං –

‘‘පුරෙහං දාරකො හුත්වා, කීළමානො මහාපථෙ;

පච්චෙකබුද්ධං දිස්වාන, මග්ගෙ සකලිකං ඛිපිං.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, ඉධ පච්ඡිමකෙ භවෙ;

වධත්ථං මං දෙවදත්තො, අභිමාරෙ පය්‍යොජයී’’ති. (අප. ථෙර 1.39.80-81);

සත්තමපඤ්හෙ – නාළාගිරීති ධනපාලකො හත්ථී මාරණත්ථාය පෙසිතො. අතීතෙ කිර බොධිසත්තො හත්ථිගොපකො හුත්වා නිබ්බත්තො හත්ථිං ආරුය්හ විචරමානො මහාපථෙ පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා ‘‘කුතො ආගච්ඡති අයං මුණ්ඩකො’’ති ආහතචිත්තො ඛිලජාතො හත්ථිනා ආසාදෙසි. සො තෙන කම්මෙන අපායෙසු අනෙකවස්සසහස්සානි දුක්ඛං අනුභවිත්වා පච්ඡිමත්තභාවෙ බුද්ධො ජාතො. දෙවදත්තො අජාතසත්තුරාජානං සහායං කත්වා ‘‘ත්වං, මහාරාජ, පිතරං ඝාතෙත්වා රාජා හොහි, අහං බුද්ධං මාරෙත්වා බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති සඤ්ඤාපෙත්වා එකදිවසං රඤ්ඤො අනුඤ්ඤාතාය හත්ථිසාලං ගන්ත්වා – ‘‘ස්වෙ තුම්හෙ නාළාගිරිං සොළසසුරාඝටෙ පායෙත්වා භගවතො පිණ්ඩාය චරණවෙලායං පෙසෙථා’’ති හත්ථිගොපකෙ ආණාපෙසි. සකලනගරං මහාකොලාහලං අහොසි, ‘‘බුද්ධනාගෙන හත්ථිනාගස්ස යුද්ධං පස්සිස්සාමා’’ති උභතො රාජවීථියං මඤ්චාතිමඤ්චං බන්ධිත්වා පාතොව සන්නිපතිංසු. භගවාපි කතසරීරපටිජග්ගනො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො රාජගහං පිණ්ඩාය පාවිසි. තස්මිං ඛණෙ වුත්තනියාමෙනෙව නාළාගිරිං විස්සජ්ජෙසුං. සො වීථිචච්චරාදයො විධමෙන්තො ආගච්ඡති. තදා එකා ඉත්ථී දාරකං ගහෙත්වා වීථිතො වීථිං ගච්ඡති, හත්ථී තං ඉත්ථිං දිස්වා අනුබන්ධි. භගවා ‘‘නාළාගිරි, න තං හනත්ථාය පෙසිතො, ඉධාගච්ඡාහී’’ති ආහ. සො තං සද්දං සුත්වා භගවන්තාභිමුඛො ධාවි. භගවා අපරිමාණෙසු චක්කවාළෙසු අනන්තසත්තෙසු ඵරණාරහං මෙත්තං එකස්මිංයෙව නාළාගිරිම්හි ඵරි. සො භගවතො මෙත්තාය ඵුටො නිබ්භයො හුත්වා භගවතො පාදමූලෙ නිපති. භගවා තස්ස මත්ථකෙ හත්ථං ඨපෙසි. තදා දෙවබ්‍රහ්මාදයො අච්ඡරියබ්භුතජාතචිත්තා පුප්ඵපරාගාදීහි පූජෙසුං. සකලනගරෙ ජණ්ණුකමත්තා ධනරාසයො අහෙසුං. රාජා ‘‘පච්ඡිමද්වාරෙ ධනානි නගරවාසීනං හොන්තු, පුරත්ථිමද්වාරෙ ධනානි රාජභණ්ඩාගාරෙ හොන්තූ’’ති භෙරිං චරාපෙසි. සබ්බෙ තථා කරිංසු. තදා නාළාගිරි ධනපාලො නාම අහොසි. භගවා වෙළුවනාරාමං අගමාසි. තෙන වුත්තං –

‘‘හත්ථාරොහො පුරෙ ආසිං, පච්චෙකමුනිමුත්තමං;

පිණ්ඩාය විචරන්තං තං, ආසාදෙසිං ගජෙනහං.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, භන්තො නාළාගිරී ගජො;

ගිරිබ්බජෙ පුරවරෙ, දාරුණො සමුපාගමී’’ති. (අප. ථෙර 1.39.82-83);

අට්ඨමපඤ්හෙ – සත්ථච්ඡෙදොති සත්ථෙන ගණ්ඩඵාලනං කුඨාරාය සත්ථෙන ඡෙදො. අතීතෙ කිර බොධිසත්තො පච්චන්තදෙසෙ රාජා අහොසි. සො දුජ්ජනසංසග්ගවසෙන පච්චන්තදෙසෙ වාසවසෙන ච ධුත්තො සාහසිකො එකදිවසං ඛග්ගහත්ථො පත්තිකොව නගරෙ විචරන්තො නිරාපරාධෙ ජනෙ ඛග්ගෙන ඵාලෙන්තො අගමාසි. සො තෙන පාපකම්මවිපාකෙන බහූනි වස්සසහස්සානි නිරයෙ පච්චිත්වා තිරච්ඡානාදීසු දුක්ඛමනුභවිත්වා පක්කාවසෙසෙන පච්ඡිමත්තභාවෙ බුද්ධභූතොපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙන දෙවදත්තෙන ඛිත්තපාසාණසක්ඛලිකපහාරෙන උට්ඨිතගණ්ඩො අහොසි. ජීවකො මෙත්තචිත්තෙන තං ගණ්ඩං ඵාලෙසි. වෙරිචිත්තස්ස දෙවදත්තස්ස රුහිරුප්පාදකම්මං අනන්තරිකං අහොසි, මෙත්තචිත්තස්ස ජීවකස්ස ගණ්ඩඵාලනං පුඤ්ඤමෙව අහොසි. තෙන වුත්තං –

‘‘රාජාහං පත්තිකො ආසිං, සත්තියා පුරිසෙ හනිං;

තෙන කම්මවිපාකෙන, නිරයෙ පච්චිසං භුසං.

‘‘කම්මුනො තස්ස සෙසෙන, ඉදානි සකලං මම;

පාදෙ ඡවිං පකප්පෙසි, න හි කම්මං විනස්සතී’’ති. (අප. ථෙර 1.39.84-85);

නවමෙ පඤ්හෙ – ‘‘සීසදුක්ඛන්ති සීසාබාධො සීසවෙදනා. අතීතෙ කිර බොධිසත්තො කෙවට්ටගාමෙ කෙවට්ටො හුත්වා නිබ්බත්ති. සො එකදිවසං කෙවට්ටපුරිසෙහි සද්ධිං මච්ඡමාරණට්ඨානං ගන්ත්වා මච්ඡෙ මාරෙන්තෙ දිස්වා තත්ථ සොමනස්සං උප්පාදෙසි, සහගතාපි තථෙව සොමනස්සං උප්පාදයිංසු. සො තෙන අකුසලකම්මෙන චතුරාපායෙ දුක්ඛමනුභවිත්වා ඉමස්මිං පච්ඡිමත්තභාවෙ තෙහි පුරිසෙහි සද්ධිං සක්‍යරාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා කමෙන බුද්ධත්තං පත්තොපි සයං සීසාබාධං පච්චනුභොසි. තෙ ච සක්‍යරාජානො ධම්මපදට්ඨකථායං (ධ. ප. අට්ඨ. 1.විඩඩූභවත්ථු) වුත්තනයෙන විඩඩූභසඞ්ගාමෙ සබ්බෙ විනාසං පාපුණිංසු. තෙන වුත්තං –

‘‘අහං කෙවට්ටගාමස්මිං, අහුං කෙවට්ටදාරකො;

මච්ඡකෙ ඝාතිතෙ දිස්වා, ජනයිං සොමනස්සකං.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, සීසදුක්ඛං අහූ මම;

සබ්බෙ සක්කා ච හඤ්ඤිංසු, යදා හනි විටටූභො’’ති. (අප. ථෙර 1.39.86-87);

දසමපඤ්හෙ – යවඛාදනන්ති වෙරඤ්ජායං යවතණ්ඩුලඛාදනං. අතීතෙ කිර බොධිසත්තො අඤ්ඤතරස්මිං කුලෙ නිබ්බත්තො ජාතිවසෙන ච අන්ධබාලභාවෙන ච ඵුස්සස්ස භගවතො සාවකෙ මධුරන්නපානෙ සාලිභොජනාදයො ච භුඤ්ජමානෙ දිස්වා ‘‘අරෙ මුණ්ඩකසමණා, යවං ඛාදථ, මා සාලිභොජනං භුඤ්ජථා’’ති අක්කොසි. සො තෙන අකුසලකම්මවිපාකෙන අනෙකවස්සසහස්සානි චතුරාපායෙ දුක්ඛමනුභවිත්වා ඉමස්මිං පච්ඡිමත්තභාවෙ කමෙන බුද්ධත්තං පත්වා ලොකසඞ්ගහං කරොන්තො ගාමනිගමරාජධානීසු චරිත්වා එකස්මිං සමයෙ වෙරඤ්ජබ්‍රාහ්මණගාමසමීපෙ සාඛාවිටපසම්පන්නං පුචිමන්දරුක්ඛමූලං පාපුණි. වෙරඤ්ජබ්‍රාහ්මණො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා අනෙකපරියායෙන භගවන්තං ජිනිතුං අසක්කොන්තො සොතාපන්නො හුත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉධෙව වස්සං උපගන්තුං වට්ටතී’’ති ආරොචෙසි. භගවා තුණ්හීභාවෙන අධිවාසෙසි. අථ පුනදිවසතො පට්ඨාය මාරො පාපිමා සකලවෙරඤ්ජබ්‍රාහ්මණගාමවාසීනං මාරාවට්ටනං අකාසි. පිණ්ඩාය පවිට්ඨස්ස භගවතො මාරාවට්ටනවසෙන එකොපි කටච්ඡුභික්ඛාමත්තං දාතා නාහොසි. භගවා තුච්ඡපත්තොව භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො පුනාගඤ්ඡි. තස්මිං එවං ආගතෙ තත්ථෙව නිවුට්ඨා අස්සවාණිජා තං දිවසං දානං දත්වා තතො පට්ඨාය භගවන්තං පඤ්චසතභික්ඛුපරිවාරං නිමන්තෙත්වා පඤ්චන්නං අස්සසතානං භත්තතො විභාගං කත්වා යවං කොට්ටෙත්වා භික්ඛූනං පත්තෙසු පක්ඛිපිංසු. සකලස්ස සහස්සචක්කවාළදෙවතා සුජාතාය පායාසපචනදිවසෙ විය දිබ්බොජං පක්ඛිපිංසු. භගවා පරිභුඤ්ජි, එවං තෙමාසං යවං පරිභුඤ්ජි. තෙමාසච්චයෙන මාරාවට්ටනෙ විගතෙ පවාරණාදිවසෙ වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො සරිත්වා මහාසංවෙගප්පත්තො බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා වන්දිත්වා ඛමාපෙසි. තෙන වුත්තං –

‘‘ඵුස්සස්සාහං පාවචනෙ, සාවකෙ පරිභාසයිං;

යවං ඛාදථ භුඤ්ජථ, මා ච භුඤ්ජථ සාලයො.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, තෙමාසං ඛාදිතං යවං;