උපවාණත්ථෙරවණ්ණනා

200. අපසාරෙසීති අපනෙසි. අපෙහීති අපගච්ඡ. ථෙරො එකවචනෙනෙව තාලවණ්ටං නික්ඛිපිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. උපට්ඨාකොතිආදි පඨමබොධියං අනිබද්ධුපට්ඨාකභාවං සන්ධායාහ. අයං, භන්තෙ, ආයස්මා උපවාණොති එවං ථෙරෙන වුත්තෙ ආනන්දො උපවාණස්ස සදොසභාවං සල්ලක්ඛෙති, ‘හන්දස්ස නිද්දොසභාවං කථෙස්සාමී’ති භගවා යෙභුය්‍යෙන ආනන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ යෙභුය්‍යෙනාති ඉදං අසඤ්ඤසත්තානඤ්චෙව අරූපදෙවතානඤ්ච ඔහීනභාවං සන්ධාය වුත්තං. අප්ඵුටොති අසම්ඵුට්ඨො අභරිතො වා. භගවතො කිර ආසන්නපදෙසෙ වාලග්ගමත්තෙ ඔකාසෙ සුඛුමත්තභාවං මාපෙත්වා දස දස මහෙසක්ඛා දෙවතා අට්ඨංසු. තාසං පරතො වීසති වීසති. තාසං පරතො තිංසති තිංසති. තාසං පරතො චත්තාලීසං චත්තාලීසං. තාසං පරතො පඤ්ඤාසං පඤ්ඤාසං. තාසං පරතො සට්ඨි සට්ඨි දෙවතා අට්ඨංසු. තා අඤ්ඤමඤ්ඤං හත්ථෙන වා පාදෙන වා වත්ථෙන වා න බ්‍යාබාධෙන්ති. ‘‘අපෙහි මං, මා ඝට්ටෙහී’’ති වත්තබ්බාකාරං නාම නත්ථි. ‘‘තා ඛො පන දෙවතායො දසපි හුත්වා වීසතිපි හුත්වා තිංසම්පි හුත්වා චත්තාලීසම්පි හුත්වා පඤ්ඤාසම්පි හුත්වා ආරග්ගකොටිනිතුදනමත්තෙපි තිට්ඨන්ති, න ච අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්තී’’ති (අ. නි. 1.37) වුත්තසදිසාව අහෙසුං. ඔවාරෙන්තොති ආවාරෙන්තො. ථෙරො කිර පකතියාපි මහාසරීරො හත්ථිපොතකසදිසො. සො පංසුකූලචීවරං පාරුපිත්වා අතිමහා විය අහොසි.

තථාගතං දස්සනායාති භගවතො මුඛං දට්ඨුං අලභමානා එවං උජ්ඣායිංසු. කිං පන තා ථෙරං විනිවිජ්ඣ පස්සිතුං න සක්කොන්තීති? ආම, න සක්කොන්ති. දෙවතා හි පුථුජ්ජනෙ විනිවිජ්ඣ පස්සිතුං සක්කොන්ති, න ඛීණාසවෙ. ථෙරස්ස ච මහෙසක්ඛතාය තෙජුස්සදතාය උපගන්තුම්පි න සක්කොන්ති. කස්මා පන ථෙරොව තෙජුස්සදො, න අඤ්ඤෙ අරහන්තොති? යස්මා කස්සපබුද්ධස්ස චෙතියෙ ආරක්ඛදෙවතා අහොසි.

විපස්සිම්හි කිර සම්මාසම්බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ එකග්ඝනසුවණ්ණක්ඛන්ධසදිසස්ස ධාතුසරීරස්ස එකමෙව චෙතියං අකංසු, දීඝායුකබුද්ධානඤ්හි එකමෙව චෙතියං හොති. තං මනුස්සා රතනායාමාහි විදත්ථිවිත්ථතාහි ද්වඞ්ගුලබහලාහි සුවණ්ණිට්ඨකාහි හරිතාලෙන ච මනොසිලාය ච මත්තිකාකිච්චං තිලතෙලෙනෙව උදකකිච්චං සාධෙත්වා යොජනප්පමාණං උට්ඨපෙසුං. තතො භුම්මා දෙවතා යොජනප්පමාණං, තතො ආකාසට්ඨකදෙවතා, තතො උණ්හවලාහකදෙවතා, තතො අබ්භවලාහකදෙවතා, තතො චාතුමහාරාජිකා දෙවතා, තතො තාවතිංසා දෙවතා යොජනප්පමාණං උට්ඨපෙසුන්ති එවං සත්තයොජනිකං චෙතියං අහොසි. මනුස්සෙසු මාලාගන්ධවත්ථාදීනි ගහෙත්වා ආගතෙසු ආරක්ඛදෙවතා ගහෙත්වා තෙසං පස්සන්තානංයෙව චෙතියං පූජෙසි.

තදා අයං ථෙරො බ්‍රාහ්මණමහාසාලො හුත්වා එකං පීතකං වත්ථං ආදාය ගතො. දෙවතා තස්ස හත්ථතො වත්ථං ගහෙත්වා චෙතියං පූජෙසි. බ්‍රාහ්මණො තං දිස්වා පසන්නචිත්තො ‘‘අහම්පි අනාගතෙ එවරූපස්ස බුද්ධස්ස චෙතියෙ ආරක්ඛදෙවතා හොමී’’ති පත්ථනං කත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තස්ස දෙවලොකෙ ච මනුස්සලොකෙ ච සංසරන්තස්සෙව කස්සපො භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායි. තස්සාපි එකමෙව ධාතුසරීරං අහොසි. තං ගහෙත්වා යොජනිකං චෙතියං කාරෙසුං. සො තත්ථ ආරක්ඛදෙවතා හුත්වා සාසනෙ අන්තරහිතෙ සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා අම්හාකං භගවතො කාලෙ තතො චුතො මහාකුලෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා නික්ඛම්ම පබ්බජිත්වා අරහත්තං පත්තො. ඉති චෙතියෙ ආරක්ඛදෙවතා හුත්වා ආගතත්තා ථෙරො තෙජුස්සදොති වෙදිතබ්බො.

දෙවතා, ආනන්ද, උජ්ඣායන්තීති ඉති ආනන්ද, දෙවතා උජ්ඣායන්ති, න මය්හං පුත්තස්ස අඤ්ඤො කොචි දොසො අත්ථීති දස්සෙති.

201. කථංභූතා පන, භන්තෙති කස්මා ආහ? භගවා තුම්හෙ – ‘‘දෙවතා උජ්ඣායන්තී’’ති වදථ, කථං භූතා පන තා තුම්හෙ මනසි කරොථ, කිං තුම්හාකං පරිනිබ්බානං අධිවාසෙන්තීති පුච්ඡති. අථ භගවා – ‘‘නාහං අධිවාසනකාරණං වදාමී’’ති තාසං අනධිවාසනභාවං දස්සෙන්තො සන්තානන්දාතිආදිමාහ.

තත්ථ ආකාසෙ පථවීසඤ්ඤිනියොති ආකාසෙ පථවිං මාපෙත්වා තත්ථ පථවීසඤ්ඤිනියො. කන්දන්තීති රොදන්ති. ඡින්නපාතං පපතන්තීති මජ්ඣෙ ඡින්නා විය හුත්වා යතො වා තතො වා පපතන්ති. ආවට්ටන්තීති ආවට්ටන්තියො පතිතට්ඨානමෙව ආගච්ඡන්ති. විවට්ටන්තීති පතිතට්ඨානතො පරභාගං වට්ටමානා ගච්ඡන්ති. අපිච ද්වෙ පාදෙ පසාරෙත්වා සකිං පුරතො සකිං පච්ඡතො සකිං වාමතො සකිං දක්ඛිණතො සංපරිවත්තමානාපි – ‘‘ආවට්ටන්ති විවට්ටන්තී’’ති වුච්චන්ති. සන්තානන්ද, දෙවතා පථවියං පථවීසඤ්ඤිනියොති පකතිපථවී කිර දෙවතා ධාරෙතුං න සක්කොති. තත්ථ හත්ථකො බ්‍රහ්මා විය දෙවතා ඔසීදන්ති. තෙනාහ භගවා – ‘‘ඔළාරිකං හත්ථක, අත්තභාවං අභිනිම්මිනාහී’’ති (අ. නි. 3.128). තස්මා යා දෙවතා පථවියං පථවිං මාපෙසුං, තා සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘පථවියං පථවීසඤ්ඤිනියො’’ති.

වීතරාගාති පහීනදොමනස්සා සිලාථම්භසදිසා අනාගාමිඛීණාසවදෙවතා.