පඤ්චසිඛගීතගාථාවණ්ණනා

348. අස්සාවෙසීති සාවෙසි. බුද්ධූපසඤ්හිතාති බුද්ධං ආරබ්භ බුද්ධං නිස්සයං කත්වා පවත්තාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

වන්දෙ තෙ පිතරං භද්දෙ, තිම්බරුං සූරියවච්ඡසෙති එත්ථ සූරියවච්ඡසාති සූරියසමානසරීරා. තස්සා කිර දෙවධීතාය පාදන්තතො රස්මි උට්ඨහිත්වා කෙසන්තං ආරොහති, තස්මා බාලසූරියමණ්ඩලසදිසා ඛායති, ඉති නං ‘‘සූරියවච්ඡසා’’ති සඤ්ජානන්ති. තං සන්ධායාහ – ‘‘භද්දෙ, සූරියවච්ඡසෙ, තව පිතරං තිම්බරුං ගන්ධබ්බදෙවරාජානං වන්දාමී’’ති. යෙන ජාතාසි කල්‍යාණීති යෙන කාරණභූතෙන යං තිම්බරුං දෙවරාජානං නිස්සාය ත්වං ජාතා, කල්‍යාණී සබ්බඞ්ගසොභනා. ආනන්දජනනී මමාති මය්හං පීතිසොමනස්සවඩ්ඪනී.

වාතොව සෙදතං කන්තොති යථා සඤ්ජාතසෙදානං සෙදහරණත්ථං වාතො ඉට්ඨො හොති කන්තො මනාපො, එවන්ති අත්ථො. පානීයංව පිපාසතොති පාතුමිච්ඡන්තස්ස පිපාසතො පිපාසාභිභූතස්ස. අඞ්ගීරසීති අඞ්ගෙ රස්මියො අස්සාති අඞ්ගීරසී, තමෙව ආරබ්භ ආලපන්තො වදති. ධම්මො අරහතාමිවාති අරහන්තානං නවලොකුත්තරධම්මො විය.

ජිඝච්ඡතොති භුඤ්ජිතුකාමස්ස ඛුදාභිභූතස්ස. ජලන්තමිව වාරිනාති යථා කොචි ජලන්තං ජාතවෙදං උදකකුම්භෙන නිබ්බාපෙය්‍ය, එවං තව කාරණා උප්පන්නං මම කාමරාගපරිළාහං නිබ්බාපෙහීති වදති.

යුත්තං කිඤ්ජක්ඛරෙණුනාති පදුමකෙසරරෙණුනා යුත්තං. නාගො ඝම්මාභිතත්තො වාති ඝම්මාභිතත්තහත්ථී විය. ඔගාහෙ තෙ ථනූදරන්ති යථා සො නාගො පොක්ඛරණිං ඔගාහිත්වා පිවිත්වා අග්ගසොණ්ඩමත්තං පඤ්ඤායමානං කත්වා නිමුග්ගො සුඛං සාතං වින්දති, එවං කදා නු ඛො තෙ ථනූදරං ථනවෙමජ්ඣං උදරඤ්ච ඔතරිත්වා අහං සුඛං සාතං පටිලභිස්සාමීති වදති.

‘‘අච්චඞ්කුසොව නාගොව, ජිතං මෙ තුත්තතොමරං;

කාරණං නප්පජානාමි, සම්මත්තො ලක්ඛණූරුයා’’ති. –

එත්ථ තුත්තං වුච්චති කණ්ණමූලෙ විජ්ඣනඅයදණ්ඩකො. තොමරන්ති පාදාදීසු විජ්ඣනදණ්ඩතොමරං. අඞ්කුසොති මත්ථකෙ විජ්ඣනකුටිලකණ්ටකො. යො ච නාගො පභින්නමත්තො අච්චඞ්කුසො හොති, අඞ්කුසං අතීතො; අඞ්කුසෙන විජ්ඣියමානොපි වසං න ගච්ඡති, සො ‘‘ජිතං මයා තුත්තතොමරං, යො අහං අඞ්කුසස්සපි වසං න ගච්ඡාමී’’ති මදදප්පෙන කිඤ්චි කාරණං න බුජ්ඣති. යථා සො අච්චඞ්කුසො නාගො ‘‘ජිතං මෙ තුත්තතොමර’’න්ති කිඤ්චි කාරණං නප්පජානාති, එවං අහම්පි ලක්ඛණසම්පන්නඌරුතාය ලක්ඛණූරුයා සම්මත්තො මත්තො පමත්තො උම්මත්තො විය කිඤ්චි කාරණං නප්පජානාමීති වදති. අථ වා අච්චඞ්කුසොව නාගො අහම්පි සම්මත්තො ලක්ඛණූරුයා කිඤ්චි තතො විරාගකාරණං නප්පජානාමි. කස්මා? යස්මා තෙන නාගෙන විය ජිතං මෙ තුත්තතොමරං, න කස්සචි වදතො වචනං ආදියාමි.

තයි ගෙධිතචිත්තොස්මීති භද්දෙ ලක්ඛණූරු තයි බද්ධචිත්තොස්මි. ගෙධිතචිත්තොති වා ගෙධං අජ්ඣුපෙතචිත්තො. චිත්තං විපරිණාමිතන්ති පකතිං ජහිත්වා ඨිතං. පටිගන්තුං න සක්කොමීති නිවත්තිතුං න සක්කොමි. වඞ්කඝස්තොව අම්බුජොති බළිසං ගිලිත්වා ඨිතමච්ඡො විය. ‘‘ඝසො’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො.

වාමූරූති වාමාකාරෙන සණ්ඨිතඌරු, කදලික්ඛන්ධසදිසඌරූති වා අත්ථො. සජාති ආලිඞ්ග. මන්දලොචනෙති ඉත්ථියො න තිඛිණං නිජ්ඣායන්ති මන්දං ආලොචෙන්ති ඔලොකෙන්ති, තස්මා ‘‘මන්දලොචනා’’ති වුච්චන්ති. පලිස්සජාති සබ්බතොභාගෙන ආලිඞ්ග. එතං මෙ අභිපත්ථිතන්ති එතං මයා අභිණ්හං පත්ථිතං.

අප්පකො වත මෙ සන්තොති පකතියාව මන්දො සමානො. වෙල්ලිතකෙසියාති කෙසා මුඤ්චිත්වා පිට්ඨියං විස්සට්ඨකාලෙ සප්පො විය වෙල්ලන්තා ගච්ඡන්තා අස්සාති වෙල්ලිතකෙසී, තස්සා වෙල්ලිතකෙසියා. අනෙකභාවො සමුප්පාදීති අනෙකවිධො ජාතො. අනෙකභාගොති වා පාඨො. අරහන්තෙව දක්ඛිණාති අරහන්තම්හි දින්නදානං විය නානප්පකාරතො පභින්නො.

යං මෙ අත්ථි කතං පුඤ්ඤන්ති යං මයා කතං පුඤ්ඤමත්ථි. අරහන්තෙසු තාදිසූති තාදිලක්ඛණප්පත්තෙසු අරහන්තෙසු. තයා සද්ධිං විපච්චතන්ති සබ්බං තයා සද්ධිමෙව විපාකං දෙතු.

එකොදීති එකීභාවං ගතො. නිපකො සතොති නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතොති නිපකො. සතියා සමන්නාගතත්තා සතො. අමතං මුනි ජිගීසානොති යථා සො බුද්ධමුනි අමතං නිබ්බානං ජිගීසති පරියෙසති, එවං තං අහං සූරියවච්ඡසෙ ජිගීසාමි පරියෙසාමි. යථා වා සො අමතං ජිගීසානො එසන්තො ගවෙසන්තො විචරති, එවාහං තං එසන්තො ගවෙසන්තො විචරාමීතිපි අත්ථො.

යථාපි මුනි නන්දෙය්‍ය, පත්වා සම්බොධිමුත්තමන්ති යථා බුද්ධමුනි බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පත්වා නන්දෙය්‍ය තොසෙය්‍ය. එවං නන්දෙය්‍යන්ති එවමෙව අහම්පි තයා මිස්සීභාවං ගතො නන්දෙය්‍යං, පීතිසොමනස්සජාතො භවෙය්‍යන්ති වදති.

තාහං භද්දෙ වරෙය්‍යාහෙති අහෙති ආමන්තනං, අහෙ භද්දෙ සූරියවච්ඡසෙ, සක්කෙන දෙවානමින්දෙන ‘‘කිං ද්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවරජ්ජං ගණ්හසි, සුරියවච්ඡස’’න්ති, එවං වරෙ දින්නෙ දෙවරජ්ජං පහාය ‘‘සූරියවච්ඡසං ගණ්හාමී’’ති එවං තං අහං වරෙය්‍යං ඉච්ඡෙය්‍යං ගණ්හෙය්‍යන්ති අත්ථො.

සාලංව න චිරං ඵුල්ලන්ති තව පිතු නගරද්වාරෙ නචිරං පුප්ඵිතො සාලො අත්ථි. සො අතිවිය මනොහරො. තං නචිරං ඵුල්ලසාලං විය. පිතරං තෙ සුමෙධසෙති අතිසස්සිරීකං තව පිතරං වන්දමානො නමස්සාමි නමො කරොමි. යස්සාසෙතාදිසී පජාති යස්ස ආසි එතාදිසී ධීතා.

349. සංසන්දතීති කස්මා ගීතසද්දස්ස චෙව වීණාසද්දස්ස ච වණ්ණං කථෙසි? කිං තත්ථ භගවතො සාරාගො අත්ථීති? නත්ථි. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකො භගවා එතාදිසෙසු ඨානෙසු, කෙවලං ඉට්ඨානිට්ඨං ජානාති, න තත්ථ රජ්ජති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘සංවිජ්ජති ඛො, ආවුසො, භගවතො චක්ඛු, පස්සති භගවා චක්ඛුනා රූපං, ඡන්දරාගො භගවතො නත්ථි, සුවිමුත්තචිත්තො භගවා. සංවිජ්ජති ඛො, ආවුසො, භගවතො සොත’’න්තිආදි (සං. නි. 4.232). සචෙ පන වණ්ණං න කථෙය්‍ය, පඤ්චසිඛො ‘‘ඔකාසො මෙ කතො’’ති න ජානෙය්‍ය. අථ සක්කො ‘‘භගවතා පඤ්චසිඛස්ස ඔකාසො න කතො’’ති දෙවතා ගහෙත්වා තතොව පටිනිවත්තෙය්‍ය, තතො මහාජානියො භවෙය්‍ය. වණ්ණෙ පන කථිතෙ ‘‘කතො භගවතා පඤ්චසිඛස්ස ඔකාසො’’ති දෙවතාහි සද්ධිං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනාවසානෙ අසීතියා දෙවතාසහස්සෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිස්සතීති ඤත්වා වණ්ණං කථෙසි.

තත්ථ කදා සංයූළ්හාති කදා ගන්ථිතා පිණ්ඩිතා. තෙන ඛො පනාහං, භන්තෙ, සමයෙනාති තෙන සමයෙන තස්මිං තුම්හාකං සම්බොධිප්පත්තිතො පට්ඨාය අට්ඨමෙ සත්තාහෙ. භද්දා නාම සූරියවච්ඡසාති නාමතො භද්දා සරීරසම්පත්තියා සූරියවච්ඡසා. භගිනීති වොහාරවචනමෙතං, දෙවධීතාති අත්ථො. පරකාමිනීති පරං කාමෙති අභිකඞ්ඛති.

උපනච්චන්තියාති නච්චමානාය. සා කිර එකස්මිං සමයෙ චාතුමහාරාජිකදෙවෙහි සද්ධිං සක්කස්ස දෙවරාජස්ස නච්චං දස්සනත්ථාය ගතා, තස්මිඤ්ච ඛණෙ සක්කො තථාගතස්ස අට්ඨ යථාභුච්චෙ ගුණෙ පයිරුදාහාසි. එවං තස්මිං දිවසෙ ගන්ත්වා නච්චන්තී අස්සොසි.