3-1. සාරිපුත්තත්ථෙරඅපදානවණ්ණනා

තදනන්තරං ථෙරාපදානසඞ්ගහගාථායො සංවණ්ණෙතුං ‘‘අථ ථෙරාපදානං සුණාථා’’ති ආහ. අථ-අපදාන-සද්දානමත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොව. එත්ථ ථෙර-සද්දො පනායං කාලථිරපඤ්ඤත්තිනාමධෙය්‍යජෙට්ඨාදීසු අනෙකෙසු අත්ථෙසු වත්තති. තථා හි ‘‘ථෙරොවස්සිකානි පූතීනි චුණ්ණකජාතානී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.379; ම. නි. 1.112) කාලෙ, ථෙරොවස්සිකානි චිරකාලං ඔවස්සිකානීති අත්ථො. ‘‘ථෙරොපි තාව මහා’’ඉච්චාදීසු ථිරෙ ථිරසීලොති අත්ථො. ‘‘ථෙරකො අයමායස්මා මහල්ලකො’’තිආදීසු පඤ්ඤත්තියං, ලොකපඤ්ඤත්තිමත්තොති අත්ථො. ‘‘චුන්දත්ථෙරො ඵුස්සත්ථෙරො’’තිආදීසු නාමධෙය්‍යෙ, එවං කතනාමොති අත්ථො. ‘‘ථෙරො චායං කුමාරො මම පුත්තෙසූ’’තිආදීසු ජෙට්ඨෙ, ජෙට්ඨො කුමාරොති අත්ථො. ඉධ පනායං කාලෙ ච ථිරෙ ච වත්තති. තස්මා චිරං කාලං ඨිතොති ථෙරො, ථිරතරසීලාචාරමද්දවාදිගුණාභියුත්තො වා ථෙරොති වුච්චති. ථෙරො ච ථෙරො චෙති ථෙරා, ථෙරානං අපදානං කාරණං ථෙරාපදානං, තං ථෙරාපදානං සුණාථාති සම්බන්ධො. හිමවන්තස්ස අවිදූරෙ, ලම්බකො නාම පබ්බතොතිආදි ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස අපදානං, තස්සායස්මතො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස ච වත්ථු එවං වෙදිතබ්බං –

අතීතෙ කිර ඉතො කප්පතො සතසහස්සකප්පාධිකෙ එකඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමත්ථකෙ ආයස්මා සාරිපුත්තො බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා නාමෙන සරදමාණවො නාම අහොසි. මහාමොග්ගල්ලානො ගහපතිමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා නාමෙන සිරිවඩ්ඪනකුටුම්බිකො නාම අහොසි. තෙ උභොපි සහපංසුකීළනසහායා අහෙසුං. තෙසු සරදමාණවො පිතු අච්චයෙන කුලසන්තකං ධනං පටිපජ්ජිත්වා එකදිවසං රහොගතො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙසං සත්තානං මරණං නාම එකන්තිකං, තස්මා මයා එකං පබ්බජ්ජං උපගන්ත්වා විමොක්ඛමග්ගො ගවෙසිතබ්බො’’ති සහායං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘සම්ම, අහං පබ්බජිතුකාමො. කිං ත්වං පබ්බජිතුං සක්ඛිස්සසී’’ති වත්වා තෙන ‘‘න සක්ඛිස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘හොතු අහමෙව පබ්බජිස්සාමී’’ති රතනකොට්ඨාගාරානි විවරාපෙත්වා කපණද්ධිකාදීනං මහාදානං දත්වා පබ්බතපාදං ගන්ත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජි. තස්ස පබ්බජිතස්ස අනුපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා චතුසත්තතිසහස්සමත්තා බ්‍රාහ්මණපුත්තා අහෙසුං. සො පඤ්ච අභිඤ්ඤායො අට්ඨ ච සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා තෙසම්පි ජටිලානං කසිණපරිකම්මං ආචික්ඛි. තෙ සබ්බෙපි පඤ්චාභිඤ්ඤා අට්ඨ ච සමාපත්තියො නිබ්බත්තිසුං.

තෙන සමයෙන අනොමදස්සී නාම සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො සත්තෙ සංසාරමහොඝතො තාරෙත්වා එකදිවසං සරදතාපසස්ස ච අන්තෙවාසිකානඤ්ච සඞ්ගහං කත්තුකාමො එකො අදුතියො පත්තචීවරමාදාය ආකාසෙන ගන්ත්වා ‘‘බුද්ධභාවං මෙ ජානාතූ’’ති තාපසස්ස පස්සන්තස්සෙව ආකාසතො ඔතරිත්වා පථවියං පතිට්ඨාසි. සරදතාපසො සත්ථු සරීරෙ මහාපුරිසලක්ඛණානි උපධාරෙත්වා ‘‘සබ්බඤ්ඤුබුද්ධොයෙවාය’’න්ති නිට්ඨං ගන්ත්වා පච්චුග්ගමනං කත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. සරදතාපසො සත්ථු සන්තිකෙ එකමන්තං නිසීදි.

තස්මිං සමයෙ තස්ස අන්තෙවාසිකා චතුසත්තතිසහස්සමත්තා ජටිලා පණීතපණීතානි ඔජවන්තානි ඵලාඵලානි ගහෙත්වා ආගතා සත්ථාරං දිස්වා සඤ්ජාතපසාදා අත්තනො ආචරියස්ස සත්ථු ච නිසින්නාකාරං ඔලොකෙත්වා ‘‘ආචරිය, මයං පුබ්බෙ ‘තුම්හෙහි මහන්තතරො කොචි නත්ථී’ති මඤ්ඤාම, අයං පන පුරිසො තුම්හෙහි මහන්තතරො මඤ්ඤෙ’’ති ආහංසු. කිං වදෙථ, තාතා, සාසපෙන සද්ධිං අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධං සිනෙරුං සමං කාතුං ඉච්ඡථ, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙන මං තුලං මා කරිත්ථාති. අථ තෙ තාපසා ආචරියස්ස වචනං සුත්වා ‘‘යාව මහා වතායං පුරිසුත්තමො’’ති සබ්බෙව පාදෙසු නිපතිත්වා සත්ථාරං වන්දිංසු.

අථ තෙ ආචරියො ආහ – ‘‘තාතා, සත්ථු අනුච්ඡවිකො නො දෙය්‍යධම්මො නත්ථි, සත්ථා ච භික්ඛාචරවෙලාය ඉධාගතො, හන්ද, මයං දෙය්‍යධම්මං යථාබලං දස්සාම. තුම්හෙහි යං යං පණීතං ඵලාඵලං ආභතං, තං තං ආහරථා’’ති ආහරාපෙත්වා හත්ථෙ ධොවිත්වා සයං තථාගතස්ස පත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි. සත්ථාරා ඵලාඵලෙ පටිග්ගහිතමත්තෙ දෙවතා දිබ්බොජං පක්ඛිපිංසු. තාපසො උදකම්පි සයමෙව පරිස්සාවෙත්වා අදාසි. තතො භොජනකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා සත්ථරි නිසින්නෙ සබ්බෙ අන්තෙවාසිකෙ පක්කොසාපෙත්වා සත්ථු සන්තිකෙ සාරණීයං කථං කථෙන්තො නිසීදි. සත්ථා ‘‘ද්වෙ අග්ගසාවකා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං ආගච්ඡන්තූ’’ති චින්තෙසි. තාවදෙව සතසහස්සඛීණාසවපරිවාරා අග්ගසාවකා ආගන්ත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු.

තතො සරදතාපසො අන්තෙවාසිකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘තාතා, සත්ථු භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච පුප්ඵාසනෙන පූජා කාතබ්බා, තස්මා පුප්ඵානි ආහරථා’’ති. තෙ තාවදෙව ඉද්ධියා වණ්ණගන්ධසම්පන්නානි පුප්ඵානි ආහරිත්වා බුද්ධස්ස යොජනප්පමාණං පුප්ඵාසනං පඤ්ඤාපෙසුං, උභින්නං අග්ගසාවකානං තිගාවුතං, සෙසභික්ඛූනං අඩ්ඪයොජනිකාදිභෙදං, සඞ්ඝනවකස්ස උසභමත්තං පඤ්ඤාපෙසුං. එවං පඤ්ඤත්තෙසු ආසනෙසු සරදතාපසො තථාගතස්ස පුරතො අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ‘‘භන්තෙ, මය්හං අනුග්ගහත්ථාය ඉමං පුප්ඵාසනං අතිරුහථා’’ති ආහ. නිසීදි භගවා පුප්ඵාසනෙ. සත්ථරි නිසින්නෙ ද්වෙ අග්ගසාවකා සෙසභික්ඛූ ච අත්තනො අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදිංසු. සත්ථා ‘‘තෙසං මහප්ඵලං හොතූ’’ති නිරොධං සමාපජ්ජි. සත්ථු සමාපන්නභාවං ඤත්වා ද්වෙ අග්ගසාවකාපි සෙසභික්ඛූපි නිරොධං සමාපජ්ජිංසු. තාපසො සත්තාහං නිරන්තරං සත්ථු පුප්ඵච්ඡත්තං ධාරෙන්තො අට්ඨාසි. ඉතරෙ වනමූලඵලං පරිභුඤ්ජිත්වා සෙසකාලෙ අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨංසු. සත්ථා සත්තාහස්ස අච්චයෙන නිරොධතො වුට්ඨහිත්වා අග්ගසාවකං නිසභත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘තාපසානං පුප්ඵාසනානුමොදනං කරොහී’’ති. ථෙරො සාවකපාරමීඤාණෙ ඨත්වා තෙසං පුප්ඵාසනානුමොදනං අකාසි. තස්ස දෙසනාවසානෙ සත්ථා දුතියං අග්ගසාවකං අනොමත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ත්වම්පි ඉමෙසං ධම්මං දෙසෙහී’’ති. සොපි තෙපිටකං බුද්ධවචනං සම්මසිත්වා තෙසං ධම්මං කථෙසි. ද්වින්නම්පි දෙසනාය ධම්මාභිසමයො නාහොසි. අථ සත්ථා බුද්ධවිසයෙ ඨත්වා ධම්මදෙසනං ආරභි. දෙසනාවසානෙ ඨපෙත්වා සරදතාපසං අවසෙසා සබ්බෙපි චතුසත්තතිසහස්සජටිලා අරහත්තං පාපුණිංසු. සත්ථා තෙ ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙසි. තෙ තාවදෙව අන්තරහිතතාපසවෙසා අට්ඨපරික්ඛාරධරා සට්ඨිවස්සිකත්ථෙරො විය අහෙසුං.

සරදතාපසො පන ‘‘අහො වතාහම්පි අයං නිසභත්ථෙරො විය අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාවකො භවෙය්‍ය’’න්ති දෙසනාකාලෙ උප්පන්නපරිවිතක්කතාය අඤ්ඤවිහිතො හුත්වා මග්ගඵලානි පටිවිජ්ඣිතුං නාසක්ඛි. අථ සත්ථාරං වන්දිත්වා තථා පණිධානං අකාසි. සත්ථා අනන්තරායෙන සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ‘‘ඉතො කප්පසතසහස්සාධිකං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික්කමිත්වා ගොතමස්ස නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස අග්ගසාවකො සාරිපුත්තො නාම භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිත්වා ධම්මකථං වත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො ආකාසං පක්ඛන්දි. සරදතාපසොපි සහායස්ස සිරිවඩ්ඪස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘සම්ම, මයා අනොමදස්සිස්ස භගවතො පාදමූලෙ අනාගතෙ උප්පජ්ජනකස්ස ගොතමසම්මාසම්බුද්ධස්ස අග්ගසාවකට්ඨානං පත්ථිතං, ත්වම්පි තස්ස දුතියසාවකට්ඨානං පත්ථෙහී’’ති. සිරිවඩ්ඪො තං උපදෙසං සුත්වා අත්තනො නිවෙසනද්වාරෙ අට්ඨකරීසමත්තං ඨානං සමතලං කාරෙත්වා ලාජපඤ්චමානි පුප්ඵානි විකිරිත්වා නීලුප්පලච්ඡදනං මණ්ඩපං කාරෙත්වා බුද්ධාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා භික්ඛූනම්පි ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා මහන්තං සක්කාරසම්මානං සජ්ජෙත්වා සරදතාපසෙන සත්ථාරං නිමන්තාපෙත්වා සත්තාහං මහාදානං පවත්තෙත්වා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං මහාරහෙහි වත්ථෙහි අච්ඡාදෙත්වා දුතියසාවකභාවාය පණිධානං අකාසි. සත්ථා තස්ස අනන්තරායෙන සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා වුත්තනයෙන බ්‍යාකරිත්වා භත්තානුමොදනං කත්වා පක්කාමි. සිරිවඩ්ඪො හට්ඨපහට්ඨො යාවජීවං කුසලකම්මං කත්වා දුතියචිත්තවාරෙ කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. සරදතාපසො චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති.

තතො පට්ඨාය තෙසං උභින්නම්පි අන්තරා කම්මං න කථිතං. අම්හාකං පන භගවතො උප්පත්තිතො පුරෙතරමෙව සරදතාපසො රාජගහස්ස අවිදූරෙ උපතිස්සාගාමෙ රූපසාරියා බ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. තංදිවසමෙවස්ස සහායොපි රාජගහස්සෙව අවිදූරෙ කොලිතගාමෙ මොග්ගලියා බ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්මා මොග්ගල්ලානො මොග්ගලියා බ්‍රාහ්මණියා පුත්තොති මොග්ගල්ලානො. මොග්ගලිගොත්තෙන ජාතොති වා මොග්ගල්ලානො. අථ වා මාතුකුමාරිකකාලෙ තස්සා මාතාපිතූහි වුත්තං – ‘‘මා උග්ගලි මා උග්ගලී’’ති වචනමුපාදාය ‘‘මුග්ගලී’’ති නාමං. තස්සා මුග්ගලියා පුත්තොති මොග්ගල්ලානො. අථ වා සොතාපත්තිමග්ගාදිමග්ගස්ස ලාභෙ ආදානෙ පටිවිජ්ඣනෙ අලං සමත්ථොති මොග්ගල්ලානොති. තානි කිර ද්වෙ කුලානි යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා ආබද්ධසහායානෙව. තෙසං ද්වින්නං එකදිවසමෙව ගබ්භපරිහාරමදංසු. දසමාසච්චයෙන ජාතානම්පි තෙසං ඡසට්ඨි ධාතියො පට්ඨපෙසුං. නාමග්ගහණදිවසෙ රූපසාරීබ්‍රාහ්මණියා පුත්තස්ස උපතිස්සගාමෙ ජෙට්ඨකුලස්ස පුත්තත්තා උපතිස්සොති නාමං කරිංසු. ඉතරස්ස කොලිතගාමෙ ජෙට්ඨකුලස්ස පුත්තත්තා කොලිතොති නාමං කරිංසු. තෙ උභොපි මහතා පරිවාරෙන වඩ්ඪන්තා වුද්ධිමන්වාය සබ්බසිප්පානං පාරං අගමංසු.

අථෙකදිවසං තෙ රාජගහෙ ගිරග්ගසමජ්ජං පස්සන්තා මහාජනං සන්නිපතිතං දිස්වා ඤාණස්ස පරිපාකං ගතත්තා යොනිසො උම්මුජ්ජන්තා ‘‘සබ්බෙපිමෙ ඔරං වස්සසතාව මච්චුමුඛං පවිසන්තී’’ති සංවෙගං පටිලභිත්වා ‘‘අම්හෙහි මොක්ඛධම්මො පරියෙසිතබ්බො, තඤ්ච පරියෙසන්තෙහි එකා පබ්බජ්ජා ලද්ධුං වට්ටතී’’ති නිච්ඡයං කත්වා පඤ්චමාණවකසතෙහි සද්ධිං සඤ්චයස්ස පරිබ්බාජකස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. තෙසං පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය සඤ්චයො ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො අහොසි. තෙ කතිපාහෙනෙව සබ්බං සඤ්චයස්ස සමයං පරිමජ්ජිත්වා තත්ථ සාරං අදිස්වා තතො නිබ්බිජ්ජිත්වා තත්ථ තත්ථ පණ්ඩිතසම්මතෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පඤ්හං පුච්ඡන්ති, තෙ තෙහි පුට්ඨා න සම්පාදෙන්ති. අඤ්ඤදත්ථු තෙයෙව තෙසං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්ති. එවං තෙ මොක්ඛං පරියෙසන්තා කතිකං අකංසු – ‘‘අම්හෙසු යො පඨමං අමතං අධිගච්ඡති, සො ඉතරස්ස ආරොචෙතූ’’ති.

තෙන ච සමයෙන අම්හාකං සත්ථරි පඨමාභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ අනුපුබ්බෙන උරුවෙලකස්සපාදිකෙ සහස්සජටිලෙ දමෙත්වා රාජගහෙ විහරන්තෙ එකදිවසං උපතිස්සො පරිබ්බාජකො පරිබ්බාජකාරාමං ගච්ඡන්තො ආයස්මන්තං අස්සජිත්ථෙරං රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා ‘‘න මයා එවරූපො ආකප්පසම්පන්නො පබ්බජිතො දිට්ඨපුබ්බො, සන්තධම්මෙන නාම එත්ථ භවිතබ්බ’’න්ති සඤ්ජාතපසාදො පඤ්හං පුච්ඡිතුං ආයස්මන්තං උදික්ඛන්තො පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධි. ථෙරොපි ලද්ධපිණ්ඩපාතො පරිභුඤ්ජිතුං පතිරූපං ඔකාසං ගතො. පරිබ්බාජකො අත්තනො පරිබ්බාජකපීඨං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. භත්තකිච්චපරියොසානෙ චස්ස අත්තනො කුණ්ඩිකාය උදකං අදාසි. එවං සො ආචරියවත්තං කත්වා කතභත්තකිච්චෙන ථෙරෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා – ‘‘කො වා තෙ සත්ථා, කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසී’’ති පුච්ඡි. ථෙරො සම්මාසම්බුද්ධං අපදිසි. පුන තෙන ‘‘කිං වාදී පනායස්මතො සත්ථා’’ති පුට්ඨො ‘‘ඉමස්ස සාසනස්ස ගම්භීරතං දස්සෙස්සාමී’’ති අත්තනො නවකභාවං පවෙදෙත්වා සඞ්ඛෙපවසෙන චස්ස සාසනධම්මං කථෙන්තො ‘‘යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා’’ති (මහාව. 60; අප. ථෙර 1.1.286) ගාථමාහ. පරිබ්බාජකො පඨමපදද්වයමෙව සුත්වා සහස්සනයසම්පන්නෙ සොතාපත්තිමග්ගඵලෙ පතිට්ඨහි. ඉතරං පදද්වයං සොතාපන්නකාලෙ නිට්ඨාසි. ගාථාපරියොසානෙ පන සොතාපන්නො හුත්වා උපරිවිසෙසෙ අපවත්තන්තෙ ‘‘භවිස්සති එත්ථ කාරණ’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා ථෙරං ආහ – ‘‘මා, භන්තෙ, උපරි ධම්මදෙසනං වඩ්ඪයිත්ථ, එත්තකමෙව අලං, කහං අම්හාකං සත්ථා වසතී’’ති? ‘‘වෙළුවනෙ’’ති. ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ පුරතො ගච්ඡථ, අහං මය්හං සහායස්ස කතපටිඤ්ඤං මොචෙත්වා තං ගහෙත්වා ආගමිස්සාමී’’ති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා ථෙරං උය්‍යොජෙත්වා පරිබ්බාජකාරාමං අගමාසි.

කොලිතපරිබ්බාජකො තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘මුඛවණ්ණො න අඤ්ඤදිවසෙසු විය අද්ධානෙන අමතං අධිගතං භවිස්සතී’’ති තෙනෙවස්ස විසෙසාධිගමං සම්භාවෙත්වා අමතාධිගමං පුච්ඡි. සොපිස්ස ‘‘ආවුසො, අමතමධිගත’’න්ති පටිජානිත්වා තමෙව ගාථං අභාසි. ගාථාපරියොසානෙ කොලිතො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිත්වා ආහ – ‘‘කහං නො සත්ථා’’ති? ‘‘වෙළුවනෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, ආවුසො, ආයාම, සත්ථාරං පස්සිස්සාමා’’ති. උපතිස්සො සබ්බකාලම්පි ආචරියපූජකොව, තස්මා සඤ්චයස්ස සත්ථු ගුණෙ පකාසෙත්වා තම්පි සත්ථු සන්තිකං නෙතුකාමො අහොසි. සො ලාභාසාපකතො අන්තෙවාසිකභාවං අනිච්ඡන්තො ‘‘න සක්කොමි චාටි හුත්වා උදකසිඤ්චනං හොතු’’න්ති පටික්ඛිපි. තෙ අනෙකෙහි කාරණෙහි තං සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තා අත්තනො ඔවාදෙ වත්තමානෙහි අඩ්ඪුතෙය්‍යසතෙහි අන්තෙවාසිකෙහි සද්ධිං වෙළුවනං අගමංසු. සත්ථා තෙ දූරතොව ආගච්ඡන්තෙ දිස්වා ‘‘එතං මෙ සාවකයුගං භවිස්සති, අග්ගං භද්දයුග’’න්ති වත්වා තෙසං පරිසාය චරියවසෙන ධම්මං දෙසෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙත්වා එහිභික්ඛුභාවෙන උපසම්පදං අදාසි. යථා තෙසං එවං අග්ගසාවකානම්පි ඉද්ධිමයපත්තචීවරං ආගතමෙව. උපරිමග්ගත්තයකිච්චං පන න නිට්ඨාසි. කස්මා? සාවකපාරමීඤාණස්ස මහන්තතාය.

තෙසු ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො පබ්බජිතතො සත්තමෙ දිවසෙ මගධරට්ඨෙ කල්ලවාලගාමෙ සමණධම්මං කරොන්තො ථිනමිද්ධෙ ඔක්කමන්තෙ සත්ථාරා සංවෙජිතො ථිනමිද්ධං විනොදෙත්වා ධාතුකම්මට්ඨානං සුණන්තො එව උපරිමග්ගත්තයං අධිගන්ත්වා සාවකපාරමීඤාණස්ස මත්ථකං පාපුණි. ආයස්මා සාරිපුත්තො පබ්බජ්ජාය අද්ධමාසං අතික්කමිත්වා සත්ථාරා සද්ධිං රාජගහෙ සූකරඛතලෙණෙ විහරන්තො අත්තනො භාගිනෙය්‍යස්ස දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාපරිග්ගහසුත්තන්තෙ (ම. නි. 2.201 ආදයො) දෙසියමානෙ දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා පරස්ස වඩ්ඪිතං භත්තං භුඤ්ජන්තො විය සාවකපාරමීඤාණස්ස මත්ථකං පාපුණි. ඉති ද්වින්නං අග්ගසාවකානං සත්ථු සමීපෙ එව සාවකපාරමීඤාණං මත්ථකං පත්තං.

එවං පත්තසාවකපාරමීඤාණො ආයස්මා සාරිපුත්තො ‘‘කෙන කම්මෙන අයං සම්පත්ති ලද්ධා’’ති ආවජ්ජෙන්තො තං ඤත්වා පීතිසොමනස්සවසෙන උදානං උදානෙන්තො ‘‘හිමවන්තස්ස අවිදූරෙ’’තිආදිමාහ. තෙන වුත්තං –

141. ‘‘හිමවන්තස්ස අවිදූරෙ, ලම්බකො නාම පබ්බතො;

අස්සමො සුකතො මය්හං, පණ්ණසාලා සුමාපිතා’’ති.

තත්ථ හිමවන්තස්සාති හිමො අස්ස අත්ථීති හිමවා, තස්ස හිමවන්තස්ස අවිදූරෙ සමීපෙ, හිමාලයපටිබද්ධවනෙහි අත්ථො. ලම්බකො නාම පබ්බතොති එවංනාමකො පංසුමිස්සකපබ්බතො. අස්සමො සුකතො මය්හන්ති තස්මිං ලම්බකෙ පබ්බතෙ මය්හං මමත්ථාය කතො අස්සමො අරඤ්ඤවාසො ආසමන්තතො සමොති අස්සමො. නත්ථි පවිට්ඨානං සමො පරිස්සමො එත්ථාති වා අස්සමො, සො ඉත්ථම්භූතො අරඤ්ඤවාසො සුට්ඨු කතො, රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානකුටිමණ්ඩපාදිවසෙන සුන්දරෙනාකාරෙන කතොති අත්ථො. පණ්ණසාලාති උසීරපබ්බජාදීහි පණ්ණෙහි ඡාදිතා නිවසනපණ්ණසාලාති අත්ථො.

142. ‘‘උත්තානකූලා නදිකා, සුපතිත්ථා මනොරමා;

සුසුද්ධපුලිනාකිණ්ණා, අවිදූරෙ මමස්සමං’’.

තත්ථ උත්තානකූලාති අගම්භීරා නදී. සුපතිත්ථාති සුන්දරපතිත්ථා. මනොරමා මනල්ලීනා මනාපා. සුසුද්ධපුලිනාකිණ්ණාති සුට්ඨු ධවලමුත්තාදලසදිසවාලුකාකිණ්ණා ගහනීභූතාති අත්ථො. සා ඉත්ථම්භූතා නදිකා කුන්නදී මමස්සමං මය්හං අස්සමස්ස අවිදූරෙ සමීපෙ අහොසීති අත්ථො. ‘‘අස්සම’’න්ති ච සත්තම්‍යත්ථෙ උපයොගවචනන්ති වෙදිතබ්බං.

143. ‘‘අසක්ඛරා අපබ්භාරා, සාදු අප්පටිගන්ධිකා;

සන්දතී නදිකා තත්ථ, සොභයන්තා මමස්සමං’’.

තත්ථ අසක්ඛරාති ‘‘පුලිනාකිණ්ණා’’ති වුත්තත්තා අසක්ඛරා සක්ඛරවිරහිතා. අපබ්භාරාති පබ්භාරවිරහිතා, අගම්භීරකූලාති අත්ථො. සාදු අප්පටිගන්ධිකාති සාදුරසොදකා දුග්ගන්ධරහිතා මය්හං අස්සමපදං සොභයන්තී නදිකා ඛුද්දකනදී සන්දති පවත්තතීති අත්ථො.

144. ‘‘කුම්භීලා මකරා චෙත්ථ, සුසුමාරා ච කච්ඡපා;

සන්දති නදිකා තත්ථ, සොභයන්තා මමස්සමං’’.

තත්ථ කුම්භීලමච්ඡා මකරමච්ඡා ච සුසුමාරා චණ්ඩමච්ඡා ච කච්ඡපමච්ඡා ච එත්ථ එතිස්සං නදියං කීළන්තා අහෙසුන්ති සම්බන්ධො. මමස්සමං සොභයන්තා නදිකා ඛුද්දකනදී සන්දති පවත්තතීති සම්බන්ධො.

145. ‘‘පාඨීනා පාවුසා මච්ඡා, බලජා මුඤ්ජරොහිතා;

වග්ගළා පපතායන්තා, සොභයන්ති මමස්සමං’’.

පාඨීනමච්ඡා ච පාවුසා මච්ඡා ච බලජමච්ඡා ච මුඤ්ජමච්ඡා රොහිතමච්ඡා ච වග්ගළමච්ඡා ච එතෙ සබ්බෙ මච්ඡජාතිකා ඉතො චිතො ච පපතායන්තා නදියා සද්ධිං පවත්තන්තා මම අස්සමපදං සොභයන්තීති අත්ථො.

146. ‘‘උභො කූලෙසු නදියා, පුප්ඵිනො ඵලිනො දුමා;

උභතො අභිලම්බන්තා, සොභයන්ති මමස්සමං’’.

තත්ථ උභො කූලෙසූති තස්සා නදියා උභොසු පස්සෙසු ධුවපුප්ඵිනො ධුවඵලිනො රුක්ඛා උභතො අභිලම්බන්තා නදියා උභො තීරෙ හෙට්ඨා ඔනමන්තා මම අස්සමං සොභයන්තීති අත්ථො.

147. ‘‘අම්බා සාලා ච තිලකා, පාටලී සින්දුවාරකා;

දිබ්බගන්ධා සම්පවන්ති, පුප්ඵිතා මම අස්සමෙ’’.

තත්ථ අම්බාති මධුපිණ්ඩිඅම්බා ච සාලරුක්ඛා ච තිලකරුක්ඛා ච පාටලිරුක්ඛා ච සින්දුවාරකරුක්ඛා ච එතෙ රුක්ඛා නිච්චකාලං පුප්ඵිතා පුප්ඵන්තා. දිබ්බා ගන්ධා ඉව මම අස්සමෙ සුගන්ධා සම්පවන්ති සමන්තතො පවායන්තීති අත්ථො.

148. ‘‘චම්පකා සළලා නීපා, නාගපුන්නාගකෙතකා;

දිබ්බගන්ධා සම්පවන්ති, පුප්ඵිතා මම අස්සමෙ’’.

තත්ථ චම්පකරුක්ඛා ච සළලරුක්ඛා ච සුවණ්ණවට්ටලසදිසපුප්ඵා නීපරුක්ඛා ච නාගරුක්ඛා ච පුන්නාගරුක්ඛා ච සුගන්ධයන්තා කෙතකරුක්ඛා ච එතෙ සබ්බෙ රුක්ඛා දිබ්බා ගන්ධාරිව මම අස්සමෙ පුප්ඵිතා ඵුල්ලිතා සම්පවන්ති සුගන්ධං සුට්ඨු පවායන්තීති අත්ථො.

149. අසොකා ච‘‘අධිමුත්තා අසොකා ච, භගිනීමාලා ච පුප්ඵිතා;

අඞ්කොලා බිම්බිජාලා ච, පුප්ඵිතා මම අස්සමෙ’’.

තත්ථ පුප්ඵිතා අධිමුත්තකරුක්ඛා ච පුප්ඵිතා අසොකරුක්ඛා ච පුප්ඵිතා භගිනීමාලා ච පුප්ඵිතා අඞ්කොලා ච පුප්ඵිතා බිම්බිජාලා ච එතෙ රුක්ඛා මම අස්සමෙ ඵුල්ලිතා සොභයන්තීති සම්බන්ධො.

150. ‘‘කෙතකා කන්දලි චෙව, ගොධුකා තිණසූලිකා;

දිබ්බගන්ධං සම්පවන්තා, සොභයන්ති මමස්සමං’’.

තත්ථ කෙතකාති සුගන්ධකෙතකගච්ඡා ච. කන්දලිරුක්ඛා ච ගොධුකරුක්ඛා ච තිණසූලිකගච්ඡා ච එතෙ සබ්බෙ රුක්ඛජාතිකා දිබ්බගන්ධං පවායමානා මම අස්සමං සකලං සොභයන්තීති අත්ථො.

151. ‘‘කණිකාරා කණ්ණිකා ච, අසනා අජ්ජුනා බහූ;

දිබ්බගන්ධං සම්පවන්තා, සොභයන්ති මමස්සමං’’.

එතෙ කණිකාරාදයො රුක්ඛා මම අස්සමං සකලං සොභයන්තා දිබ්බගන්ධං සම්පවායන්තීති සම්බන්ධො.

152. ‘‘පුන්නාගා ගිරිපුන්නාගා, කොවිළාරා ච පුප්ඵිතා;

දිබ්බගන්ධං සම්පවන්තා, සොභයන්ති මමස්සමං’’.

පුන්නාගාදයො රුක්ඛා දිබ්බගන්ධං පවායමානා මම අස්සමං සොභයන්තීති අත්ථො.

153. ‘‘උද්දාලකා ච කුටජා, කදම්බා වකුලා බහූ;

දිබ්බගන්ධං සම්පවන්තා, සොභයන්ති මමස්සමං’’.

උද්දාලකාදයො රුක්ඛා දිබ්බගන්ධං වායමානා මම අස්සමං සොභයන්තීති සම්බන්ධො.

154. ‘‘ආළකා ඉසිමුග්ගා ච, කදලිමාතුලුඞ්ගියො;

ගන්ධොදකෙන සංවඩ්ඪා, ඵලානි ධාරයන්ති තෙ’’.

තත්ථ එතෙ ආළකාදයො ගච්ඡා චන්දනාදිසුගන්ධගන්ධොදකෙන වඩ්ඪිත්වා සුවණ්ණඵලානි ධාරෙන්තා මම අස්සමං සොභයන්තීති අත්ථො.

155. ‘‘අඤ්ඤෙ පුප්ඵන්ති පදුමා, අඤ්ඤෙ ජායන්ති කෙසරී;

අඤ්ඤෙ ඔපුප්ඵා පදුමා, පුප්ඵිතා තළාකෙ තදා’’.

තත්ථ අඤ්ඤෙ පුප්ඵන්ති පදුමාති මම අස්සමස්ස අවිදූරෙ තළාකෙ අඤ්ඤෙ එකච්චෙ පදුමා පුප්ඵන්ති, එකච්චෙ කෙසරී පදුමා ජායන්ති නිබ්බත්තන්ති, එකච්චෙ පදුමා ඔපුප්ඵා විගලිතපත්තකෙසරාති අත්ථො.

156. ‘‘ගබ්භං ගණ්හන්ති පදුමා, නිද්ධාවන්ති මුළාලියො;

සිඞ්ඝාටිපත්තමාකිණ්ණා, සොභන්ති තළාකෙ තදා’’.

තත්ථ ගබ්භං ගණ්හන්ති පදුමාති තදා තාපසෙන හුත්වා මම වසනසමයෙ එකච්චෙ පදුමා තළාකබ්භන්තරෙ මකුළපුප්ඵාදයො ගණ්හන්ති. මුළාලියො පදුමමූලා නිද්ධාවන්ති ඉතො කද්දමබ්භන්තරතො හත්ථිදාඨා විය ගච්ඡන්තීති අත්ථො. පත්තපුප්ඵමාකිණ්ණා ගහනීභූතා සිඞ්ඝාටියො සොභයන්තීති අත්ථො.

157. ‘‘නයිතා අම්බගන්ධී ච, උත්තලී බන්ධුජීවකා;

දිබ්බගන්ධා සම්පවන්ති, පුප්ඵිතා තළාකෙ තදා’’.

තදා මම වසනසමයෙ තළාකස්ස සමීපෙ නයිතා ච ගච්ඡා අම්බගන්ධී ච ගච්ඡා උත්තලී නාම ගච්ඡා ච බන්ධුජීවකා ච එතෙ සබ්බෙ ගච්ඡා පුප්ඵිතා පුප්ඵධාරිතා සුගන්ධවාහකා තළාකං සොභයන්තීති අත්ථො.

158. ‘‘පාඨීනා පාවුසා මච්ඡා, බලජා මුඤ්ජරොහිතා;

සංගුලා මග්ගුරා චෙව, වසන්ති තළාකෙ තදා’’.

තදා මම වසනසමයෙ නිබ්භීතා පාඨීනාදයො මච්ඡා තළාකෙ වසන්තීති සම්බන්ධො.

159. ‘‘කුම්භීලා සුසුමාරා ච, තන්තිගාහා ච රක්ඛසා;

ඔගුහා අජගරා ච, වසන්ති තළාකෙ තදා’’.

තදා මම වසනසමයෙ මම අස්සමසමීපෙ තළාකෙ එතෙ කුම්භීලාදයො මච්ඡා නිබ්භීතා නිරූපද්දවා වසන්තීති සම්බන්ධො.

160. ‘‘පාරෙවතා රවිහංසා, චක්කවාකා නදීචරා;

කොකිලා සුකසාළිකා, උපජීවන්ති තං සරං’’.

තත්ථ මම අස්සමසමීපෙ සරං නිස්සාය පාරෙවතාපක්ඛී ච රවිහංසාපක්ඛී ච නදීචරා චක්කවාකපක්ඛී ච කොකිලාපක්ඛී ච සුකපක්ඛී ච සාළිකාපක්ඛී ච තං සරං උපනිස්සාය ජීවන්තීති සම්බන්ධො.

161. ‘‘කුකුත්ථකා කුළීරකා, වනෙ පොක්ඛරසාතකා;

දින්දිභා සුවපොතා ච, උපජීවන්ති තං සරං’’.

තත්ථ කුකුත්ථකාති එවංනාමිකා පක්ඛී ච. කුළීරකාති එවංනාමිකා පක්ඛී ච. වනෙ පොක්ඛරසාතකා පක්ඛී ච දින්දිභා පක්ඛී ච සුවපොතා පක්ඛී ච එතෙ සබ්බෙ පක්ඛිනො තං මම අස්සමසමීපෙ සරං නිස්සාය ජීවන්තීති සම්බන්ධො.

162. ‘‘හංසා කොඤ්චා මයූරා ච, කොකිලා තම්බචූළකා;

පම්මකා ජීවංජීවා ච, උපජීවන්ති තං සරං’’.

සබ්බෙ එතෙ හංසාදයො පක්ඛිනො තං සරං උපනිස්සාය ජීවන්ති ජීවිකං පාලෙන්තීති අත්ථො.

163. ‘‘කොසිකා පොට්ඨසීසා ච, කුරරා සෙනකා බහූ;

මහාකාළා ච සකුණා, උපජීවන්ති තං සරං’’.

තත්ථ කොසිකා ච පක්ඛී පොට්ඨසීසා ච පක්ඛී කුරරා ච පක්ඛී සෙනකා ච පක්ඛී මහාකාළා ච පක්ඛී ථලෙ බහූ පක්ඛිනො තං සරං තස්ස සරස්ස සමීපෙ ජීවන්ති ජීවිකං කප්පෙන්තීති අත්ථො.

164. ‘‘පසදා ච වරාහා ච, චමරා ගණ්ඩකා බහූ;

රොහිච්චා සුකපොතා ච, උපජීවන්ති තං සරං’’.

තත්ථ පසදාදයො එතෙ මිගා තං සරං තස්මිං සරසමීපෙ, භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං, ජීවිතං පරිපාලෙන්තා විහරන්තීති අත්ථො.

165. ‘‘සීහබ්‍යග්ඝා ච දීපී ච, අච්ඡකොකතරච්ඡකා;

තිධා පභින්නමාතඞ්ගා, උපජීවන්ති තං සරං’’.

එතෙ සීහාදයො චතුප්පදා සරසමීපෙ උපද්දවරහිතා ජීවන්තීති සම්බන්ධො.

166. ‘‘කින්නරා වානරා චෙව, අථොපි වනකම්මිකා;

චෙතා ච ලුද්දකා චෙව, උපජීවන්ති තං සරං’’.

එත්ථ එතෙ එවංනාමිකා කින්නරාදයො සත්තා තස්මිං සරසමීපෙ වසන්තීති අත්ථො.

167. ‘‘තින්දුකානි පියාලානි, මධුකෙකා සුමාරියො;

ධුවං ඵලානි ධාරෙන්ති, අවිදූරෙ මමස්සමං’’.

තත්ථ එතෙ තින්දුකාදයො රුක්ඛා ධුවං හෙමන්තගිම්හවස්සානසඞ්ඛාතෙ කාලත්තයෙ මම අස්සමතො අවිදූරෙ ඨානෙ මධුරඵලානි ධාරෙන්තීති සම්බන්ධො.

168. ‘‘කොසම්බා සළලා නිම්බා, සාදුඵලසමායුතා;

ධුවං ඵලානි ධාරෙන්ති, අවිදූරෙ මමස්සමං’’.

තත්ථ එතෙ කොසම්බාදයො රුක්ඛා සාරඵලා මධුරඵලා උත්තමඵලා සමායුතා සං සුට්ඨු ආයුතා සමඞ්ගීභූතා නිච්චං ඵලධාරිනො මම අස්සමසමීපෙ සොභන්තීති අත්ථො.

169. ‘‘හරීතකා ආමලකා, අම්බජම්බුවිභීතකා;

කොලා භල්ලාතකා බිල්ලා, ඵලානි ධාරයන්ති තෙ’’.

තෙ හරීතකාදයො රුක්ඛා මම අස්සමසමීපෙ ජාතා නිච්චං ඵලානි ධාරයන්තීති සම්බන්ධො.

170. ‘‘ආලුවා ච කළම්බා ච, බිළාලීතක්කළානි ච;

ජීවකා සුතකා චෙව, බහූකා මම අස්සමෙ’’.

එතෙ ආලුවාදයො මූලඵලා ඛුද්දා මධුරසා මම අස්සමසමීපෙ බහූ සන්තීති සම්බන්ධො.

171. ‘‘අස්සමස්සාවිදූරම්හි, තළාකාසුං සුනිම්මිතා;

අච්ඡොදකා සීතජලා, සුපතිත්ථා මනොරමා’’.

තත්ථ අස්සමස්සාවිදූරම්හි අස්සමස්ස සමීපෙ සුනිම්මිතා සුට්ඨු ආරොහනඔරොහනක්ඛමං කත්වා නිම්මිතා අච්ඡොදකා විප්පසන්නොදකා සීතජලා සීතොදකා සුපතිත්ථා සුන්දරතිත්ථා මනොරමා සොමනස්සකරා තළාකා ආසුං අහෙසුන්ති අත්ථො.

172. ‘‘පදුමුප්පලසඤ්ඡන්නා, පුණ්ඩරීකසමායුතා;

මන්දාලකෙහි සඤ්ඡන්නා, දිබ්බගන්ධොපවායති’’.

තත්ථ පදුමෙහි ච උප්පලෙහි ච සඤ්ඡන්නා පරිපුණ්ණා පුණ්ඩරීකෙහි සමායුතා සමඞ්ගීභූතා මන්දාලකෙහි ච සඤ්ඡන්නා ගහනීභූතා තළාකා දිබ්බගන්ධානි උපවායන්ති සමන්තතො වායන්තීති අත්ථො.

173. ‘‘එවං සබ්බඞ්ගසම්පන්නෙ, පුප්ඵිතෙ ඵලිතෙ වනෙ;

සුකතෙ අස්සමෙ රම්මෙ, විහරාමි අහං තදා’’.

තත්ථ එවං සබ්බඞ්ගසම්පන්නෙති අබ්බෙහි නදිකාදිඅවයවෙහි සම්පන්නෙ පරිපුණ්ණෙ පුප්ඵඵලරුක්ඛෙහි ගහනීභූතෙ වනෙ සුකතෙ රමණීයෙ අස්සමෙ අරඤ්ඤාවාසෙ තදා තාපසභූතකාලෙ අහං විහරාමීති අත්ථො.

එත්තාවතා අස්සමසම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්තනො සීලාදිගුණසම්පත්තිං දස්සෙන්තො –

174. ‘‘සීලවා වතසම්පන්නො, ඣායී ඣානරතො සදා;

පඤ්චාභිඤ්ඤාබලප්පත්තො, සුරුචි නාම තාපසො’’ති. – ආහ;

තත්ථ සීලවාති ඣානසම්පයුත්තචතුපාරිසුද්ධිසීලසදිසෙහි පඤ්චහි සීලෙහි සම්පුණ්ණොති අත්ථො. වතසම්පන්නොති ‘‘ඉතො පට්ඨාය ඝරාවාසං පඤ්ච කාමගුණෙ වා න සෙවිස්සාමී’’ති වතසමාදානෙන සම්පන්නො. ඣායීති ලක්ඛණූපනිජ්ඣානආරම්මණූපනිජ්ඣානෙහි ඣායී ඣායනසීලො. ඣානරතොති එතෙසු ඣානෙසු රතො අල්ලීනො සදා සම්පුණ්ණො. පඤ්චාභිඤ්ඤාබලප්පත්තොති ඉද්ධිවිධදිබ්බසොතපරචිත්තවිජානනපුබ්බෙනිවාසානුස්සතිදිබ්බචක්ඛුසඞ්ඛාතාහි පඤ්චහි අභිඤ්ඤාහි විසෙසපඤ්ඤාහි බලසම්පන්නො, පරිපුණ්ණොති අත්ථො. නාමෙන සුරුචි නාම තාපසො හුත්වා විහරාමීති සම්බන්ධො.

එත්තකෙන අත්තනො ගුණසම්පත්තිං දස්සෙත්වා පරිසසම්පත්තිං දස්සෙන්තො –

175. ‘‘චතුවීසසහස්සානි, සිස්සා මය්හං උපට්ඨහුං;

සබ්බෙ මං බ්‍රාහ්මණා එතෙ, ජාතිමන්තො යසස්සිනො’’ති. – ආදිමාහ;

තත්ථ එතෙ සබ්බෙ චතුවීසතිසහස්සබ්‍රාහ්මණා මය්හං සිස්සා ජාතිමන්තො ජාතිසම්පන්නා යසස්සිනො පරිවාරසම්පන්නා මං උපට්ඨහුන්ති සම්බන්ධො.

176. ‘‘ලක්ඛණෙ ඉතිහාසෙ ච, සනිඝණ්ඩුසකෙටුභෙ;

පදකා වෙය්‍යාකරණා, සධම්මෙ පාරමිං ගතා’’.

තත්ථ ලක්ඛණෙති ලක්ඛණසත්ථෙ. සබ්බලොකියානං ඉත්ථිපුරිසානං ‘‘ඉමෙහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතා දුක්ඛිතා භවන්ති, ඉමෙහි සුඛිතා භවන්තී’’ති ලක්ඛණං ජානාති. තප්පකාසකො ගන්ථො ලක්ඛණං, තස්මිං ලක්ඛණෙ ච. ඉතිහාසෙති ‘‘ඉතිහ ආස ඉතිහ ආසා’’ති වුත්තවචනපටිදීපකෙ ගන්ථෙ. ලක්ඛණෙ ච ඉතිහාසෙ ච පාරමිං පරියොසානං ගතාති සම්බන්ධො. රුක්ඛපබ්බතාදීනං නාමප්පකාසකගන්ථං ‘‘නිඝණ්ඩූ’’ති වුච්චති. කෙටූභෙති කිරියාකප්පවිකප්පානං කවීනං උපකාරකො ගන්ථො. නිඝණ්ඩුයා සහ වත්තතීති සනිඝණ්ඩු, කෙටුභෙන සහ වත්තතීති සකෙටුභං, තස්මිං සනිඝණ්ඩුසකෙටුභෙ වෙදත්තයෙ පාරමිං ගතාති සම්බන්ධො. පදකාති නාමපදසමාසතද්ධිතාඛ්‍යාතකිතකාදිපදෙසු ඡෙකා. වෙය්‍යාකරණානි චන්දපාණිනීයකලාපාදිබ්‍යාකරණෙ ඡෙකා. සධම්මෙ පාරමිං ගතාති අත්තනො ධම්මෙ බ්‍රාහ්මණධම්මෙ වෙදත්තයෙ පාරමිං පරියොසානං ගතා පත්තාති අත්ථො.

177. ‘‘උප්පාතෙසු නිමිත්තෙසු, ලක්ඛණෙසු ච කොවිදා;

පථබ්‍යා භූමන්තලික්ඛෙ, මම සිස්සා සුසික්ඛිතා’’.

තත්ථ උක්කාපාතභූමිකම්පාදිකෙසු උප්පාතෙසු ච සුභනිමිත්තාසුභනිමිත්තෙසු ච ඉත්ථිලක්ඛණපුරිසලක්ඛණමහාපුරිසලක්ඛණෙසු ච කොවිදා ඡෙකා. පථවියා ච භූමියා ච සකලලොකෙ ච අන්තලික්ඛෙ ආකාසෙ චාති සබ්බත්ථ මම සිස්සා සුසික්ඛිතා.

178. ‘‘අප්පිච්ඡා නිපකා එතෙ, අප්පාහාරා අලොලුපා;

ලාභාලාභෙන සන්තුට්ඨා, පරිවාරෙන්ති මං සදා’’.

තත්ථ අප්පිච්ඡාති අප්පකෙනාපි යාපෙන්තා. නිපකාති නෙපක්කසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතා. අප්පාහාරාති එකාහාරා එකභත්තිකාති අත්ථො. අලොලුපාති ලොලුපතණ්හාය අප්පවත්තනකා. ලාභාලාභෙනාති ලාභෙන අලාභෙන ච සන්තුට්ඨා සොමනස්සා එතෙ මම සිස්සා සදා නිච්චකාලං මං පරිවාරෙන්ති උපට්ඨහන්තීති අත්ථො.

179. ‘‘ඣායී ඣානරතා ධීරා, සන්තචිත්තා සමාහිතා;

ආකිඤ්චඤ්ඤං පත්ථයන්තා, පරිවාරෙන්ති මං සදා’’.

තත්ථ ඣායීති ලක්ඛණූපනිජ්ඣානආරම්මණූපනිජ්ඣානෙහි සමන්නාගතා. ඣායනසීලා වා. ඣානරතාති තෙසු ච ඣානෙසු රතා අල්ලීනා. ධීරාති ධිතිසම්පන්නා. සන්තචිත්තාති වූපසන්තමනා. සමාහිතාති එකග්ගචිත්තා. ආකිඤ්චඤ්ඤන්ති නිප්පලිබොධභාවං. පත්ථයන්තාති ඉච්ඡන්තා. ඉත්ථම්භූතා මෙ සිස්සා සදා මං පරිවාරෙන්තීති සම්බන්ධො.

180. ‘‘අභිඤ්ඤාපාරමිප්පත්තා, පෙත්තිකෙ ගොචරෙ රතා;

අන්තලික්ඛචරා ධීරා, පරිවාරෙන්ති මං සදා’’.

තත්ථ අභිඤ්ඤාපාරමිප්පත්තාති පඤ්චසු අභිඤ්ඤාසු පාරමිං පරියොසානං පත්තා පූරිතාති අත්ථො. පෙත්තිකෙ ගොචරෙ රතාති බුද්ධානුඤ්ඤාතාය අවිඤ්ඤත්තියා ලද්ධෙ ආහාරෙ රතාති අත්ථො. අන්තලික්ඛචරාති අන්තලික්ඛෙන ආකාසෙන ගච්ඡන්තා ආගච්ඡන්තා චාති අත්ථො. ධීරාති ථිරභූතා සීහබ්‍යග්ඝාදිපරිස්සයෙ අච්ඡම්භිතසභාවාති අත්ථො. එවංභූතා මම තාපසා සදා මං පරිවාරෙන්තීති අත්ථො.

181. ‘‘සංවුතා ඡසු ද්වාරෙසු, අනෙජා රක්ඛිතින්ද්‍රියා;

අසංසට්ඨා ච තෙ ධීරා, මම සිස්සා දුරාසදා’’.

තත්ථ චක්ඛාදීසු ඡසු ද්වාරෙසු රූපාදීසු ඡසු ආරම්මණෙසු සංවුතා පිහිතා පටිච්ඡන්නා, රක්ඛිතගොපිතද්වාරාති අත්ථො. අනෙජා නිත්තණ්හා රක්ඛිතින්ද්‍රියා ගොපිතචක්ඛාදිඉන්ද්‍රියා අසංසට්ඨා ඤාතීහි ගහට්ඨෙහි අමිස්සීභූතාති අත්ථො. දුරාසදාති දුට්ඨු ආසදා, ආසාදෙතුං ඝට්ටෙතුං අසක්කුණෙය්‍යා අයොග්ගාති අත්ථො.

182. ‘‘පල්ලඞ්කෙන නිසජ්ජාය, ඨානචඞ්කමනෙන ච;

වීතිනාමෙන්ති තෙ රත්තිං, මම සිස්සා දුරාසදා’’.

තත්ථ මම සිස්සා පල්ලඞ්කෙන ඌරුබද්ධාසනෙන සෙය්‍යං විහාය නිසජ්ජාය ච ඨානෙන ච චඞ්කමෙන ච සකලං රත්තිං විසෙසෙන අතිනාමෙන්ති අතික්කාමෙන්තීති සම්බන්ධො.

183. ‘‘රජනීයෙ න රජ්ජන්ති, දුස්සනීයෙ න දුස්සරෙ;

මොහනීයෙ න මුය්හන්ති, මම සිස්සා දුරාසදා’’.

තෙ ඉත්ථම්භූතා මම සිස්සා තාපසා රජනීයෙ රජ්ජිතබ්බෙ වත්ථුස්මිං න රජ්ජන්ති රජ්ජං න උප්පාදෙන්ති. දුස්සනීයෙ දුස්සිතබ්බෙ දොසං උප්පාදෙතුං යුත්තෙ වත්ථුම්හි න දුස්සරෙ දොසං න කරොන්ති. මොහනීයෙ මොහිතුං යුත්තෙ වත්ථුම්හි න මුය්හන්ති මොහං න කරොන්ති, පඤ්ඤාසම්පයුත්තා භවන්තීති අත්ථො.

184. ‘‘ඉද්ධිං වීමංසමානා තෙ, වත්තන්ති නිච්චකාලිකං;

පථවිං තෙ පකම්පෙන්ති, සාරම්භෙන දුරාසදා’’.

තෙ මම සිස්සා ‘‘එකොපි හුත්වා බහුධා හොති, බහුධාපි හුත්වා එකො හොතී’’තිආදිකං (පටි. ම. 1.102) ඉද්ධිවිකුබ්බනං නිච්චකාලිකං වීමංසමානා වත්තන්තීති සම්බන්ධො. තෙ මම සිස්සා ආකාසෙපි උදකෙපි පථවිං නිම්මිනිත්වා ඉරියාපථං පකම්පෙන්තීති අත්ථො. සාරම්භෙන යුගග්ගාහෙන කලහකරණෙන න ආසාදෙතබ්බාති අත්ථො.

185. ‘‘කීළමානා ච තෙ සිස්සා, කීළන්ති ඣානකීළිතං;

ජම්බුතො ඵලමානෙන්ති, මම සිස්සා දුරාසදා’’.