ඡට්ඨබලනිද්දෙසො

814. ඡට්ඨබලනිද්දෙසෙ ආසයන්ති යත්ථ සත්තා ආසයන්ති නිවසන්ති, තං තෙසං නිවාසට්ඨානං දිට්ඨිගතං වා යථාභූතං ඤාණං වා. අනුසයන්ති අප්පහීනානුසයිතං කිලෙසං. චරිතන්ති කායාදීහි අභිසඞ්ඛතං කුසලාකුසලං. අධිමුත්තන්ති අජ්ඣාසයං. අප්පරජක්ඛෙතිආදීසු පඤ්ඤාමයෙ අක්ඛිම්හි අප්පං පරිත්තං රාගදොසමොහරජං එතෙසන්ති අප්පරජක්ඛා. තස්සෙව මහන්තතාය මහාරජක්ඛා. උභයෙනාපි මන්දකිලෙසෙ මහාකිලෙසෙ ච සත්තෙ දස්සෙති. යෙසං සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි තික්ඛානි, තෙ තික්ඛින්ද්‍රියා. යෙසං තානි මුදූනි, තෙ මුදින්ද්‍රියා. යෙසං ආසයාදයො කොට්ඨාසා සුන්දරා, තෙ ස්වාකාරා. විපරීතා ද්වාකාරා. යෙ කථිතකාරණං සල්ලක්ඛෙන්ති, සුඛෙන සක්කා හොන්ති විඤ්ඤාපෙතුං, තෙ සුවිඤ්ඤාපයා. විපරීතා දුවිඤ්ඤාපයා. යෙ අරියමග්ගපටිවෙධස්ස අනුච්ඡවිකා උපනිස්සයසම්පන්නා, තෙ භබ්බා. විපරීතා අභබ්බා.

815. එවං ඡට්ඨබලස්ස මාතිකං ඨපෙත්වා ඉදානි යථාපටිපාටියා භාජෙන්තො කතමො ච සත්තානං ආසයොතිආදිමාහ. තත්ථ සස්සතො ලොකොතිආදීනං අත්ථො හෙට්ඨා නික්ඛෙපකණ්ඩවණ්ණනායං (ධ. ස. අට්ඨ. 1105) වුත්තොයෙව. ඉති භවදිට්ඨිසන්නිස්සිතා වාති එවං සස්සතදිට්ඨිං වා සන්නිස්සිතා. සස්සතදිට්ඨි හි එත්ථ භවදිට්ඨීති වුත්තා; උච්ඡෙදදිට්ඨි ච විභවදිට්ඨීති. සබ්බදිට්ඨීනඤ්හි සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨී හි සඞ්ගහිතත්තා සබ්බෙපි දිට්ඨිගතිකා සත්තා ඉමාව ද්වෙ දිට්ඨියො සන්නිස්සිතා හොන්ති. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘ද්වයසන්නිස්සිතො ඛො පනායං, කච්චාන, ලොකො යෙභුය්‍යෙන – අත්ථිතඤ්චෙව නත්ථිතඤ්චා’’ති (සං. නි. 2.15). එත්ථ හි අත්ථිතාති සස්සතං, නත්ථිතාති උච්ඡෙදො. අයං තාව වට්ටසන්නිස්සිතානං පුථුජ්ජනසත්තානං ආසයො.

ඉදානි විවට්ටසන්නිස්සිතානං සුද්ධසත්තානං ආසයං දස්සෙතුං එතෙ වා පන උභො අන්තෙ අනුපගම්මාතිආදි වුත්තං. තත්ථ එතෙ වා පනාති එතෙයෙව. උභො අන්තෙති සස්සතුච්ඡෙදසඞ්ඛාතෙ ද්වෙ අන්තෙ. අනුපගම්මාති අනල්ලීයිත්වා. ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසූති ඉදප්පච්චයතාය චෙව පටිච්චසමුප්පන්නධම්මෙසු ච. අනුලොමිකා ඛන්තීති විපස්සනාඤාණං. යථාභූතං වා ඤාණන්ති මග්ගඤාණං. ඉදං වුත්තං හොති – යා පටිච්චසමුප්පාදෙ චෙව පටිච්චසමුප්පන්නධම්මෙසු ච එතෙ උභො සස්සතුච්ඡෙදඅන්තෙ අනුපගන්ත්වා විපස්සනා පටිලද්ධා, යඤ්ච තතො උත්තරිමග්ගඤාණං – අයං සත්තානං ආසයො, අයං වට්ටසන්නිස්සිතානඤ්ච විවට්ටසන්නිස්සිතානඤ්ච සබ්බෙසම්පි සත්තානං ආසයො, ඉදං වසනට්ඨානන්ති. අයං ආචරියානං සමානත්ථකථා.

විතණ්ඩවාදී පනාහ – ‘මග්ගො නාම වාසං විද්ධංසෙන්තො ගච්ඡති, නනු ත්වං මග්ගො වාසොති වදෙසී’ති? සො වත්තබ්බො ‘ත්වං අරියවාසභාණකො හොසි න හොසී’ති? සචෙ පන ‘න හොමී’ති වදති, ‘අභාණකතාය න ජානාසී’ති වත්තබ්බො. සචෙ ‘භාණකොස්මී’ති වදති, ‘සුත්තං ආහරා’ති වත්තබ්බො. සචෙ ආහරති, ඉච්චෙතං කුසලං; නො චෙ ආහරති සයං ආහරිතබ්බං – ‘‘දසයිමෙ, භික්ඛවෙ, අරියවාසා, යෙ අරියා ආවසිංසු වා ආවසන්ති වා ආවසිස්සන්ති වා’’ති (අ. නි. 10.19). එතඤ්හි සුත්තං මග්ගස්ස වාසභාවං දීපෙති. තස්මා සුකථිතමෙවෙතන්ති. ඉදං පන භගවා සත්තානං ආසයං ජානන්තො ඉමෙසඤ්ච දිට්ඨිගතානං විපස්සනාඤාණමග්ගඤාණානං අප්පවත්තික්ඛණෙපි ජානාති එව. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘කාමං සෙවන්තඤ්ඤෙව ජානාති ‘අයං පුග්ගලො කාමගරුකො කාමාසයො කාමාධිමුත්තො’ති. නෙක්ඛම්මං සෙවන්තඤ්ඤෙව ජානාති ‘අයං පුග්ගලො නෙක්ඛම්මගරුකො නෙක්ඛම්මාසයො නෙක්ඛම්මාධිමුත්තො’ති. බ්‍යාපාදං…පෙ… අබ්‍යාපාදං… ථිනමිද්ධං…පෙ… ආලොකසඤ්ඤං නෙක්ඛම්මං සෙවන්තඤ්ඤෙව ජානාති සෙවන්තඤ්ඤෙව ජානාති ‘අයං පුග්ගලො ආලොකසඤ්ඤාගරුකො ආලොකසඤ්ඤාසයො ආලොකසඤ්ඤාධිමුත්තො’’ති (පටි. ම. 1.113).

816. අනුසයනිද්දෙසෙ කාමරාගො ච සො අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයො චාති කාමරාගානුසයො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. යං ලොකෙ පියරූපන්ති යං ඉමස්මිං ලොකෙ පියජාතිකං. සාතරූපන්ති සාතජාතිකං අස්සාදපදට්ඨානං ඉට්ඨාරම්මණං. එත්ථ සත්තානං රාගානුසයො අනුසෙතීති එතස්මිං ඉට්ඨාරම්මණෙ සත්තානං අප්පහීනට්ඨෙන රාගානුසයො අනුසෙති. යථා නාම උදකෙ නිමුග්ගස්ස හෙට්ඨා ච උපරි ච සමන්තභාගෙ ච උදකමෙව හොති, එවමෙව ඉට්ඨාරම්මණෙ රාගුප්පත්ති නාම සත්තානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණා. තථා අනිට්ඨාරම්මණෙ පටිඝුප්පත්ති. ඉති ඉමෙසු ද්වීසු ධම්මෙසූති එවං ඉමෙසු ද්වීසු කාමරාගපටිඝවන්තෙසු ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණධම්මෙසු. අවිජ්ජානුපතිතාති කාමරාගපටිඝසම්පයුත්තා හුත්වා ආරම්මණකරණවසෙන අවිජ්ජා අනුපතිතා. තදෙකට්ඨොති තාය අවිජ්ජාය සම්පයුත්තෙකට්ඨවසෙන එකට්ඨො. මානො ච දිට්ඨි ච විචිකිච්ඡා චාති නවවිධො මානො, ද්වාසට්ඨිවිධා දිට්ඨි, අට්ඨවත්ථුකා ච විචිකිච්ඡා. භවරාගානුසයො පනෙත්ථ කාමරාගානුසයෙනෙව සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

817. චරිතනිද්දෙසෙ තෙරස චෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, ද්වාදස අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, චතස්සො ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො. තත්ථ කාමාවචරො පරිත්තභූමකො, ඉතරො මහාභූමකො. තීසුපි වා එතෙසු යො කොචි අප්පවිපාකො පරිත්තභූමකො, බහුවිපාකො මහාභූමකොති වෙදිතබ්බො.

818. අධිමුත්තිනිද්දෙසො හෙට්ඨා පකාසිතොව. කස්මා පනායං අධිමුත්ති හෙට්ඨා වුත්තාපි පුන ගහිතාති? අයඤ්හි හෙට්ඨා පාටියෙක්කං බලදස්සනවසෙන ගහිතා, ඉධ සත්තානං තික්ඛින්ද්‍රියමුදින්ද්‍රියභාවදස්සනත්ථං.

819. මහාරජක්ඛනිද්දෙසෙ උස්සදගතානීති වෙපුල්ලගතානි. පහානක්කමවසෙන චෙස උප්පටිපාටියා නිද්දෙසො කතො.

820. අනුස්සදගතානීති අවෙපුල්ලගතානිං. තික්ඛින්ද්‍රියමුදින්ද්‍රියනිද්දෙසෙ උපනිස්සයඉන්ද්‍රියානි නාම කථිතානි. උප්පටිපාටියා නිද්දෙසෙ පනෙත්ථ පයොජනං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

823. තථා ද්වාකාරනිද්දෙසාදීසු පාපාසයාති අකුසලාසයා. පාපචරිතාති අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරපරිපූරකා. පාපාධිමුත්තිකාති සක්කායාභිරතා වට්ටජ්ඣාසයා.

824. ස්වාකාරනිද්දෙසෙ යස්මා කල්‍යාණකො නාම අනුසයො නත්ථි, තස්මා කල්‍යාණානුසයාති න වුත්තං. සෙසං වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං.

826. භබ්බාභබ්බනිද්දෙසෙ කම්මාවරණෙනාති පඤ්චවිධෙන ආනන්තරියකම්මෙන. කිලෙසාවරණෙනාති නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා. විපාකාවරණෙනාති අහෙතුකපටිසන්ධියා. යස්මා පන දුහෙතුකානම්පි අරියමග්ගපටිවෙධො නත්ථි, තස්මා දුහෙතුකපටිසන්ධිපි විපාකාවරණමෙවාති වෙදිතබ්බා. අස්සද්ධාති බුද්ධාදීසු සද්ධාරහිතා. අච්ඡන්දිකාති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දරහිතා. උත්තරකුරුකා මනුස්සා අච්ඡන්දිකට්ඨානං පවිට්ඨා. දුප්පඤ්ඤාති භවඞ්ගපඤ්ඤාය පරිහීනා. භවඞ්ගපඤ්ඤාය පන පරිපුණ්ණායපි යස්ස භවඞ්ගං ලොකුත්තරස්ස පාදකං න හොති, සො දුප්පඤ්ඤොයෙව නාම. අභබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තනියාමසඞ්ඛාතං මග්ගං ඔක්කමිතුං අභබ්බා.

827. න කම්මාවරණෙනාතිආදීනි වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බානි. ඉදං ද්වින්නං ඤාණානං භාජනීයං – ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණස්ස ච ආසයානුසයඤාණස්ස ච. එත්ථ හි ආසයානුසයඤාණෙන ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණම්පි භාජිතං. ඉති ඉමානි ද්වෙ ඤාණානි එකතො හුත්වා එකං බලඤාණං නාම ජාතන්ති.

ඡට්ඨබලනිද්දෙසවණ්ණනා.