16. ඤාණවිභඞ්ගො

1. එකකමාතිකාදිවණ්ණනා

751. ඉදානි තදනන්තරෙ ඤාණවිභඞ්ගෙ එකවිධෙන ඤාණවත්ථූතිආදිනා නයෙන පඨමං එකවිධාදීහි දසවිධපරියොසානෙහි දසහි පරිච්ඡෙදෙහි මාතිකං ඨපෙත්වා නික්ඛිත්තපදානුක්කමෙන නිද්දෙසො කතො.

තත්ථ එකවිධෙනාති එකප්පකාරෙන, එකකොට්ඨාසෙන වා. ඤාණවත්ථූති එත්ථ පන ඤාණඤ්ච තං වත්ථු ච නානප්පකාරානං සම්පත්තීනන්ති ඤාණවත්ථු; ඔකාසට්ඨෙන ඤාණස්ස වත්ථූතිපි ඤාණවත්ථු. ඉධ පන පුරිමෙනෙවත්ථෙන ඤාණවත්ථු වෙදිතබ්බං. තෙනෙව එකවිධපරිච්ඡෙදාවසානෙ ‘‘යාථාවකවත්ථුවිභාවනා පඤ්ඤා – එවං එකවිධෙන ඤාණවත්ථූ’’ති වුත්තං. පඤ්ච විඤ්ඤාණාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි පඤ්ච. න හෙතූතිආදීනි හෙට්ඨා ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 1.6) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. සඞ්ඛෙපතො පනෙත්ථ යං වත්තබ්බං තං නිද්දෙසවාරෙ ආවි භවිස්සති. යථා චෙත්ථ, එවං දුකමාතිකාදිපදෙසුපි යං වත්තබ්බං තං තත්ථෙව ආවි භවිස්සති. නික්ඛෙපපරිච්ඡෙදමත්තං පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බං. එත්ථ හි ‘‘න හෙතු අහෙතුකා’’තිආදීහි තාව ධම්මසඞ්ගහමාතිකාවසෙන, ‘‘අනිච්චා ජරාභිභූතා’’තිආදීහි අමාතිකාවසෙනාති සඞ්ඛෙපතො දුවිධෙහි පභෙදතො අට්ඨසත්තතියා පදෙහි එකකමාතිකා නික්ඛිත්තා.

දුකානුරූපෙහි පන පඤ්චතිංසාය දුකෙහි දුකමාතිකා නික්ඛිත්තා.

තිකානුරූපෙහි ‘‘චින්තාමයා පඤ්ඤා’’තිආදීහි චතූහි බාහිරත්තිකෙහි, ‘‘විපාකා පඤ්ඤා’’තිආදීහි අනියමිතපඤ්ඤාවසෙන වුත්තෙහි චුද්දසහි මාතිකාතිකෙහි, විතක්කත්තිකෙ පඨමපදෙන නියමිතපඤ්ඤාවසෙන වුත්තෙහි තෙරසහි, දුතියපදෙන නියමිතපඤ්ඤාවසෙන වුත්තෙහි සත්තහි, තතියපදෙන නියමිතපඤ්ඤාවසෙන වුත්තෙහි ද්වාදසහි, පීතිත්තිකෙ ච පඨමපදෙන නියමිතපඤ්ඤාවසෙන වුත්තෙහි තෙරසහි, තථා දුතියපදෙන, තතියපදෙන නියමිතපඤ්ඤාවසෙන වුත්තෙහි ද්වාදසහීති අට්ඨාසීතියා තිකෙහි තිකමාතිකා නික්ඛිත්තා.

චතුක්කමාතිකා පන ‘කම්මස්සකතඤාණ’න්තිආදීහි එකවීසතියා චතුක්කෙහි, පඤ්චකමාතිකා ද්වීහි පඤ්චකෙහි, ඡක්කමාතිකා එකෙන ඡක්කෙන, සත්තකමාතිකා ‘‘සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනී’’ති එවං සඞ්ඛෙපතො වුත්තෙහි එකාදසහි සත්තකෙහි, අට්ඨකමාතිකා එකෙන අට්ඨකෙන, නවකමාතිකා එකෙන නවකෙන.

10. දසකමාතිකාවණ්ණනා

760. දසකමාතිකා ‘‘දස තථාගතස්ස තථාගතබලානී’’තිආදිනා එකෙනෙව දසකෙන නික්ඛිත්තා. තත්ථ දසාති ගණනපරිච්ඡෙදො. තථාගතස්සාති යථා විපස්සීආදයො පුබ්බකා ඉසයො ආගතා තථා ආගතස්ස; යථා ච තෙ ගතා තථා ගතස්ස. තථාගතබලානීති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානි තථාගතස්සෙව බලානි; යථා වා පුබ්බබුද්ධානං බලානි පුඤ්ඤුස්සයසම්පත්තියා ආගතානි තථා ආගතබලානීතිපි අත්ථො. තත්ථ දුවිධං තථාගතස්ස බලං – කායබලඤ්ච ඤාණබලඤ්ච. තෙසු කායබලං හත්ථිකුලානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

කාළාවකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍යං, පණ්ඩරං තම්බපිඞ්ගලං;

ගන්ධමඞ්ගලහෙමඤ්ච, උපොසථඡද්දන්තිමෙ දසාති. –

ඉමානි හි දස හත්ථිකුලානි.

තත්ථ ‘කාළාවක’න්ති පකතිහත්ථිකුලං දට්ඨබ්බං. යං දසන්නං පුරිසානං කායබලං තං එකස්ස කාළාවකහත්ථිනො. යං දසන්නං කාළාවකානං බලං තං එකස්ස ගඞ්ගෙයස්ස. යං දසන්නං ගඞ්ගෙය්‍යානං තං එකස්ස පණ්ඩරස්ස. යං දසන්නං පණ්ඩරානං තං එකස්ස තම්බස්ස. යං දසන්නං තම්බානං තං එකස්ස පිඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං පිඞ්ගලානං තං එකස්ස ගන්ධහත්ථිනො. යං දසන්නං ගන්ධහත්ථීනං තං එකස්ස මඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං මඞ්ගලානං තං එකස්ස හෙමවතස්ස. යං දසන්නං හෙමවතානං තං එකස්ස උපොසථස්ස. යං දසන්නං උපොසථානං තං එකස්ස ඡද්දන්තස්ස. යං දසන්නං ඡද්දන්තානං තං එකස්ස තථාගතස්ස. නාරායනසඞ්ඛාතබලන්තිපි ඉදමෙව වුච්චති. තදෙතං පකතිහත්ථීනං ගණනාය හත්ථිකොටිසහස්සානං, පුරිසගණනාය දසන්නං පුරිසකොටිසහස්සානං බලං හොති. ඉදං තාව තථාගතස්ස කායබලං.

ඤාණබලං පන ඉධ තාව පාළියං ආගතමෙව දසබලඤාණං. මහාසීහනාදෙ (ම. නි. 1.146 ආදයො) දසබලඤාණං, චතුවෙසාරජ්ජඤාණං, අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පනඤාණං, චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණං, පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණං, සංයුත්තකෙ (සං. නි. 2.33-34) ආගතානි තෙසත්තති ඤාණානි, සත්තසත්තති ඤාණානීති එවං අඤ්ඤානිපි අනෙකානි ඤාණසහස්සානි – එතං ඤාණබලං නාම. ඉධාපි ඤාණබලමෙව අධිප්පෙතං ඤාණඤ්හි අකම්පියට්ඨෙන උපත්ථම්භකට්ඨෙන ච බලන්ති වුත්තං.

යෙහි බලෙහි සමන්නාගතොති යෙහි දසහි ඤාණබලෙහි උපෙතො සමුපෙතො. ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං උත්තමට්ඨානං; ආසභා වා පුබ්බබුද්ධා, තෙසං ඨානන්ති අත්ථො. අපි ච ගවසතජෙට්ඨකො උසභො, ගවසහස්සජෙට්ඨකො වසභො; වජසතජෙට්ඨකො වා උසභො, වජසහස්සජෙට්ඨකො වසභො; සබ්බගවසෙට්ඨො සබ්බපරිස්සයසහො සෙතො පාසාදිකො මහාභාරවහො අසනිසතසද්දෙහිපි අකම්පනීයො නිසභො. සො ඉධ උසභොති අධිප්පෙතො. ඉදම්පි හි තස්ස පරියායවචනං. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං. ඨානන්ති චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානං. ඉදං පන ආසභං වියාති ආසභං. යථෙව හි නිසභසඞ්ඛාතො උසභො උසභබලෙන සමන්නාගතො චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං තථාගතොපි දසහි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො චතූහි වෙසාරජ්ජපාදෙහි අට්ඨපරිසපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන අකම්පියො අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති. එවං තිට්ඨමානො ච තං ආසභං ඨානං පටිජානාති, උපගච්ඡති, න පච්චක්ඛාති, අත්තනි ආරොපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ආසභං ඨානං පටිජානාතී’’ති.

පරිසාසූති අට්ඨසු පරිසාසු. සීහනාදං නදතීති සෙට්ඨනාදං අභීතනාදං නදති, සීහනාදසදිසං වා නාදං නදති. අයමත්ථො සීහනාදසුත්තෙන දීපෙතබ්බො. යථා වා සීහො සහනතො ච හනනතො ච සීහොති වුච්චති, එවං තථාගතො ලොකධම්මානං සහනතො පරප්පවාදානඤ්ච හනනතො සීහොති වුච්චති. එවං වුත්තස්ස සීහස්ස නාදං සීහනාදං. තත්ථ යථා සීහො සීහබලෙන සමන්නාගතො සබ්බත්ථ විසාරදො විගතලොමහංසො සීහනාදං නදති, එවං තථාගතසීහොපි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො අට්ඨසු පරිසාසු විසාරදො විගතලොමහංසො ‘‘ඉති රූප’’න්තිආදිනා නයෙන නානාවිධදෙසනාවිලාසසම්පන්නං සීහනාදං නදති. තෙන වුත්තං ‘‘පරිසාසු සීහනාදං නදතී’’ති.

බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං උත්තමං විසුද්ධං. චක්කසද්දො ච පනායං –

සම්පත්තියං ලක්ඛණෙ ච, රථඞ්ගෙ ඉරියාපථෙ;

දානෙ රතනධම්මූර, චක්කාදීසු ච දිස්සති;

ධම්මචක්කෙ ඉධ මතො, තඤ්ච ද්වෙධා විභාවයෙ.

‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සාන’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.31) හි අයං සම්පත්තියං දිස්සති. ‘‘හෙට්ඨා පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානී’’ති (දී. නි. 2.35) එත්ථ ලක්ඛණෙ. ‘‘චක්කංව වහතො පද’’න්ති (ධ. ප. 1) එත්ථ රථඞ්ගෙ. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති (සං. නි. 1.29) එත්ථ ඉරියාපථෙ. ‘‘දදං භුඤ්ජ මා ච පමාදො, චක්කං පවත්තය සබ්බපාණින’’න්ති (ජා. 1.7.149) එත්ථ දානෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසී’’ති එත්ථ රතනචක්කෙ. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ති (සු. නි. 562) එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ‘‘ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති (ජා. 1.1.104; 1.5.103) එත්ථ උරචක්කෙ. ‘‘ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙනා’’ති (දී. නි. 1.166) එත්ථ පහරණචක්කෙ. ‘‘අසනිවිචක්ක’’න්ති (දී. නි. 3.61; සං. නි. 2.162) එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙ. ඉධ පනායං ධම්මචක්කෙ මතො.

තං පන ධම්මචක්කං දුවිධං හොති – පටිවෙධඤාණඤ්ච දෙසනාඤාණඤ්ච. තත්ථ පඤ්ඤාපභාවිතං අත්තනො අරියඵලාවහං පටිවෙධඤාණං; කරුණාපභාවිතං සාවකානං අරියඵලාවහං දෙසනාඤාණං. තත්ථ පටිවෙධඤාණං උප්පජ්ජමානං උප්පන්නන්ති දුවිධං. තඤ්හි අභිනික්ඛමනතො යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම; තුසිතභවනතො වා යාව මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම; දීපඞ්කරබ්‍යාකරණතො පට්ඨාය වා යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දෙසනාඤාණම්පි පවත්තමානං පවත්තන්ති දුවිධං. තඤ්හි යාව අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිමග්ගා පවත්තමානං, ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාම. තෙසු පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, දෙසනාඤාණං ලොකියං. උභයම්පි පනෙතං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං බුද්ධානංයෙව ඔරසඤාණං.

ඉදානි යෙහි දසහි බලෙහි සමන්නාගතො තථාගතො ආසභං ඨානං පටිජානාති, යානි ආදිතොව ‘‘දස තථාගතස්ස තථාගතබලානී’’ති නික්ඛිත්තානි, තානි විත්ථාරතො දස්සෙතුං කතමානි දස? ඉධ තථාගතො ඨානඤ්ච ඨානතොතිආදිමාහ. තත්ථ ඨානඤ්ච ඨානතොති කාරණඤ්ච කාරණතො. කාරණඤ්හි යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිතාය උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති ච, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති. තං භගවා ‘‘යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං හෙතූ පච්චයා උප්පාදාය තං තං ඨාන’’න්ති ච ‘යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං න හෙතූ න පච්චයා උප්පාදාය තං තං අට්ඨාන’න්ති ච පජානන්තො ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාති. යම්පීති යෙන ඤාණෙන. ඉදම්පි තථාගතස්සාති ඉදම්පි ඨානාට්ඨානඤාණං තථාගතස්ස තථාගතබලං නාම හොතීති අත්ථො. එවං සබ්බපදෙසු යොජනා වෙදිතබ්බා.

කම්මසමාදානානන්ති සමාදියිත්වා කතානං කුසලාකුසලකම්මානං; කම්මමෙව වා කම්මසමාදානං. ඨානසො හෙතුසොති පච්චයතො චෙව හෙතුතො ච. තත්ථ ගතිඋපධිකාලපයොගා විපාකස්ස ඨානං, කම්මං හෙතු.

සබ්බත්ථ ගාමිනින්ති සබ්බගතිගාමිනිඤ්ච අගතිගාමිනිඤ්ච. පටිපදන්ති මග්ගං. යථාභූතං පජානාතීති බහූසුපි මනුස්සෙසු එකමෙව පාණං ඝාතෙන්තෙසු ‘ඉමස්ස චෙතනා නිරයගාමිනී භවිස්සති, ඉමස්ස තිරච්ඡානයොනිගාමිනී’ති ඉමිනා නයෙන එකවත්ථුස්මිම්පි කුසලාකුසලචෙතනාසඞ්ඛාතානං පටිපත්තීනං අවිපරීතතො සභාවං පජානාති.

අනෙකධාතුන්ති චක්ඛුධාතුආදීහි කාමධාතුආදීහි වා ධාතූහි බහුධාතුං. නානාධාතුන්ති තාසංයෙව ධාතූනං විලක්ඛණතාය නානප්පකාරධාතුං. ලොකන්ති ඛන්ධායතනධාතුලොකං. යථාභූතං පජානාතීති තාසං තාසං ධාතූනං අවිපරීතතො සභාවං පටිවිජ්ඣති.

නානාධිමුත්තිකතන්ති හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාවං.

පරසත්තානන්ති පධානසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති තතො පරෙසං හීනසත්තානං; එකත්ථමෙව වා එතං පදද්වයං වෙනෙය්‍යවසෙන පන ද්වෙධා වුත්තං. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තන්ති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරභාවඤ්ච අපරභාවඤ්ච වුඩ්ඪිඤ්ච හානිඤ්චාති අත්ථො.

ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානං, ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනං අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං, සවිතක්කසවිචාරාදීනං තිණ්ණං සමාධීනං, පඨමජ්ඣානසමාපත්තිආදීනඤ්ච නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනං. සංකිලෙසන්ති හානභාගියධම්මං. වොදානන්ති විසෙසභාගියධම්මං. වුට්ඨානන්ති යෙන කාරණෙන ඣානාදීහි වුට්ඨහන්ති, තං කාරණං.

පුබ්බෙනිවාසානුස්සතින්ති පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධානුස්සරණං.

චුතූපපාතන්ති චුතිඤ්ච උපපාතඤ්ච.

ආසවානං ඛයන්ති කාමාසවාදීනං ඛයසඞ්ඛාතං ආසවනිරොධං නිබ්බානං.

ඉමානීති යානි හෙට්ඨා ‘‘දස තථාගතස්ස තථාගතබලානී’’ති අවොච, ඉමානි තානීති අප්පනං කරොතීති. එවමෙත්ථ අනුපුබ්බපදවණ්ණනං ඤත්වා ඉදානි යස්මා තථාගතො පඨමංයෙව ඨානාට්ඨානඤාණෙන වෙනෙය්‍යසත්තානං ආසවක්ඛයාධිගමස්ස චෙව අනධිගමස්ස ච ඨානාට්ඨානභූතං කිලෙසාවරණාභාවං පස්සති, ලොකියසම්මාදිට්ඨිඨානදස්සනතො නියතමිච්ඡාදිට්ඨිඨානාභාවදස්සනතො ච. අථ නෙසං කම්මවිපාකඤාණෙන විපාකාවරණාභාවං පස්සති, තිහෙතුකපටිසන්ධිදස්සනතො. සබ්බත්ථගාමිනීපටිපදාඤාණෙන කම්මාවරණාභාවං පස්සති, ආනන්තරියකම්මාභාවදස්සනතො. එවං අනාවරණානං අනෙකධාතුනානාධාතුඤාණෙන අනුකූලධම්මදෙසනත්ථං චරියාවිසෙසං පස්සති, ධාතුවෙමත්තදස්සනතො. අථ නෙසං නානාධිමුත්තිකතාඤාණෙන අධිමුත්තිං පස්සති, පයොගං අනාදියිත්වාපි අධිමුත්තිවසෙන ධම්මදෙසනත්ථං. අථෙවං දිට්ඨාධිමුත්තීනං යථාසත්ති යථාබලං ධම්මං දෙසෙතුං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණෙන ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං පස්සති, සද්ධාදීනං තික්ඛමුදුභාවදස්සනතො. එවං පරිඤ්ඤාතින්ද්‍රියපරොපරියත්තාපි පනෙතෙ සචෙ දූරෙ හොන්ති, අථ ඣානාදිපරිඤ්ඤාණෙන ඣානාදීසු වසීභූතත්තා ඉද්ධිවිසෙසෙන ඛිප්පං උපගච්ඡති. උපගන්ත්වා ච නෙසං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන පුබ්බජාතිභාවනං, දිබ්බචක්ඛානුභාවතො පත්තබ්බෙන චෙතොපරියඤාණෙන සම්පත්තිචිත්තවිසෙසං පස්සන්තො ආසවක්ඛයඤාණානුභාවෙන ආසවක්ඛයගාමිනියා පටිපදාය විගතසම්මොහත්තා ආසවක්ඛයාය ධම්මං දෙසෙති. තස්මා ඉමිනා අනුක්කමෙන ඉමානි දසබලානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. අයං තාව මාතිකාය අත්ථවණ්ණනා.

(1.) එකකනිද්දෙසවණ්ණනා

761. ඉදානි යථානික්ඛිත්තාය මාතිකාය ‘‘පඤ්චවිඤ්ඤාණා න හෙතුමෙවා’’තිආදිනා නයෙන ආරද්ධෙ නිද්දෙසවාරෙ න හෙතුමෙවාති සාධාරණහෙතුපටික්ඛෙපනිද්දෙසො. තත්ථ ‘‘හෙතුහෙතු, පච්චයහෙතු, උත්තමහෙතු, සාධාරණහෙතූති චතුබ්බිධො හෙතූ’’තිආදිනා නයෙන යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං රූපකණ්ඩෙ ‘‘සබ්බං රූපං න හෙතුමෙවා’’තිආදීනං අත්ථවණ්ණනායං (ධ. ස. අට්ඨ. 594) වුත්තමෙව. අහෙතුකමෙවාතිආදීසු බ්‍යඤ්ජනසන්ධිවසෙන මකාරො වෙදිතබ්බො; අහෙතුකා එවාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අපිච ‘‘හෙතූ ධම්මා නහෙතූ ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. දුකමාතිකා 1) ධම්මකොට්ඨාසෙසු පඤ්චවිඤ්ඤාණානි හෙතූ ධම්මාති වා සහෙතුකා ධම්මාති වා න හොන්ති. එකන්තෙන පන න හෙතූයෙව, අහෙතුකා යෙවාති ඉමානිපි නයෙනෙත්ථ සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අබ්‍යාකතමෙවාති පදං විපාකාබ්‍යාකතවසෙන වුත්තං. සාරම්මණමෙවාති ඔලුබ්භාරම්මණවසෙන. පච්චයාරම්මණං ඔලුබ්භාරම්මණන්ති හි දුවිධං ආරම්මණං. ඉමස්මිං පන ඨානෙ ඔලුබ්භාරම්මණමෙව ධුරං, පච්චයාරම්මණම්පි ලබ්භතියෙව. අචෙතසිකමෙවාති පදං චිත්තං, රූපං, නිබ්බානන්ති තීසු අචෙතසිකෙසු චිත්තමෙව සන්ධාය වුත්තං. නො අපරියාපන්නමෙවාති ගතිපරියාපන්නචුතිපරියාපන්නසංසාරවට්ටභවපරියාපන්නභාවතො පරියාපන්නා එව, නො අපරියාපන්නා. ලොකතො වට්ටතො න නිය්‍යන්තීති අනිය්‍යානිකා. උප්පන්නං මනොවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති රූපකණ්ඩෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පච්චුප්පන්නානෙව රූපාදීනි ආරබ්භ පවත්තිතො අතීතාදිවිසයං මනොවිඤ්ඤාණම්පි පඤ්චවිඤ්ඤාණසොතපතිතමෙව කත්වා ‘‘උපපන්නං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති (ධ. ස. 584) වුත්තං. පඤ්චවිඤ්ඤාණා පන යස්මා පච්චුප්පන්නාපි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ආරම්මණා න හොන්ති, මනොවිඤ්ඤාණස්සෙව හොන්ති, තස්මා ‘‘මනොවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවා’’ති වුත්තං. අනිච්චමෙවාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චායෙව. ජරාභිභූතමෙවාති ජරාය අභිභූතත්තා ජරාභිභූතා එව.

762. උප්පන්නවත්ථුකා උප්පන්නාරම්මණාති අනාගතපටික්ඛෙපො. න හි තෙ අනාගතෙසු වත්ථාරම්මණෙසු උප්පජ්ජන්ති.

පුරෙජාතවත්ථුකා පුරෙජාතාරම්මණාති සහුප්පත්තිපටික්ඛෙපො. න හි තෙ සහුප්පන්නං වත්ථුං වා ආරම්මණං වා පටිච්ච උප්පජ්ජන්ති, සයං පන පච්ඡාජාතා හුත්වා පුරෙජාතෙසු වත්ථාරම්මණෙසු උප්පජ්ජන්ති.

අජ්ඣත්තිකවත්ථුකාති අජ්ඣත්තජ්ඣත්තවසෙන වුත්තං. තානි හි අජ්ඣත්තිකෙ පඤ්ච පසාදෙ වත්ථුං කත්වා උප්පජ්ජන්ති. බාහිරාරම්මණාති බාහිරරූපාදිආරම්මණා. තත්ථ චතුක්කං වෙදිතබ්බං – පඤ්චවිඤ්ඤාණා හි පසාදවත්ථුකත්තා අජ්ඣත්තිකා අජ්ඣත්තිකවත්ථුකා, මනොවිඤ්ඤාණං හදයරූපං වත්ථුං කත්වා උප්පජ්ජනකාලෙ අජ්ඣත්තිකං බාහිරවත්ථුකං, පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා තයො ඛන්ධා බාහිරා අජ්ඣත්තිකවත්ථුකා, මනොවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා තයො ඛන්ධා හදයරූපං වත්ථුං කත්වා උප්පජ්ජනකාලෙ බාහිරා බාහිරවත්ථුකා.

අසම්භින්නවත්ථුකාති අනිරුද්ධවත්ථුකා. න හි තෙ නිරුද්ධං අතීතං වත්ථුං පටිච්ච උප්පජ්ජන්ති. අසම්භින්නාරම්මණතායපි එසෙව නයො.

අඤ්ඤං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස වත්ථු ච ආරම්මණඤ්චාතිආදීසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස හි අඤ්ඤං වත්ථු, අඤ්ඤං ආරම්මණං. අඤ්ඤං සොතවිඤ්ඤාණාදීනං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං සොතපසාදාදීසු අඤ්ඤතරං වත්ථුං, සද්දාදීසු වා අඤ්ඤතරං ආරම්මණං කත්වා කප්පතො කප්පං ගන්ත්වාපි න උප්පජ්ජති; චක්ඛුපසාදමෙව පන වත්ථුං කත්වා රූපඤ්ච ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති. එවමස්ස වත්ථුපි ද්වාරම්පි ආරම්මණම්පි නිබද්ධං, අඤ්ඤං වත්ථුං වා ද්වාරං වා ආරම්මණං වා න සඞ්කමති, නිබද්ධවත්ථු නිබද්ධද්වාරං නිබද්ධාරම්මණමෙව හුත්වා උප්පජ්ජති. සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි එසෙව නයො.

763. න අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ගොචරවිසයං පච්චනුභොන්තීති එත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස චක්ඛු සොතස්ස, සොතං වා චක්ඛුස්සාති එවං එකං එකස්ස ගොචරවිසයං න පච්චනුභොතීති අත්ථො. සචෙ හි නීලාදිභෙදං රූපාරම්මණං සමොධානෙත්වා සොතින්ද්‍රියස්ස උපනෙය්‍ය ‘ඉඞ්ඝ තාව නං වවත්ථාපෙහි විභාවෙහි – කිං නාමෙතං ආරම්මණ’න්ති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං විනාපි මුඛෙන අත්තනො ධම්මතාය එවං වදෙය්‍ය – ‘අරෙ අන්ධබාල, වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි පරිධාවමානො අඤ්ඤත්‍ර මයා කුහිං එතස්ස ජානනකං ලභිස්සසි; ආහර නං චක්ඛුපසාදෙ උපනෙහි; අහමෙතං ආරම්මණං ජානිස්සාමි – යදි වා නීලං යදි වා පීතකං. න හි එසො අඤ්ඤස්ස විසයො; මය්හමෙවෙසො විසයො’ති. සෙසවිඤ්ඤාණෙසුපි එසෙව නයො. එවමෙතෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ගොචරවිසයං න පච්චනුභොන්ති නාම.

764. සමන්නාහරන්තස්සාති ආවජ්ජනෙනෙව සමන්නාහරන්තස්ස.

මනසිකරොන්තස්සාති ආවජ්ජනෙනෙව මනසිකරොන්තස්ස. එතානි හි චිත්තානි ආවජ්ජනෙන සමන්නාහටකාලෙ මනසිකතකාලෙයෙව ච උප්පජ්ජන්ති.

න අබ්බොකිණ්ණාති අඤ්ඤෙන විඤ්ඤාණෙන අබ්බොකිණ්ණා නිරන්තරාව නුප්පජ්ජන්ති. එතෙන තෙසං අනන්තරතා පටික්ඛිත්තා.

765. න අපුබ්බං අචරිමන්ති එතෙන සබ්බෙසම්පි සහුප්පත්ති පටික්ඛිත්තා. න අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සමනන්තරාති එතෙන සමනන්තරතා පටික්ඛිත්තා.

766. ආවට්ටනා වාතිආදීනි චත්තාරිපි ආවජ්ජනස්සෙව නාමානි. තඤ්හි භවඞ්ගස්ස ආවට්ටනතො ආවට්ටනා, තස්සෙව ආභුජනතො ආභොගො, රූපාදීනං සමන්නාහරණතො සමන්නාහාරො, තෙසංයෙව මනසිකරණතො මනසිකාරොති වුච්චති. එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපතො පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං ආවජ්ජනට්ඨානෙ ඨත්වා ආවජ්ජනාදිකිච්චං කාතුං සමත්ථභාවො පටික්ඛිත්තො.

න කඤ්චි ධම්මං පටිවිජානාතීති ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1-2) එවං වුත්තං එකම්පි කුසලං වා අකුසලං වා න පටිවිජානාති.

අඤ්ඤත්‍ර අභිනිපාතමත්තාති ඨපෙත්වා රූපාදීනං අභිනිපාතමත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – සුපණ්ඩිතොපි පුරිසො, ඨපෙත්වා ආපාථගතානි රූපාදීනි, අඤ්ඤං කුසලාකුසලෙසු එකධම්මම්පි පඤ්චහි විඤ්ඤාණෙහි න පටිවිජානාති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං පනෙත්ථ දස්සනමත්තමෙව හොති. සොතවිඤ්ඤාණාදීනි සවනඝායනසායනඵුසනමත්තානෙව. දස්සනාදිමත්තතො පන මුත්තා අඤ්ඤා එතෙසං කුසලාදිපටිවිඤ්ඤත්ති නාම නත්ථි.

මනොධාතුයාපීති සම්පටිච්ඡනමනොධාතුයාපි. සම්පිණ්ඩනත්ථො චෙත්ථ පිකාරො. තස්මා මනොධාතුයාපි තතො පරාහි මනොවිඤ්ඤාණධාතූහිපීති සබ්බෙහිපි පඤ්චද්වාරිකවිඤ්ඤාණෙහි න කඤ්චි කුසලාකුසලං ධම්මං පටිවිජානාතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

න කඤ්චි ඉරියාපථං කප්පෙතීතිආදීසුපි එසෙව නයො. න හි පඤ්චද්වාරිකවිඤ්ඤාණෙහි ගමනාදීසු කඤ්චි ඉරියාපථං කප්පෙති, න කායකම්මං න වචීකම්මං පට්ඨපෙති, න කුසලාකුසලං ධම්මං සමාදියති, න සමාධිං සමාපජ්ජති ලොකියං වා ලොකුත්තරං වා, න සමාධිතො වුට්ඨාති ලොකියා වා ලොකුත්තරා වා, න භවතො චවති, න භවන්තරෙ උපපජ්ජති. සබ්බම්පි හෙතං කුසලාකුසලධම්මපටිවිජානනාදිවචනපරියොසානං කිච්චං මනොද්වාරිකචිත්තෙනෙව හොති, න පඤ්චද්වාරිකෙනාති සබ්බස්සාපෙතස්ස කිච්චස්ස කරණෙ සහජවනකානි වීථිචිත්තානි පටික්ඛිත්තානි. යථා චෙතෙසං එතානි කිච්චානි නත්ථි, එවං නියාමොක්කමනාදීනිපි. න හි පඤ්චද්වාරිකජවනෙන මිච්ඡත්තනියාමං ඔක්කමති, න සම්මත්තනියාමං; න චෙතං ජවනං නාමගොත්තමාරබ්භ ජවති, න කසිණාදිපණ්ණත්තිං; න ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාවසෙන පවත්තති, න වුට්ඨානගාමිනීබලවවිපස්සනාවසෙන; න රූපාරූපධම්මෙ ආරබ්භ ජවති, න නිබ්බානං; න චෙතෙන සද්ධිං පටිසම්භිදාඤාණං උප්පජ්ජති, න අභිඤ්ඤාඤාණං, න සාවකපාරමීඤාණං, න පච්චෙකබොධිඤාණං, න සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. සබ්බොපි පනෙස පභෙදො මනොද්වාරිකජවනෙයෙව ලබ්භති.

න සුපති න පටිබුජ්ඣති න සුපිනං පස්සතීති සබ්බෙනාපි ච පඤ්චද්වාරිකචිත්තෙන නෙව නිද්දං ඔක්කමති, න නිද්දායති, න පටිබුජ්ඣති, න කිඤ්ච සුපිනං පස්සතීති ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු සහ ජවනෙන වීථිචිත්තං පටික්ඛිත්තං.

නිද්දායන්තස්ස හි මහාවට්ටිං ජාලෙත්වා දීපෙ චක්ඛුසමීපෙ උපනීතෙ පඨමං චක්ඛුද්වාරිකං ආවජ්ජනං භවඞ්ගං න ආවට්ටෙති, මනොද්වාරිකමෙව ආවට්ටෙති. අථ ජවනං ජවිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. දුතියවාරෙ චක්ඛුද්වාරිකං ආවජ්ජනං භවඞ්ගං ආවට්ටෙති. තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි ජවනපරියොසානානි පවත්තන්ති. තදනන්තරං භවඞ්ගං පවත්තති. තතියවාරෙ මනොද්වාරිකආවජ්ජනෙන භවඞ්ගෙ ආවට්ටිතෙ මනොද්වාරිකජවනං ජවති. තෙන චිත්තෙන ඤත්වා ‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ ආලොකො’ති ජානාති.

තථා නිද්දායන්තස්ස කණ්ණසමීපෙ තූරියෙසු පග්ගහිතෙසු, ඝානසමීපෙ සුගන්ධෙසු වා දුග්ගන්ධෙසු වා පුප්ඵෙසු උපනීතෙසු, මුඛෙ සප්පිම්හි වා ඵාණිතෙ වා පක්ඛිත්තෙ, පිට්ඨියං පාණිනා පහාරෙ දින්නෙ පඨමං සොතද්වාරිකාදීනි ආවජ්ජනානි භවඞ්ගං න ආවට්ටෙන්ති, මනොද්වාරිකමෙව ආවට්ටෙති. අථ ජවනං ජවිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. දුතියවාරෙ සොතද්වාරිකාදීනි ආවජ්ජනානි භවඞ්ගං ආවට්ටෙන්ති. තතො සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණාදීනි ජවනපරියොසානානි පවත්තන්ති. තදනන්තරං භවඞ්ගං පවත්තති. තතියවාරෙ මනොද්වාරිකආවජ්ජනෙන භවඞ්ගෙ ආවට්ටිතෙ මනොද්වාරිකජවනං ජවති. තෙන චිත්තෙන ඤත්වා ‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ සද්දො – සඞ්ඛසද්දො, භෙරිසද්දො’ති වා ‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ ගන්ධො – මූලගන්ධො, සාරගන්ධො’ති වා ‘කිං ඉදං මය්හං මුඛෙ පක්ඛිත්තරසං – සප්පීති වා ඵාණිත’න්ති වා ‘කෙනම්හි පිට්ඨියං පහතො, අතිථද්ධො මෙ පහාරො’ති වා වත්තාරො හොන්ති. එවං මනොද්වාරිකජවනෙනෙව පටිබුජ්ඣති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. සුපිනම්පි තෙනෙව පස්සති, න පඤ්චද්වාරිකෙන.

තඤ්ච පනෙතං සුපිනං පස්සන්තො චතූහි කාරණෙහි පස්සති – ධාතුක්ඛොභතො වා අනුභූතපුබ්බතො වා දෙවතොපසංහාරතො වා පුබ්බනිමිත්තතො වාති. තත්ථ පිත්තාදීනං ඛොභකරණපච්චයයොගෙන ඛුභිතධාතුකො ‘ධාතුක්ඛොභතො’ සුපිනං පස්සති. පස්සන්තො ච නානාවිධං සුපිනං පස්සති – පබ්බතා පතන්තො විය, ආකාසෙන ගච්ඡන්තො විය, වාළමිගහත්ථිචොරාදීහි අනුබද්ධො විය ච හොති. ‘අනුභූතපුබ්බතො’ පස්සන්තො පුබ්බෙ අනුභූතපුබ්බං ආරම්මණං පස්සති. ‘දෙවතොපසංහාරතො’ පස්සන්තස්ස දෙවතා අත්ථකාමතාය වා අනත්ථකාමතාය වා අත්ථාය වා අනත්ථාය වා නානාවිධානි ආරම්මණානි උපසංහරන්ති. සො තාසං දෙවතානං ආනුභාවෙන තානි ආරම්මණානි පස්සති. පුබ්බනිමිත්තතො පස්සන්තො පුඤ්ඤාපුඤ්ඤවසෙන උප්පජ්ජිතුකාමස්ස අත්ථස්ස වා අනත්ථස්ස වා පුබ්බනිමිත්තභූතං සුපිනං පස්සති බොධිසත්තමාතා විය පුත්තපටිලාභනිමිත්තං, බොධිසත්තො විය පඤ්ච මහාසුපිනෙ (අ. නි. 5.196), කොසලරාජා විය ච සොළස සුපිනෙති (ජා. 1.1.41).

තත්ථ යං ධාතුක්ඛොභතො අනුභූතපුබ්බතො ච සුපිනං පස්සති, න තං සච්චං හොති. යං දෙවතොපසංහාරතො පස්සති, තං සච්චං වා හොති අලිකං වා. කුද්ධා හි දෙවතා උපායෙන විනාසෙතුකාමා විපරීතම්පි කත්වා දස්සෙන්ති. තත්‍රිදං වත්ථු – රොහණෙ කිර නාගමහාවිහාරෙ මහාථෙරො භික්ඛුසඞ්ඝං අනපලොකෙත්වාව එකං නාගරුක්ඛං ඡින්දාපෙසි. රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ථෙරස්ස කුද්ධා පඨමමෙව නං පලොභෙත්වා පච්ඡා ‘ඉතො තෙ සත්තදිවසමත්ථකෙ උපට්ඨාකො රාජා මරිස්සතී’ති සුපිනෙ ආරොචෙසි. ථෙරො නං කථං ආහරිත්වා රාජොරොධානං ආචික්ඛි. තා එකප්පහාරෙනෙව මහාවිරවං විරවිංසු. රාජා ‘කිං එත’න්ති පුච්ඡි. තා ‘එවං ථෙරෙන වුත්ත’න්ති ආරොචයිංසු. රාජා දිවසෙ ගණාපෙත්වා සත්තාහෙ වීතිවත්තෙ කුජ්ඣිත්වා ථෙරස්ස හත්ථපාදෙ ඡින්දාපෙසි.

යං පන පුබ්බනිමිත්තතො පස්සති තං එකන්තසච්චමෙව හොති. එතෙසඤ්ච චතුන්නං මූලකාරණානං සංසග්ගභෙදතොපි සුපිනභෙදො හොතියෙව. තඤ්ච පනෙතං චතුබ්බිධං සුපිනං සෙක්ඛපුථුජ්ජනාව පස්සන්ති අප්පහීනවිපල්ලාසත්තා; අසෙක්ඛා න පස්සන්ති පහීනවිපල්ලාසත්තා.

කිං පන තං පස්සන්තො සුත්තො පස්සති, පටිබුද්ධො? උදාහු නෙව සුත්තො පස්සති න පටිබුද්ධොති? කිඤ්චෙත්ථ යදි තාව සුත්තො පස්සති, අභිධම්මවිරොධො ආපජ්ජති. භවඞ්ගචිත්තෙන හි සුපති. තඤ්ච රූපනිමිත්තාදිආරම්මණං රාගාදිසම්පයුත්තං වා න හොති. සුපිනං පස්සන්තස්ස ච ඊදිසානි චිත්තානි උප්පජ්ජන්ති. අථ පටිබුද්ධො පස්සති, විනයවිරොධො ආපජ්ජති. යඤ්හි පටිබුද්ධො පස්සති, තං සබ්බොහාරිකචිත්තෙන පස්සති. සබ්බොහාරිකචිත්තෙන ච කතෙ වීතික්කමෙ අනාපත්ති නාම නත්ථි. සුපිනං පස්සන්තෙන පන කතෙ වීතික්කමෙ එකන්තං අනාපත්ති එව. අථ නෙව සුත්තො න පටිබුද්ධො පස්සති, න සුපිනං නාම පස්සති. එවඤ්හි සති සුපිනස්ස අභාවොව ආපජ්ජති? න අභාවො. කස්මා? යස්මා කපිමිද්ධපරෙතො පස්සති. වුත්තං හෙතං – ‘‘කපිමිද්ධපරෙතො ඛො, මහාරාජ, සුපිනං පස්සතී’’ති (මි. ප. 5.3.5). ‘කපිමිද්ධපරෙතො’ති මක්කටනිද්දාය යුත්තො. යථා හි මක්කටස්ස නිද්දා ලහුපරිවත්තා හොති, එවං යා නිද්දා පුනප්පුනං කුසලාදිචිත්තවොකිණ්ණත්තා ලහුපරිවත්තා; යස්සා පවත්තියං පුනප්පුනං භවඞ්ගතො උත්තරණං හොති, තාය යුත්තො සුපිනං පස්සති. තෙනායං සුපිනො කුසලොපි හොති අකුසලොපි අබ්‍යාකතොපි 386. තත්ථ සුපිනන්තෙ චෙතියවන්දනධම්මස්සවනධම්මදෙසනාදීනි කරොන්තස්ස කුසලො, පාණාතිපාතාදීනි කරොන්තස්ස අකුසලො, ද්වීහි අන්තෙහි මුත්තො ආවජ්ජනතදාරම්මණක්ඛණෙ අබ්‍යාකතොති වෙදිතබ්බො. සුපිනෙනෙව ‘දිට්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙ’ති කථනකාලෙපි අබ්‍යාකතොයෙව.

කිං පන සුපිනෙ කතං කුසලාකුසලං කම්මං සවිපාකං අවිපාකන්ති? සවිපාකං; දුබ්බලත්තා පන පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං න සක්කොති, දින්නාය අඤ්ඤකම්මෙන පටිසන්ධියා පවත්තෙ වෙදනීයං හොති.

එවං යාථාවකවත්ථුවිභාවනා පඤ්ඤාති පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං න හෙත්වට්ඨො යාථාවට්ඨො. තං යාථාවට්ඨං වත්ථුං විභාවෙතීති යාථාවකවත්ථුවිභාවනා. තථා පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං අහෙතුකට්ඨො, ජරාභිභූතට්ඨො, න සුපිනං පස්සනට්ඨො, යාථාවට්ඨො. තං යාථාවට්ඨං වත්ථුං විභාවෙතීති යාථාවකවත්ථුවිභාවනා. ඉති යා හෙට්ඨා ‘‘යාථාවකවත්ථුවිභාවනා පඤ්ඤා’’ති මාතිකාය නික්ඛිත්තා, සා එවං යාථාවකවත්ථුවිභාවනා පඤ්ඤාති වෙදිතබ්බා. තස්සා එව ච වසෙන එවං එකවිධෙන ඤාණවත්ථූති එවං එකෙකකොට්ඨාසෙන ඤාණගණනා එකෙන වා ආකාරෙන ඤාණපරිච්ඡෙදො හොති.

එකකනිද්දෙසවණ්ණනා.

(2.) දුකනිද්දෙසවණ්ණනා

767. දුවිධෙන ඤාණවත්ථුනිද්දෙසෙ චතූසු භූමීසු කුසලෙති සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං චතුභූමකකුසලපඤ්ඤා. පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ වුත්තෙසු පඤ්චසු අත්ථෙසු අත්තනො අත්තනො භූමිපරියාපන්නං විපාකසඞ්ඛාතං අත්ථං ජාපෙති ජනෙති පවත්තෙතීති අත්ථජාපිකා. අරහතො අභිඤ්ඤං උප්පාදෙන්තස්ස සමාපත්තිං උප්පාදෙන්තස්ස කිරියාබ්‍යාකතෙති අභිඤ්ඤාය චෙව සමාපත්තියා ච පරිකම්මසමයෙ කාමාවචරකිරියපඤ්ඤා. සා හි අභිඤ්ඤාසමාපත්තිපභෙදං කිරියසඞ්ඛාතං අත්ථං ජාපෙති ජනෙති පවත්තෙතීති අත්ථජාපිකා පඤ්ඤාති වුත්තා. අයං පන අපරොපි පාළිමුත්තකො අට්ඨකථානයො – යාපි හි පුරිමා කාමාවචරකිරියා පච්ඡිමාය කාමාවචරකිරියාය අනන්තරාදිවසෙන පච්චයො හොති, සාපි තං කිරියත්ථං ජාපෙතීති අත්ථජාපිකා පඤ්ඤා නාම. රූපාවචරාරූපාවචරෙසුපි එසෙව නයො.

දුතියපදනිද්දෙසෙ චතූසු භූමීසු විපාකෙති කාමාවචරවිපාකෙ පඤ්ඤා සහජාතාදිපච්චයවසෙන කාමාවචරවිපාකත්ථං ජාපෙත්වා ඨිතාති ජාපිතත්ථා. රූපාවචරාදිවිපාකපඤ්ඤාසුපි එසෙව නයො. සබ්බාපි වා එසා අත්තනො අත්තනො කාරණෙහි ජාපිතා ජනිතා පවත්තිතා සයම්පි අත්ථභූතාතිපි ජාපිතත්ථා. අරහතො උප්පන්නාය අභිඤ්ඤාය උප්පන්නාය සමාපත්තියාති වුත්තකිරියපඤ්ඤායපි එසෙව නයො. අයං පන අපරොපි පාළිමුත්තකො අට්ඨකථානයො – කාමාවචරකිරියපඤ්ඤාපි හි සහජාතාදිවසෙන කාමාවචරකිරියසඞ්ඛාතං අත්ථං ජාපෙත්වා ඨිතාති ජාපිතත්ථා. රූපාවචරාරූපාවචරකිරියපඤ්ඤාසුපි එසෙව නයො. සබ්බාපි වා එසා අත්තනො අත්තනො කාරණෙහි ජාපිතා ජනිතා පවත්තිතා සයඤ්ච අත්ථභූතාතිපි ජාපිතත්ථා. සෙසමෙත්ථ සබ්බං ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථායං වුත්තනයත්තා පාකටමෙවාති.

දුකනිද්දෙසවණ්ණනා.

(3.) තිකනිද්දෙසවණ්ණනා

768. තිවිධෙන ඤාණවත්ථුනිද්දෙසෙ යොගවිහිතෙසූති යොගො වුච්චති පඤ්ඤා; පඤ්ඤාවිහිතෙසු පඤ්ඤාපරිණාමිතෙසූති අත්ථො. කම්මායතනෙසූති එත්ථ කම්මමෙව කම්මායතනං; අථ වා කම්මඤ්ච තං ආයතනඤ්ච ආජීවාදීනන්තිපි කම්මායතනං. සිප්පායතනෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ දුවිධං කම්මං – හීනඤ්ච උක්කට්ඨඤ්ච. තත්ථ හීනං නාම වඩ්ඪකීකම්මං, පුප්ඵඡඩ්ඩකකම්මන්ති එවමාදි. උක්කට්ඨං නාම කසි, වණිජ්ජා, ගොරක්ඛන්ති එවමාදි. සිප්පම්පි දුවිධං හීනඤ්ච උක්කට්ඨඤ්ච. තත්ථ හීනං සිප්පං නාම නළකාරසිප්පං, පෙසකාරසිප්පං, කුම්භකාරසිප්පං, චම්මකාරසිප්පං, න්හාපිතසිප්පන්ති එවමාදි. උක්කට්ඨං නාම සිප්පං මුද්දා, ගණනා, ලෙඛඤ්චාති එවමාදි විජ්ජාව විජ්ජාට්ඨානං. තං ධම්මිකමෙව ගහිතං. නාගමණ්ඩලපරිත්තසදිසං, ඵුධමනකමන්තසදිසං, සාලාකියං, සල්ලකත්තියන්තිආදීනි පන වෙජ්ජසත්ථානි ‘‘ඉච්ඡාමහං, ආචරිය, සිප්පං සික්ඛිතු’’න්ති (මහාව. 329) සිප්පායතනෙ පවිට්ඨත්තා න ගහිතානි.

තත්ථ එකො පණ්ඩිතො මනුස්සානං ඵාසුවිහාරත්ථාය අත්තනො ච ධම්මතාය ගෙහපාසාදයානනාවාදීනි උප්පාදෙති. සො හි ‘ඉමෙ මනුස්සා වසනට්ඨානෙන විනා දුක්ඛිතා’ති හිතකිරියාය ඨත්වා දීඝචතුරස්සාදිභෙදං ගෙහං උප්පාදෙති, සීතුණ්හපටිඝාතත්ථාය එකභූමිකද්විභූමිකාදිභෙදෙ පාසාදෙ කරොති, ‘යානෙ අසති අනුසඤ්චරණං නාම දුක්ඛ’න්ති ජඞ්ඝාකිලමථපටිවිනොදනත්ථාය වය්හසකටසන්දමානිකාදීනි උප්පාදෙති, ‘නාවාය අසති සමුද්දාදීසු සඤ්චාරො නාම නත්ථී’ති නානප්පකාරං නාවං උප්පාදෙති. සො සබ්බම්පෙතං නෙව අඤ්ඤෙහි කයිරමානං පස්සති, න කතං උග්ගණ්හාති, න කථෙන්තානං සුණාති, අත්තනො පන ධම්මතාය චින්තාය කරොති. පඤ්ඤවතා හි අත්තනො ධම්මතාය කතම්පි අඤ්ඤෙහි උග්ගණ්හිත්වා කරොන්තෙහි කතසදිසමෙව හොති. අයං තාව හීනකම්මෙ නයො.

උක්කට්ඨකම්මෙපි ‘කසිකම්මෙ අසති මනුස්සානං ජීවිතං න පවත්තතී’ති එකො පණ්ඩිතො මනුස්සානං ඵාසුවිහාරත්ථාය යුගනඞ්ගලාදීනි කසිභණ්ඩානි උප්පාදෙති; තථා නානප්පකාරං වාණිජකම්මං ගොරක්ඛඤ්ච උප්පාදෙති. සො සබ්බම්පෙතං නෙව අඤ්ඤෙහි කරියමානං පස්සති…පෙ… කතසදිසමෙව හොති. අයං උක්කට්ඨකම්මෙ නයො.

දුවිධෙපි පන සිප්පායතනෙ එකො පණ්ඩිතො මනුස්සානං ඵාසුවිහාරත්ථාය නළකාරසිප්පාදීනි හීනසිප්පානි, හත්ථමුද්දාය ගණනසඞ්ඛාතං මුද්දං, අච්ඡින්නකසඞ්ඛාතං ගණනං, මාතිකාප්පභෙදකාදිභෙදඤ්ච ලෙඛං උප්පාදෙති. සො සබ්බම්පෙතං නෙව අඤ්ඤෙහි කරියමානං පස්සති…පෙ… කතසදිසමෙව හොති. අයං සිප්පායතනෙ නයො.

එකච්චො පන පණ්ඩිතො අමනුස්සසරීසපාදීහි උපද්දුතානං මනුස්සානං තිකිච්ඡනත්ථාය ධම්මිකානි නාගමණ්ඩලමන්තාදීනි විජ්ජාට්ඨානානි උප්පාදෙති, තානි නෙව අඤ්ඤෙහි කරියමානානි පස්සති, න කතානි උග්ගණ්හාති, න කථෙන්තානං සුණාති, අත්තනො පන ධම්මතාය චින්තාය කරොති. පඤ්ඤවතා හි අත්තනො ධම්මතාය කතම්පි අඤ්ඤෙහි උග්ගණ්හිත්වා කරොන්තෙහි කතසදිසමෙව හොති.

කම්මස්සකතං වාති ‘‘ඉදං කම්මං සත්තානං සකං, ඉදං නො සක’’න්ති එවං ජානනඤාණං. සච්චානුලොමිකං වාති විපස්සනාඤාණං. තඤ්හි චතුන්නං සච්චානං අනුලොමනතො සච්චානුලොමිකන්ති වුච්චති. ඉදානිස්ස පවත්තනාකාරං දස්සෙතුං රූපං අනිච්චන්ති වාතිආදි වුත්තං. එත්ථ ච අනිච්චලක්ඛණමෙව ආගතං, න දුක්ඛලක්ඛණඅනත්තලක්ඛණානි, අත්ථවසෙන පන ආගතානෙවාති දට්ඨබ්බානි – යඤ්හි අනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තාති.

යං එවරූපින්ති යං එවං හෙට්ඨා නිද්දිට්ඨසභාවං අනුලොමිකං. ඛන්තින්තිආදීනි සබ්බානි පඤ්ඤාවෙවචනානෙව. සා හි හෙට්ඨා වුත්තානං කම්මායතනාදීනං පඤ්චන්නං කාරණානං අපච්චනීකදස්සනෙන අනුලොමෙතීති අනුලොමිකා. තථා සත්තානං හිතචරියාය අනුලොමෙති, මග්ගසච්චස්ස අනුලොමෙති, පරමත්ථසච්චස්ස නිබ්බානස්ස අනුලොමනතො අනුලොමෙතීතිපි අනුලොමිකා. සබ්බානිපි එතානි කාරණානි ඛමති සහති දට්ඨුං සක්කොතීති ඛන්ති, පස්සතීති දිට්ඨි, රොචෙතීති රුචි, මුදතීති මුදි, පෙක්ඛතීති පෙක්ඛා. සබ්බෙපිස්සා තෙ කම්මායතනාදයො ධම්මා නිජ්ඣානං ඛමන්ති, විසෙසතො ච පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතා ධම්මා පුනප්පුනං අනිච්චදුක්ඛානත්තවසෙන නිජ්ඣායමානා තං නිජ්ඣානං ඛමන්තීති ධම්මනිජ්ඣානඛන්තී.

පරතො අස්සුත්වා පටිලභතීති අඤ්ඤස්ස උපදෙසවචනං අස්සුත්වා සයමෙව චින්තෙන්තො පටිලභති. අයං වුච්චතීති අයං චින්තාමයා පඤ්ඤා නාම වුච්චති. සා පනෙසා න යෙසං කෙසඤ්චි උප්පජ්ජති, අභිඤ්ඤාතානං පන මහාසත්තානමෙව උප්පජ්ජති. තත්ථාපි සච්චානුලොමිකඤාණං ද්වින්නංයෙව බොධිසත්තානං උප්පජ්ජති. සෙසපඤ්ඤා සබ්බෙසම්පි පූරිතපාරමීනං මහාපඤ්ඤානං උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බා.

පරතො සුත්වා පටිලභතීති එත්ථ කම්මායතනාදීනි පරෙන කරියමානානි වා කතානි වා දිස්වාපි යස්ස කස්සචි කථයමානස්ස වචනං සුත්වාපි ආචරියස්ස සන්තිකෙ උග්ගහෙත්වාපි පටිලද්ධා සබ්බා පරතො සුත්වායෙව පටිලද්ධා නාමාති වෙදිතබ්බා.

සමාපන්නස්සාති සමාපත්තිසමඞ්ගිස්ස; අන්තොසමාපත්තියං පවත්තා පඤ්ඤා භාවනාමයා නාමාති අත්ථො.

769. දානං ආරබ්භාති දානං පටිච්ච; දානචෙතනාපච්චයාති අත්ථො. දානාධිගච්ඡාති දානං අධිගච්ඡන්තස්ස; පාපුණන්තස්සාති අත්ථො. යා උප්පජ්ජතීති යා එවං දානචෙතනාසම්පයුත්තා පඤ්ඤා උප්පජ්ජති, අයං දානමයා පඤ්ඤා නාම. සා පනෙසා ‘දානං දස්සාමී’ති චින්තෙන්තස්ස, දානං දෙන්තස්ස, දානං දත්වා තං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පුබ්බචෙතනා, මුඤ්චචෙතනා, අපරචෙතනාති තිවිධෙන උප්පජ්ජති.

සීලං ආරබ්භ සීලාධිගච්ඡාති ඉධාපි සීලචෙතනාසම්පයුත්තාව සීලමයා පඤ්ඤාති අධිප්පෙතා. අයම්පි ‘සීලං පූරෙස්සාමී’ති චින්තෙන්තස්ස, සීලං පූරෙන්තස්ස, සීලං පූරෙත්වා තං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පුබ්බචෙතනා, මුඤ්චචෙතනා, අපරචෙතනාති තිවිධෙනෙව උප්පජ්ජති. භාවනාමයා හෙට්ඨා වුත්තායෙව.

770. අධිසීලපඤ්ඤාදීසු සීලාදීනි දුවිධෙන වෙදිතබ්බානි – සීලං, අධිසීලං; චිත්තං, අධිචිත්තං; පඤ්ඤා, අධිපඤ්ඤාති. තත්ථ ‘‘උප්පාදා වා තථාගතානං අනුප්පාදා වා තථාගතානං ඨිතාව සා ධාතු ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතා’’ති (සං. නි. 2.20; අ. නි. 3.137) ඉමාය තන්තියා සඞ්ගහිතවසෙන පඤ්චපි සීලානි දසපි සීලානි සීලං නාම. තඤ්හි තථාගතෙ උප්පන්නෙපි අනුප්පන්නෙපි හොති. අනුප්පන්නෙ කෙ පඤ්ඤාපෙන්තීති? තාපසපරිබ්බාජකා, සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තා, චක්කවත්තිරාජානො ච පඤ්ඤාපෙන්ති. උප්පන්නෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ භික්ඛුසඞ්ඝො, භික්ඛුනීසඞ්ඝො, උපාසකා, උපාසිකායො ච පඤ්ඤාපෙන්ති. පාතිමොක්ඛසංවරසීලං පන සබ්බසීලෙහි අධිකං උප්පන්නෙයෙව තථාගතෙ උප්පජ්ජති, නො අනුප්පන්නෙ. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධායෙව ච නං පඤ්ඤාපෙන්ති. ‘‘ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං වීතික්කමෙ ඉදං නාම හොතී’’ති පඤ්ඤාපනඤ්හි අඤ්ඤෙසං අවිසයො, බුද්ධානංයෙව එස විසයො, බුද්ධානං බලං. ඉති යස්මා පාතිමොක්ඛසංවරො අධිසීලං, තස්මා තං අධිසීලපඤ්ඤං දස්සෙතුං පාතිමොක්ඛසංවරං සංවරන්තස්සාතිආදි වුත්තං.

හෙට්ඨා වුත්තාය එව පන තන්තියා සඞ්ගහිතවසෙන වට්ටපාදිකා අට්ඨ සමාපත්තියො චිත්තං නාම. තඤ්හි තථාගතෙ උප්පන්නෙපි හොති අනුප්පන්නෙපි. අනුප්පන්නෙ කෙ නිබ්බත්තෙන්තීති? තාපසපරිබ්බාජකා චෙව සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තා ච චක්කවත්තිරාජානො ච. උප්පන්නෙ භගවති විසෙසත්ථිකා භික්ඛුආදයොපි නිබ්බත්තෙන්තියෙව. විපස්සනාපාදිකා පන අට්ඨ සමාපත්තියො සබ්බචිත්තෙහි අධිකා, උප්පන්නෙයෙව තථාගතෙ උප්පජ්ජන්ති, නො අනුප්පන්නෙ. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධා එව ච එතා පඤ්ඤාපෙන්ති. ඉති යස්මා අට්ඨ සමාපත්තියො අධිචිත්තං, තස්මා අධිචිත්තපඤ්ඤං දස්සෙතුං රූපාවචරාරූපාවචරසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තස්සාතිආදි වුත්තං.

හෙට්ඨා වුත්තාය එව පන තන්තියා සඞ්ගහිතවසෙන කම්මස්සකතඤාණං පඤ්ඤා නාම. තඤ්හි තථාගතෙ උප්පන්නෙපි හොති අනුප්පන්නෙපි. අනුප්පන්නෙ වෙලාමදානවෙස්සන්තරදානාදිවසෙන උප්පජ්ජති; උප්පන්නෙ තෙන ඤාණෙන මහාදානං පවත්තෙන්තානං පමාණං නත්ථි. මග්ගඵලපඤ්ඤා පන සබ්බපඤ්ඤාහි අධිකා, උප්පන්නෙයෙව තථාගතෙ විත්ථාරිකා හුත්වා පවත්තති, නො අනුප්පන්නෙ. ඉති යස්මා මග්ගඵලපඤ්ඤා අධිපඤ්ඤා, තස්මා අතිරෙකපඤ්ඤාය පඤ්ඤං දස්සෙතුං චතූසු මග්ගෙසූතිආදි වුත්තං.

තත්ථ සියා – සීලං, අධිසීලං; චිත්තං, අධිචිත්තං; පඤ්ඤා, අධිපඤ්ඤාති ඉමෙසු ඡසු කොට්ඨාසෙසු විපස්සනා පඤ්ඤා කතරසන්නිස්සිතාති? අධිපඤ්ඤාසන්නිස්සිතා. තස්මා යථා ඔමකතරප්පමාණං ඡත්තං වා ධජං වා උපාදාය අතිරෙකප්පමාණං අතිඡත්තං අතිධජොති වුච්චති, එවමිදම්පි පඤ්චසීලං දසසීලං උපාදාය පාතිමොක්ඛසංවරසීලං ‘අධිසීලං’ නාම; වට්ටපාදිකා අට්ඨ සමාපත්තියො උපාදාය විපස්සනාපාදිකා අට්ඨ සමාපත්තියො ‘අධිචිත්තං’ නාම, කම්මස්සකතපඤ්ඤං උපාදාය විපස්සනාපඤ්ඤා ච මග්ගපඤ්ඤා ච ඵලපඤ්ඤා ච ‘අධිපඤ්ඤා’ නාමාති වෙදිතබ්බා.

771. ආයකොසල්ලාදිනිද්දෙසෙ යස්මා ආයොති වුඩ්ඪි, සා අනත්ථහානිතො අත්ථුප්පත්තිතො ච දුවිධා; අපායොති අවුඩ්ඪි, සාපි අත්ථහානිතො අනත්ථුප්පත්තිතො ච දුවිධා; තස්මා තං දස්සෙතුං ඉමෙ ධම්මෙ මනසිකරොතොතිආදි වුත්තං. ඉදං වුච්චතීති යා ඉමෙසං අකුසලධම්මානං අනුප්පත්තිප්පහානෙසු කුසලධම්මානඤ්ච උප්පත්තිට්ඨිතීසු පඤ්ඤා – ඉදං ආයකොසල්ලං නාම වුච්චති. යා පනෙසා කුසලධම්මානං අනුප්පජ්ජනනිරුජ්ඣනෙසු අකුසලධම්මානඤ්ච උප්පත්තිට්ඨිතීසු පඤ්ඤා – ඉදං අපායකොසල්ලං නාමාති අත්ථො. ආයකොසල්ලං තාව පඤ්ඤා හොතු; අපායකොසල්ලං කථං පඤ්ඤා නාම ජාතාති? පඤ්ඤවායෙව හි ‘මය්හං එවං මනසිකරොතො අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මා නුප්පජ්ජන්ති උප්පන්නා ච නිරුජ්ඣන්ති; අනුප්පන්නා අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා පවඩ්ඪන්තී’ති පජානාති. සො එවං ඤත්වා අනුප්පන්නානං අකුසලානං ධම්මානං උප්පජ්ජිතුං න දෙති, උප්පන්නෙ පජහති; අනුප්පන්නෙ කුසලෙ උප්පාදෙති, උප්පන්නෙ භාවනාපාරිපූරිං පාපෙති. එවං අපායකොසල්ලම්පි පඤ්ඤා එවාති වෙදිතබ්බං. සබ්බාපි තත්‍රූපායා පඤ්ඤා උපායකොසල්ලන්ති ඉදං පන අච්චායිකකිච්චෙ වා භයෙ වා උප්පන්නෙ තස්ස තිකිච්ඡනත්ථං ඨානුප්පත්තියකාරණජානනවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

තිකනිද්දෙසවණ්ණනා.

(4.) චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා

793. චතුබ්බිධෙන ඤාණවත්ථුනිද්දෙසෙ අත්ථි දින්නන්තිආදීසු දින්නපච්චයා ඵලං අත්ථීති ඉමිනා උපායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉදං වුච්චතීති යං ඤාණං ‘ඉදං කම්මං සකං, ඉදං නො සක’න්ති ජානාති – ඉදං කම්මස්සකතඤාණං නාම වුච්චතීති අත්ථො. තත්ථ තිවිධං කායදුච්චරිතං, චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං, තිවිධං මනොදුච්චරිතන්ති ඉදං න සකකම්මං නාම. තීසු ද්වාරෙසු දසවිධම්පි සුචරිතං සකකම්මං නාම. අත්තනො වාපි හොතු පරස්ස වා සබ්බම්පි අකුසලං න සකකම්මං නාම. කස්මා? අත්ථභඤ්ජනතො අනත්ථජනනතො ච. අත්තනො වා හොතු පරස්ස වා සබ්බම්පි කුසලං සකකම්මං නාම. කස්මා? අනත්ථභඤ්ජනතො අත්ථජනනතො ච. එවං ජානනසමත්ථෙ ඉමස්මිං කම්මස්සකතඤාණෙ ඨත්වා බහුං දානං දත්වා සීලං පූරෙත්වා උපොසථං සමාදියිත්වා සුඛෙන සුඛං සම්පත්තියා සම්පත්තිං අනුභවිත්වා නිබ්බානං පත්තානං ගණනපරිච්ඡෙදො නත්ථි. යථා හි සධනො පුරිසො පඤ්චසු සකටසතෙසු සප්පිමධුඵාණිතාදීනි චෙව ලොණතිලතණ්ඩුලාදීනි ච ආරොපෙත්වා කන්තාරමග්ගං පටිපන්නො කෙනචිදෙව කරණීයෙන අත්ථෙ උප්පන්නෙ සබ්බෙසං උපකරණානං ගහිතත්තා න චින්තෙති, න පරිතස්සති, සුඛෙනෙව ඛෙමන්තං පාපුණාති; එවමෙව ඉමස්මිම්පි කම්මස්සකතඤාණෙ ඨත්වා බහුං දානං දත්වා…පෙ… නිබ්බානං පත්තානං ගණනපථො නත්ථි. ඨපෙත්වා සච්චානුලොමිකං ඤාණන්ති මග්ගසච්චස්ස පරමත්ථසච්චස්ස ච අනුලොමනතො සච්චානුලොමිකන්ති ලද්ධනාමං විපස්සනාඤාණං ඨපෙත්වා අවසෙසා සබ්බාපි සාසවා කුසලා පඤ්ඤා කම්මස්සකතඤාණමෙවාති අත්ථො.

794. මග්ගසමඞ්ගිස්ස ඤාණං දුක්ඛෙපෙතං ඤාණන්ති එත්ථ එකමෙව මග්ගඤාණං චතූසු සච්චෙසු එකපටිවෙධවසෙන චතූසු ඨානෙසු සඞ්ගහිතං.

796. ධම්මෙ ඤාණන්ති එත්ථ මග්ගපඤ්ඤා තාව චතුන්නං සච්චානං එකපටිවෙධවසෙන ධම්මෙ ඤාණං නාම හොතු; ඵලපඤ්ඤා කථං ධම්මෙ ඤාණං නාමාති? නිරොධසච්චවසෙන. දුවිධාපි හෙසා පඤ්ඤා අපරප්පච්චයෙ අත්ථපච්චක්ඛෙ අරියසච්චධම්මෙ කිච්චතො ච ආරම්මණතො ච පවත්තත්තා ධම්මෙ ඤාණන්ති වෙදිතබ්බා. සො ඉමිනා ධම්මෙනාති එත්ථ මග්ගඤාණං ධම්මගොචරත්තා ගොචරවොහාරෙන ධම්මොති වුත්තං, උපයොගත්ථෙ වා කරණවචනං; ඉමං ධම්මං ඤාතෙනාති අත්ථො; චතුසච්චධම්මං ජානිත්වා ඨිතෙන මග්ගඤාණෙනාති වුත්තං හොති. දිට්ඨෙනාති දස්සනෙන; ධම්මං පස්සිත්වා ඨිතෙනාති අත්ථො. පත්තෙනාති චත්තාරි අරියසච්චානි පත්වා ඨිතත්තා ධම්මං පත්තෙන. විදිතෙනාති මග්ගඤාණෙන චත්තාරි අරියසච්චානි විදිතානි පාකටානි කතානි. තස්මා තං ධම්මං විදිතං නාම හොති. තෙන විදිතධම්මෙන. පරියොගාළ්හෙනාති චතුසච්චධම්මං පරියොගාහෙත්වා ඨිතෙන. නයං නෙතීති අතීතෙ ච අනාගතෙ ච නයං නෙති හරති පෙසෙති. ඉදං පන න මග්ගඤාණස්ස කිච්චං, පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස කිච්චං. සත්ථාරා පන මග්ගඤාණං අතීතානාගතෙ නයං නයනසදිසං කතං. කස්මා? මග්ගමූලකත්තා. භාවිතමග්ගස්ස හි පච්චවෙක්ඛණා නාම හොති. තස්මා සත්ථා මග්ගඤාණමෙව නයං නයනසදිසං අකාසි. අපිච එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො – යදෙතං ඉමිනා චතුසච්චගොචරං මග්ගඤාණං අධිගතං, තෙන ඤාණෙන කාරණභූතෙන අතීතානාගතෙ පච්චවෙක්ඛණඤාණසඞ්ඛාතං නයං නෙති.

ඉදානි යථා තෙන නයං නෙති, තං ආකාරං දස්සෙතුං යෙ හි කෙචි අතීතමද්ධානන්තිආදිමාහ. තත්ථ අබ්භඤ්ඤංසූති ජානිංසු පටිවිජ්ඣිංසු. ඉමඤ්ඤෙවාති යං දුක්ඛං අතීතෙ අබ්භඤ්ඤංසු, යඤ්ච අනාගතෙ අභිජානිස්සන්ති, න තඤ්ඤෙව ඉමං; සරික්ඛට්ඨෙන පන එවං වුත්තං. අතීතෙපි හි ඨපෙත්වා තණ්හං තෙභූමකක්ඛන්ධෙයෙව දුක්ඛසච්චන්ති පටිවිජ්ඣිංසු, තණ්හංයෙව සමුදයසච්චන්ති නිබ්බානමෙව නිරොධසච්චන්ති අරියමග්ගමෙව මග්ගසච්චන්ති පටිවිජ්ඣිංසු, අනාගතෙපි එවමෙව පටිවිජ්ඣිස්සන්ති, එතරහිපි එවමෙව පටිවිජ්ඣන්තීති සරික්ඛට්ඨෙන ‘‘ඉමඤ්ඤෙවා’’ති වුත්තං. ඉදං වුච්චති අන්වයෙ ඤාණන්ති ඉදං අනුගමනඤාණං නයනඤාණං කාරණඤාණන්ති වුච්චති.

පරියෙ ඤාණන්ති චිත්තපරිච්ඡෙදඤාණං. පරසත්තානන්ති ඨපෙත්වා අත්තානං සෙසසත්තානං. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාතීති අත්තනො චිත්තෙන තෙසං චිත්තං සරාගාදිවසෙන පරිච්ඡින්දිත්වා නානප්පකාරතො ජානාති. සරාගං වාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා සතිපට්ඨානවිභඞ්ගෙ වුත්තමෙව. අයං පන විසෙසො – ඉධ අනුත්තරං වා චිත්තං විමුත්තං වා චිත්තන්ති එත්ථ ලොකුත්තරම්පි ලබ්භති. අවිපස්සනූපගම්පි හි පරචිත්තඤාණස්ස විසයො හොතියෙව.

අවසෙසා පඤ්ඤාති ධම්මෙ ඤාණාදිකා තිස්සො පඤ්ඤා ඨපෙත්වා සෙසා සබ්බාපි පඤ්ඤා ඤාණන්ති සම්මතත්තා සම්මුතිඤාණං නාම හොති. වචනත්ථො පනෙත්ථ සම්මුතිම්හි ඤාණන්ති සම්මුතිඤාණං.

797. කාමාවචරකුසලෙ පඤ්ඤාති අයඤ්හි එකන්තෙන වට්ටස්මිං චුතිපටිසන්ධිං ආචිනතෙව, තස්මා ‘‘ආචයාය නො අපචයායා’’ති වුත්තා. ලොකුත්තරමග්ගපඤ්ඤා පන යස්මා චුතිපටිසන්ධිං අපචිනතෙව, තස්මා ‘‘අපචයාය නො ආචයායා’’ති වුත්තා. රූපාවචරාරූපාවචරපඤ්ඤා චුතිපටිසන්ධිම්පි ආචිනති, වික්ඛම්භනවසෙන කිලෙසෙ චෙව කිලෙසමූලකෙ ච ධම්මෙ අපචිනති, තස්මා ‘‘ආචයාය චෙව අපචයාය චා’’ති වුත්තා. සෙසා නෙව චුතිපටිසන්ධිං ආචිනති න අපචිනති, තස්මා ‘‘නෙව ආචයාය නො අපචයායා’’ති වුත්තා.

798. න ච අභිඤ්ඤායො පටිවිජ්ඣතීති ඉදං පඨමජ්ඣානපඤ්ඤං සන්ධාය වුත්තං. සා හිස්ස කාමවිවෙකෙන පත්තබ්බත්තා කිලෙසනිබ්බිදාය සංවත්තති. තාය චෙස කාමෙසු වීතරාගො හොති, අභිඤ්ඤාපාදකභාවං පන අප්පත්තතාය නෙව පඤ්ච අභිඤ්ඤායො පටිවිජ්ඣති, නිමිත්තාරම්මණත්තා න සච්චානි පටිවිජ්ඣති. එවමයං පඤ්ඤා නිබ්බිදාය හොති නො පටිවෙධාය. ස්වෙවාති පඨමජ්ඣානං පත්වා ඨිතො. කාමෙසු වීතරාගො සමානොති තථා වික්ඛම්භිතානංයෙව කාමානං වසෙන වීතරාගො. අභිඤ්ඤායො පටිවිජ්ඣතීති පඤ්ච අභිඤ්ඤායො පටිවිජ්ඣති. ඉදං චතුත්ථජ්ඣානපඤ්ඤං සන්ධාය වුත්තං. චතුත්ථජ්ඣානපඤ්ඤා හි අභිඤ්ඤාපාදකභාවෙනාපි පඤ්ච අභිඤ්ඤායො පටිවිජ්ඣති, අභිඤ්ඤාභාවප්පත්තියාපි පටිවිජ්ඣති එව. තස්මා සා පටිවෙධාය හොති. පඨමජ්ඣානපඤ්ඤාය එව පන කිලෙසෙසුපි නිබ්බින්දත්තා නො නිබ්බිදාය. යා පනායං දුතියතතියජ්ඣානපඤ්ඤා, සා කතරකොට්ඨාසං භජතීති? සොමනස්සවසෙන පඨමජ්ඣානම්පි භජති, අවිතක්කවසෙන චතුත්ථජ්ඣානම්පි. එවමෙසා පඨමජ්ඣානසන්නිස්සිතා වා චතුත්ථජ්ඣානසන්නිස්සිතා වා කාතබ්බා. නිබ්බිදාය චෙව පටිවෙධාය චාති මග්ගපඤ්ඤා සබ්බස්මිම්පි වට්ටෙ නිබ්බින්දනතො නිබ්බිදාය, ඡට්ඨං අභිඤ්ඤං පටිවිජ්ඣනතො පටිවෙධාය ච හොති.

799. පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභීතිආදීසු ය්වායං අප්පගුණස්ස පඨමජ්ඣානස්ස ලාභී. තං තතො වුට්ඨිතං ආරම්මණවසෙන කාමසහගතා හුත්වා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති තුදන්ති චොදෙන්ති. තස්ස කාමානුපක්ඛන්දානං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන සා පඨමජ්ඣානපඤ්ඤා හායති පරිහායති; තස්මා හානභාගිනීති වුත්තා. තදනුධම්මතාති තදනුරූපසභාවා. සති සන්තිට්ඨතීති ඉදං මිච්ඡාසතිං සන්ධාය වුත්තං, න සම්මාසතිං. යස්ස හි පඨමජ්ඣානානුරූපසභාවා පඨමජ්ඣානං සන්තතො පණීතතො දිස්වා අස්සාදයමානා අභිනන්දමානා නිකන්ති උප්පජ්ජති, තස්ස නිකන්තිවසෙන සා පඨමජ්ඣානපඤ්ඤා නෙව හායති, න වඩ්ඪති, ඨිතිකොට්ඨාසිකා හොති. තෙන වුත්තං ඨිතිභාගිනී පඤ්ඤාති. අවිතක්කසහගතාති අවිතක්කං දුතියජ්ඣානං සන්තතො පණීතතො මනසිකරොතො ආරම්මණවසෙන අවිතක්කසහගතා. සමුදාචරන්තීති පගුණතො පඨමජ්ඣානතො වුට්ඨිතං දුතියජ්ඣානාධිගමත්ථාය තුදන්ති චොදෙන්ති. තස්ස උපරි දුතියජ්ඣානානුපක්ඛන්දානං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන සා පඨමජ්ඣානපඤ්ඤා විසෙසභූතස්ස දුතියජ්ඣානස්ස උප්පත්තිට්ඨානතාය විසෙසභාගිනීති වුත්තා. නිබ්බිදාසහගතාති තමෙව පඨමජ්ඣානතො වුට්ඨිතං නිබ්බිදාසඞ්ඛාතෙන විපස්සනාඤාණෙන සහගතා. විපස්සනාඤාණඤ්හි ඣානඞ්ගභෙදෙ වත්තන්තෙ නිබ්බින්දති උක්කණ්ඨති, තස්මා නිබ්බිදාති වුච්චති. සමුදාචරන්තීති නිබ්බානසච්ඡිකිරියත්ථාය තුදන්ති චොදෙන්ති. විරාගූපසඤ්හිතාති විරාගසඞ්ඛාතෙන නිබ්බානෙන උපසංහිතා. විපස්සනාඤාණම්හි සක්කා ඉමිනා මග්ගෙන විරාගං නිබ්බානං සච්ඡිකාතුන්ති පවත්තිතො ‘‘විරාගූපසඤ්හිත’’න්ති වුච්චති. තංසම්පයුත්තා සඤ්ඤාමනසිකාරාපි විරාගූපසඤ්හිතා එව නාම. තස්ස තෙසං සඤ්ඤාමනසිකාරානං වසෙන සා පඨමජ්ඣානපඤ්ඤා අරියමග්ගපටිවෙධස්ස පදට්ඨානතාය නිබ්බෙධභාගිනීති වුත්තා. එවං චතූසු ඨානෙසු පඨමජ්ඣානපඤ්ඤාව කථිතා. දුතියජ්ඣානපඤ්ඤාදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

801. කිච්ඡෙන කසිරෙන සමාධිං උප්පාදෙන්තස්සාති ලොකුත්තරසමාධිං උප්පාදෙන්තස්ස පුබ්බභාගෙ ආගමනකාලෙ කිච්ඡෙන කසිරෙන දුක්ඛෙන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලමන්තස්ස කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙත්වා ආගතස්ස. දන්ධං තණ්ඨානං අභිජානන්තස්සාති වික්ඛම්භිතෙසු කිලෙසෙසු විපස්සනාපරිවාසෙ චිරං වසිත්වා තං ලොකුත්තරසමාධිසඞ්ඛාතං ඨානං දන්ධං සණිකං අභිජානන්තස්ස පටිවිජ්ඣන්තස්ස, පාපුණන්තස්සාති අත්ථො. අයං වුච්චතීති යා එසා එවං උප්පජ්ජති, අයං කිලෙසවික්ඛම්භනපටිපදාය දුක්ඛත්තා, විපස්සනාපරිවාසපඤ්ඤාය ච දන්ධත්තා මග්ගකාලෙ එකචිත්තක්ඛණෙ උප්පන්නාපි පඤ්ඤා ආගමනවසෙන දුක්ඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා නාමාති වුච්චති. උපරි තීසු පදෙසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

802. සමාධිස්ස න නිකාමලාභිස්සාති යො සමාධිස්ස න නිකාමලාභී හොති, සො තස්ස න නිකාමලාභී නාම. යස්ස සමාධි උපරූපරි සමාපජ්ජනත්ථාය උස්සක්කිතුං පච්චයො න හොති, තස්ස අප්පගුණජ්ඣානලාභිස්සාති අත්ථො. ආරම්මණං ථොකං ඵරන්තස්සාති පරිත්තෙ සුප්පමත්තෙ වා සරාවමත්තෙ වා ආරම්මණෙ පරිකම්මං කත්වා තත්ථෙව අප්පනං පත්වා තං අවඩ්ඪිතං ථොකමෙව ආරම්මණං ඵරන්තස්සාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. නනිකාමලාභීපටිපක්ඛතො හි පගුණජ්ඣානලාභී එත්ථ නිකාමලාභීති වුත්තො. අවඩ්ඪිතාරම්මණපටිපක්ඛතො ච වඩ්ඪිතාරම්මණං විපුලන්ති වුත්තං. සෙසං තාදිසමෙව.

ජරාමරණෙපෙතං ඤාණන්ති නිබ්බානමෙව ආරම්මණං කත්වා චතුන්නං සච්චානං එකපටිවෙධවසෙන එතං වුත්තං.

ජරාමරණං ආරබ්භාතිආදීනි පන එකෙකං වත්ථුං ආරබ්භ පවත්තිකාලෙ පුබ්බභාගෙ සච්චවවත්ථාපනවසෙන වුත්තානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා.

(5.) පඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා

804. පඤ්චවිධෙන ඤාණවත්ථුනිද්දෙසෙ පීතිඵරණතාදීසු පීතිං ඵරමානා උප්පජ්ජතීති ද්වීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා පීතිඵරණතා නාම. සුඛං ඵරමානා උප්පජ්ජතීති තීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා සුඛඵරණතා නාම. පරෙසං චෙතොඵරමානා උප්පජ්ජතීති චෙතොපරියපඤ්ඤා චෙතොඵරණතා නාම. ආලොකං ඵරමානා උප්පජ්ජතීති දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤා ආලොකඵරණතා නාම. පච්චවෙක්ඛණඤාණං පච්චවෙක්ඛණානිමිත්තං නාම. තෙනෙව වුත්තං ‘‘ද්වීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා පීතිඵරණතා’’තිආදි. තත්ථ ච පීතිඵරණතා සුඛඵරණතා ද්වෙ පාදා විය, චෙතොඵරණතා ආලොකඵරණතා ද්වෙ හත්ථා විය, අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං මජ්ඣිමකායො විය, පච්චවෙක්ඛණානිමිත්තං සීසං විය. ඉති භගවා පඤ්චඞ්ගිකං සම්මාසමාධිං අඞ්ගපච්චඞ්ගසම්පන්නං පුරිසං විය කත්වා දස්සෙසි. අයං පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධීති අයං හත්ථපාදසීසසදිසෙහි පඤ්චහි අඞ්ගෙහි යුත්තො සම්මාසමාධීති පාදකජ්ඣානසමාධිං කථෙසි.

අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙවාතිආදීසු අරහත්තඵලසමාධි අධිප්පෙතො. සො හි අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛත්තා පච්චුප්පන්නසුඛො. පුරිමො පුරිමො පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස සමාධිසුඛස්ස පච්චයත්තා ආයතිං සුඛවිපාකො. සන්තං සුඛුමං ඵලචිත්තං පණීතං මධුරරූපං සමුට්ඨාපෙති. ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨිතස්ස හි සබ්බකායානුගතං සුඛසම්ඵස්සං ඵොට්ඨබ්බං පටිච්ච සුඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති. ඉමිනාපි පරියායෙන ආයතිං සුඛවිපාකො. කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියො. කාමාමිසවට්ටාමිසලොකාමිසානං අභාවා නිරාමිසො. බුද්ධාදීහි මහාපුරිසෙහි සෙවිතත්තා අකාපුරිසසෙවිතො. අඞ්ගසන්තතාය ආරම්මණසන්තතාය සබ්බකිලෙසදරථසන්තතාය ච සන්තො. අතප්පනීයට්ඨෙන පණීතො. කිලෙසපටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධත්තා කිලෙසපටිප්පස්සද්ධිභාවස්ස වා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධිලද්ධො. පටිප්පස්සද්ධං පටිප්පස්සද්ධීති හි ඉදං අත්ථතො එකං. පටිප්පස්සද්ධකිලෙසෙන වා අරහතා ලද්ධත්තාපි පටිප්පස්සද්ධිලද්ධො. එකොදිභාවෙන අධිගතත්තා එකොදිභාවමෙව වා අධිගතත්තා එකොදිභාවාධිගතො. අප්පගුණසාසවසමාධි විය සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන චිත්තෙන පච්චනීකධම්මෙ නිග්ගය්හ කිලෙසෙ වාරෙත්වා අනධිගතත්තා න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො. තඤ්ච සමාධිං සමාපජ්ජන්තො තතො වා වුට්ඨහන්තො සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා සතොව සමාපජ්ජති සතොව වුට්ඨහති. යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන වා සතො සමාපජ්ජති සතො වුට්ඨහති. තස්මා යදෙත්ථ ‘‘අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙව ආයතිඤ්ච සුඛවිපාකො’’ති එවං පච්චවෙක්ඛමානස්ස පච්චත්තංයෙව අපරප්පච්චයං ඤාණං උප්පජ්ජති – තං එකමඞ්ගං. එස නයො සෙසෙසුපි. එවමිමෙහි පඤ්චහි පච්චවෙක්ඛණඤාණෙහි අයං සමාධි පඤ්චඤාණිකො සම්මාසමාධි නාම වුත්තොති.

පඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා.

(6.) ඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා

805. ඡබ්බිධෙන ඤාණවත්ථුනිද්දෙසෙ ඉද්ධිවිධෙ ඤාණන්ති ‘‘එකොපි හුත්වා බහුධා හොතී’’තිආදිනයප්පවත්තෙ (දී. නි. 1.484; පටි. ම. 1.102) ඉද්ධිවිධෙ ඤාණං. ඉමිනා අවිතක්කාවිචාරා උපෙක්ඛාසහගතා රූපාවචරා බහුධාභාවාදිසාධිකා එකචිත්තක්ඛණිකා අප්පනාපඤ්ඤාව කථිතා. සොතධාතුවිසුද්ධියා ඤාණන්ති දූරසන්තිකාදිභෙදසද්දාරම්මණාය දිබ්බසොතධාතුයා ඤාණං. ඉමිනාපි අවිතක්කාවිචාරා උපෙක්ඛාසහගතා රූපාවචරා පකතිසොතවිසයාතීතසද්දාරම්මණා එකචිත්තක්ඛණිකා අප්පනාපඤ්ඤාව කථිතා. පරචිත්තෙ ඤාණන්ති පරසත්තානං චිත්තපරිච්ඡෙදෙ ඤාණං. ඉමිනාපි යථාවුත්තප්පකාරා පරෙසං සරාගාදිචිත්තාරම්මණා එකචිත්තක්ඛණිකා අප්පනාපඤ්ඤාව කථිතා. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතියා ඤාණන්ති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිසම්පයුත්තං ඤාණං. ඉමිනාපි යථාවුත්තප්පකාරා පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධානුස්සරණසතිසම්පයුත්තා එකචිත්තක්ඛණිකා අප්පනාපඤ්ඤාව කථිතා. සත්තානං චුතූපපාතෙ ඤාණන්ති සත්තානං චුතියඤ්ච උපපාතෙ ච ඤාණං. ඉමිනාපි යථාවුත්තප්පකාරා චවනකඋපපජ්ජනකානං සත්තානං වණ්ණධාතුආරම්මණා එකචිත්තක්ඛණිකා අප්පනාපඤ්ඤාව කථිතා. ආසවානං ඛයෙ ඤාණන්ති සච්චපරිච්ඡෙදජානනඤාණං. ඉදං ලොකුත්තරමෙව. සෙසානි ලොකියානීති.

ඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා.

(7.) සත්තකනිද්දෙසාදිවණ්ණනා

806. සත්තවිධෙන ඤාණවත්ථුනිද්දෙසෙ ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්තිආදිනා නයෙන පවත්තිනිවත්තිවසෙන එකාදසසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු එකෙකස්මිං කාලත්තයභෙදතො පච්චවෙක්ඛණඤාණං වත්වා පුන ‘‘යම්පිස්ස තං ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති එවං තදෙව ඤාණං සඞ්ඛෙපතො ඛයධම්මතාදීහි පකාරෙහි වුත්තං. තත්ථ ජාතිපච්චයා ජරාමරණං, අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති ඤාණද්වයං පච්චුප්පන්නද්ධානවසෙන වුත්තං. අතීතම්පි අද්ධානං, අනාගතම්පි අද්ධානන්ති එවං අතීතෙ ඤාණද්වයං, අනාගතෙ ඤාණද්වයන්ති ඡ. තානි ධම්මට්ඨිතිඤාණෙන සද්ධිං සත්ත. තත්ථ ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති පච්චයාකාරඤාණං. පච්චයාකාරො හි ධම්මානං පවත්තිට්ඨිතිකාරණත්තා ධම්මට්ඨිතීති වුච්චති; තත්ථ ඤාණං ධම්මට්ඨිතිඤාණං. එතස්සෙව ඡබ්බිධස්ස ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. එවං එකෙකස්මිං අඞ්ගෙ ඉමානි සත්ත සත්ත කත්වා එකාදසසු අඞ්ගෙසු සත්තසත්තති හොන්ති. තත්ථ ඛයධම්මන්ති ඛයගමනසභාවං. වයධම්මන්ති වයගමනසභාවං. විරාගධම්මන්ති විරජ්ජනසභාවං. නිරොධධම්මන්ති නිරුජ්ඣනසභාවං. ඉමිනා කිං කථිතං? අපරවිපස්සනාය පුරිමවිපස්සනාසම්මසනං කථිතං. තෙන කිං කථිතං හොති? සත්තක්ඛත්තුං විපස්සනාපටිවිපස්සනා කථිතා. පඨමඤාණෙන හි සබ්බසඞ්ඛාරෙ අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තාති දිස්වා තං ඤාණං දුතියෙන දට්ඨුං වට්ටති, දුතියං තතියෙන, තතියං චතුත්ථෙන, චතුත්ථං පඤ්චමෙන, පඤ්චමං ඡට්ඨෙන, ඡට්ඨං සත්තමෙන. එවං සත්ත විපස්සනාපටිවිපස්සනා කථිතා හොන්තීති.

සත්තකනිද්දෙසවණ්ණනා.

807. අට්ඨවිධෙන ඤාණවත්ථුනිද්දෙසෙ සොතාපත්තිමග්ගෙ පඤ්ඤාති සොතාපත්තිමග්ගම්හි පඤ්ඤා. ඉමිනා සම්පයුත්තපඤ්ඤාව කථිතා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති.

අට්ඨකනිද්දෙසවණ්ණනා.

808. නවවිධෙන ඤාණවත්ථුනිද්දෙසෙ අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තීසූති අනුපුබ්බවිහාරසඞ්ඛාතාසු සමාපත්තීසු. තාසං අනුපුබ්බෙන අනුපටිපාටියා විහාරිතබ්බට්ඨෙන අනුපුබ්බවිහාරතා, සමාපජ්ජිතබ්බට්ඨෙන සමාපත්තිතා දට්ඨබ්බා. තත්ථ පඨමජ්ඣානසමාපත්තියා පඤ්ඤාතිආදයො අට්ඨ සම්පයුත්තපඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. නවමා පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා. සා හි නිරොධසමාපත්තිං සන්තතො පණීතතො පච්චවෙක්ඛමානස්ස පවත්තති. තෙන වුත්තං – ‘‘සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්තියා වුට්ඨිතස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණ’’න්ති.

නවකනිද්දෙසවණ්ණනා.

(10.) දසකනිද්දෙසවණ්ණනා

පඨමබලනිද්දෙසො

809. දසවිධෙන ඤාණවත්ථුනිද්දෙසෙ අට්ඨානන්ති හෙතුපටික්ඛෙපො. අනවකාසොති පච්චයපටික්ඛෙපො. උභයෙනාපි කාරණමෙව පටික්ඛිපති. කාරණඤ්හි තදායත්තවුත්තිතාය අත්තනො ඵලස්ස ඨානන්ති ච අවකාසොති ච වුච්චති. යන්ති යෙන කාරණෙන. දිට්ඨිසම්පන්නොති මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො සොතාපන්නො අරියසාවකො. කඤ්චි සඞ්ඛාරන්ති චතුභූමකෙසු සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසු කඤ්චි එකං සඞ්ඛාරම්පි. නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍යාති නිච්චොති ගණ්හෙය්‍ය. නෙතං ඨානං විජ්ජතීති එතං කාරණං නත්ථි, න උපලබ්භති. යං පුථුජ්ජනොති යෙන කාරණෙන පුථුජ්ජනො. ඨානමෙතං විජ්ජතීති එතං කාරණං අත්ථි; සස්සතදිට්ඨියා හි සො තෙභූමකෙසු සඞ්ඛාරෙසු කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො ගණ්හෙය්‍යාති අත්ථො. චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරො පන තෙජුස්සදත්තා දිවසං සන්තත්තො අයොගුළො විය මක්ඛිකානං දිට්ඨියා වා අඤ්ඤෙසං වා අකුසලානං ආරම්මණං න හොති. ඉමිනා නයෙන කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතොතිආදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍යාති ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරම්මරණා’’ති (ම. නි. 3.21) එවං අත්තදිට්ඨිවසෙන සුඛතො ගාහං සන්ධායෙතං වුත්තං. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තෙන පන අරියසාවකො පරිළාහාභිභූතො පරිළාහවූපසමත්ථං, මත්තහත්ථීපරිතාසිතො විය, සුචිකාමො පොක්ඛබ්‍රාහ්මණො ගූථං කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතො උපගච්ඡති. අත්තවාදෙ කසිණාදිපණ්ණත්තිසඞ්ගහත්ථං සඞ්ඛාරන්ති අවත්වා කඤ්චි ධම්මන්ති වුත්තං. ඉධාපි අරියසාවකස්ස චතුභූමකවසෙන පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො, පුථුජ්ජනස්ස තෙභූමකවසෙන; සබ්බවාරෙසු වා අරියසාවකස්සාපි තෙභූමකවසෙනෙව පරිච්ඡෙදො වට්ටති. යං යඤ්හි පුථුජ්ජනො ගණ්හාති, තතො තතො අරියසාවකො ගාහං විනිවෙඨෙති. පුථුජ්ජනො හි යං යං නිච්චං සුඛං අත්තාති ගණ්හාති, තං තං අරියසාවකො අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ගණ්හන්තො ගාහං විනිවෙඨෙති.

මාතරන්තිආදීසු ජනිකාව මාතා. මනුස්සභූතොව ඛීණාසවො අරහාති අධිප්පෙතො. කිං පන අරියසාවකො අඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති? එතම්පි අට්ඨානං. සචෙපි භවන්තරගතං අරියසාවකං අත්තනො අරියසාවකභාවං අජානන්තම්පි කොචි එවං වදෙය්‍ය – ‘ඉමං කුන්ථකිපිල්ලිකං ජීවිතා වොරොපෙත්වා සකලචක්කවාළගබ්භෙ චක්කවත්තිරජ්ජං පටිපජ්ජාහී’ති, නෙව සො තං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය. අථ වාපි නං එවං වදෙය්‍යුං – ‘සචෙ ඉමං න ඝාතෙස්සසි, සීසං තෙ ඡින්දිස්සාමා’ති, සීසමෙවස්ස ඡින්දෙය්‍යුං, නෙව සො තං ඝාතෙය්‍ය. පුථුජ්ජනභාවස්ස පන මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං අරියසාවකස්ස ච බලදීපනත්ථමෙතං වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – සාවජ්ජො පුථුජ්ජනභාවො, යත්‍ර හි නාම පුථුජ්ජනො මාතුඝාතාදීනිපි ආනන්තරියානි කරිස්සති. මහාබලො අරියසාවකො; සො එතානි කම්මානි න කරොතීති.

පදුට්ඨෙන චිත්තෙනාති දොසසම්පයුත්තෙන වධකචිත්තෙන. ලොහිතං උප්පාදෙය්‍යාති ජීවමානකසරීරෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය. සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති සමානසංවාසකං සමානසීමායං ඨිතං පඤ්චහි කාරණෙහි සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය, වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පඤ්චහුපාලි, ආකාරෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජති – කම්මෙන, උද්දෙසෙන, වොහරන්තො, අනුස්සාවනෙන, සලාකග්ගාහෙනා’’ති (පරි. 458).

තත්ථ ‘කම්මෙනා’ති අපලොකනාදීසු චතූසු කම්මෙසු අඤ්ඤතරෙන කම්මෙන. ‘උද්දෙසෙනා’ති පඤ්චසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙසු අඤ්ඤතරෙන උද්දෙසෙන. ‘වොහරන්තො’ති කථයන්තො, තාහි තාහි උප්පත්තීහි ‘අධම්මං ධම්මො’තිආදීනි අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි දීපෙන්තො. ‘අනුස්සාවනෙනා’ති ‘නනු තුම්හෙ ජානාථ මය්හං උච්චාකුලා පබ්බජිතභාවං බහුස්සුතභාවඤ්ච! මාදිසො නාම උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථුසාසනං ගාහෙය්‍යාති චිත්තම්පි උප්පාදෙතුං තුම්හාකං න යුත්තං. කිං මය්හං අවීචි නීලුප්පලවනං විය සීතලො? කිමහං අපායතො න භායාමී’තිආදිනා නයෙන කණ්ණමූලෙ වචීභෙදං කත්වා අනුස්සාවනෙන. ‘සලාකග්ගාහෙනා’ති එවං අනුස්සාවෙත්වා තෙසං චිත්තං උපත්ථම්භෙත්වා අනිවත්තනධම්මෙ කත්වා ‘‘ගණ්හථ ඉමං සලාක’’න්ති සලාකග්ගාහෙන. එත්ථ ච කම්මමෙව උද්දෙසො වා පමාණං වොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහා පන පුබ්බභාගා. අට්ඨාරසවත්ථුදීපනවසෙන හි වොහරන්තෙන තත්ථ රුචිජනනත්ථං අනුස්සාවෙත්වා සලාකාය ගාහිතායපි අභින්නොව හොති සඞ්ඝො. යදා පන එවං චත්තාරො වා අතිරෙකා වා සලාකං ගාහෙත්වා ආවෙණිකං කම්මං වා උද්දෙසං වා කරොන්ති, තදා සඞ්ඝො භින්නො නාම හොති.

එවං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජති. එත්තාවතා මාතුඝාතාදීනි පඤ්ච ආනන්තරියකම්මානි දස්සිතානි හොන්ති, යානි පුථුජ්ජනො කරොති, න අරියසාවකො. තෙසං ආවිභාවත්ථං –

කම්මතො ද්වාරතො චෙව, කප්පට්ඨිතියතො තථා;

පාකසාධාරණාදීහි, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

තත්ථ ‘කම්මතො’ තාව – එත්ථ හි මනුස්සභූතස්සෙව මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා අපි පරිවත්තලිඞ්ගං ජීවිතා වොරොපෙන්තස්ස කම්මං ආනන්තරියං හොති. තස්ස විපාකං පටිබාහිස්සාමී’ති සකලචක්කවාළං මහාචෙතියප්පමාණෙහි කඤ්චනථූපෙහි පූරෙත්වාපි, සකලචක්කවාළං පූරෙත්වා නිසින්නභික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වාපි, බුද්ධස්ස භගවතො සඞ්ඝාටිකණ්ණං අමුඤ්චිත්වාව විචරිත්වාපි, කායස්ස භෙදා නිරයමෙව උපපජ්ජති. යො පන සයං මනුස්සභූතො තිරච්ඡානභූතං මාතරං වා පිතරං වා, සයං වා තිරච්ඡානභූතො මනුස්සභූතං, තිරච්ඡානභූතොයෙව වා තිරච්ඡානභූතං ජීවිතා වොරොපෙති, තස්ස කම්මං ආනන්තරියං න හොති, කම්මං පන භාරියං හොති, ආනන්තරියං ආහච්චෙව තිට්ඨති. මනුස්සජාතිකානං පන වසෙන අයං පඤ්හො කථිතො.

එත්ථ එළකචතුක්කං, සඞ්ගාමචතුක්කං, චොරචතුක්කඤ්ච කථෙතබ්බං. ‘එළකං මාරෙමී’ති අභිසන්ධිනාපි හි එළකට්ඨානෙ ඨිතං මනුස්සො මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා මාරෙන්තො ආනන්තරියං ඵුසති. එළකාභිසන්ධිනා පන මාතාපිතිඅභිසන්ධිනා වා එළකං මාරෙන්තො ආනන්තරියං න ඵුසති. මාතාපිතිඅභිසන්ධිනා මාතාපිතරො මාරෙන්තො ඵුසතෙව. එස නයො ඉතරස්මිම්පි චතුක්කද්වයෙ. යථා ච මාතාපිතූසු, එවං අරහන්තෙපි එතානි චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි. මනුස්සඅරහන්තමෙව ච මාරෙත්වා ආනන්තරියං ඵුසති, න යක්ඛභූතං; කම්මං පන භාරියං ආනන්තරියසදිසමෙව. මනුස්සඅරහන්තස්ස ච පුථුජ්ජනකාලෙයෙව සත්ථප්පහාරෙ වා විසෙ වා දින්නෙපි යදි සො අරහත්තං පත්වා තෙනෙව මරති, අරහන්තඝාතො හොතියෙව. යං පන පුථුජ්ජනකාලෙ දින්නං දානං අරහත්තං පත්වා පරිභුඤ්ජති, පුථුජ්ජනස්සෙව තං දින්නං හොති. සෙසඅරියපුග්ගලෙ මාරෙන්තස්ස ආනන්තරියං නත්ථි, කම්මං පන භාරියං ආනන්තරියසදිසමෙව.

ලොහිතුප්පාදෙ තථාගතස්ස අභෙජ්ජකායතාය පරූපක්කමෙන චම්මච්ඡෙදං කත්වා ලොහිතපග්ඝරණං නාම නත්ථි. සරීරස්ස පන අන්තොයෙව එකස්මිං ඨානෙ ලොහිතං සමොසරති. දෙවදත්තෙන පටිවිද්ධසිලාතො භිජ්ජිත්වා ගතා සකලිකාපි තථාගතස්ස පාදන්තං පහරි. ඵරසුනා පහටො විය පාදො අන්තොලොහිතොයෙව අහොසි. තථා කරොන්තස්ස ආනන්තරියං හොති. ජීවකො පන තථාගතස්ස රුචියා සත්ථකෙන චම්මං ඡින්දිත්වා තම්හා ඨානා දුට්ඨලොහිතං නීහරිත්වා ඵාසුකමකාසි. තථා කරොන්තස්ස පුඤ්ඤකම්මමෙව හොති.

අථ යෙ ච පරිනිබ්බුතෙ තථාගතෙ චෙතියං භින්දන්ති, බොධිං ඡින්දන්ති, ධාතුම්හි උපක්කමන්ති, තෙසං කිං හොතීති? භාරියං කම්මං හොති ආනන්තරියසදිසං. සධාතුකං පන ථූපං වා පටිමං වා බාධයමානං බොධිසාඛඤ්ච ඡින්දිතුං වට්ටති. සචෙපි තත්ථ නිලීනා සකුණා චෙතියෙ වච්චං පාතෙන්ති, ඡින්දිතුං වට්ටතියෙව. පරිභොගචෙතියතො හි සරීරචෙතියං මහන්තතරං. චෙතියවත්ථුං භින්දිත්වා ගච්ඡන්තං බොධිමූලම්පි ඡින්දිත්වා හරිතුං වට්ටති. යා පන බොධිසාඛා බොධිඝරං බාධති, තං ගෙහරක්ඛණත්ථං ඡින්දිතුං න ලබ්භති. බොධිඅත්ථඤ්හි ගෙහං, න ගෙහත්ථාය බොධි. ආසනඝරෙපි එසෙව නයො. යස්මිං පන ආසනඝරෙ ධාතු නිහිතා හොති, තස්ස රක්ඛණත්ථාය බොධිසාඛං ඡින්දිතුං වට්ටති. බොධිජග්ගනත්ථං ඔජොහරණසාඛං වා පූතිට්ඨානං වා ඡින්දිතුං වට්ටතියෙව; සරීරපටිජග්ගනෙ විය පුඤ්ඤම්පි හොති.

සඞ්ඝභෙදෙ සීමට්ඨකසඞ්ඝෙ අසන්නිපතිතෙ විසුං පරිසං ගහෙත්වා කතවොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහස්ස කම්මං වා කරොන්තස්ස උද්දෙසං වා උද්දිසන්තස්ස භෙදො ච හොති ආනන්තරියකම්මඤ්ච. සමග්ගසඤ්ඤාය පන වට්ටති. සමග්ගසඤ්ඤාය හි කරොන්තස්ස නෙව භෙදො හොති න ආනන්තරියකම්මං. තථා නවතො ඌනපරිසායං. සබ්බන්තිමෙන පන පරිච්ඡෙදෙන නවන්නං ජනානං යො සඞ්ඝං භින්දති, තස්ස ආනන්තරියකම්මං හොති. අනුවත්තකානං අධම්මවාදීනං මහාසාවජ්ජං කම්මං; ධම්මවාදිනො අනවජ්ජා. තත්ථ නවන්නමෙව සඞ්ඝභෙදෙ ඉදං සුත්තං – ‘‘එකතො, උපාලි, චත්තාරො හොන්ති, එකතො චත්තාරො, නවමො අනුස්සාවෙති සලාකං ගාහෙති – ‘අයං ධම්මො, අයං විනයො, ඉදං සත්ථුසාසනං, ඉදං ගණ්හථ, ඉදං රොචෙථා’ති. එවං ඛො, උපාලි, සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො ච. නවන්නං වා, උපාලි, අතිරෙකනවන්නං වා සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො චා’’ති (චූළව. 351).

එතෙසු ච පන පඤ්චසු සඞ්ඝභෙදො වචීකම්මං, සෙසානි කායකම්මානීති. එවං කම්මතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

‘ද්වාරතො’ති සබ්බානෙව චෙතානි කායද්වාරතොපි වචීද්වාරතොපි සමුට්ඨහන්ති. පුරිමානි පනෙත්ථ චත්තාරි ආණත්තිකවිජ්ජාමයපයොගවසෙන වචීද්වාරතො සමුට්ඨහිත්වාපි කායද්වාරමෙව පූරෙන්ති. සඞ්ඝභෙදො හත්ථමුද්දාය භෙදං කරොන්තස්ස කායද්වාරතො සමුට්ඨහිත්වාපි වචීද්වාරමෙව පූරෙතීති. එවමෙත්ථ ද්වාරතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

‘කප්පට්ඨිතියතො’ති සඞ්ඝභෙදොයෙව චෙත්ථ කප්පට්ඨිතියො. සණ්ඨහන්තෙ හි කප්පෙ කප්පවෙමජ්ඣෙ වා සඞ්ඝභෙදං කත්වා කප්පවිනාසෙයෙව මුච්චති. සචෙපි හි ‘ස්වෙ කප්පො විනස්සිස්සතී’ති අජ්ජ සඞ්ඝභෙදං කරොති, ස්වෙයෙව මුච්චති, එකදිවසමෙව නිරයෙ පච්චති. එවං කරණං පන නත්ථි. සෙසානි චත්තාරි කම්මානි ආනන්තරියානෙව හොන්ති, න කප්පට්ඨිතියානීති. එවමෙත්ථ කප්පට්ඨිතියතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

‘පාකතො’ති යෙන ච පඤ්චපෙතානි කම්මානි කතානි හොන්ති, තස්ස සඞ්ඝභෙදොයෙව පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති. සෙසානි ‘‘අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො’’ති එවමාදීසු සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. සඞ්ඝභෙදාභාවෙ ලොහිතුප්පාදො, තදභාවෙ අරහන්තඝාතො, තදභාවෙ සචෙ පිතා සීලවා හොති, මාතා දුස්සීලා නො වා තථා සීලවතී, පිතුඝාතො පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති. සචෙ මාතා මාතුඝාතො. ද්වීසුපි සීලෙන වා දුස්සීලෙන වා සමානෙසු මාතුඝාතොව පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති; මාතා හි දුක්කරකාරිණී බහූපකාරා ච පුත්තානන්ති. එවමෙත්ථ පාකතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

‘සාධාරණාදීහී’ති පුරිමානි චත්තාරි සබ්බෙසම්පි ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණානි. සඞ්ඝභෙදො පන ‘‘න ඛො, උපාලි, භික්ඛුනී සඞ්ඝං භින්දති, න සික්ඛමානා, න සාමණෙරො, න සාමණෙරී, න උපාසකො, න උපාසිකා සඞ්ඝං භින්දති. භික්ඛු ඛො, උපාලි, පකතත්තො සමානසංවාසකො සමානසීමායං ඨිතො සඞ්ඝං භින්දතී’’ති (චූළව. 351) වචනතො වුත්තප්පකාරස්ස භික්ඛුනොව හොති, න අඤ්ඤස්ස; තස්මා අසාධාරණො. ආදිසද්දෙන සබ්බෙපෙතෙ දුක්ඛවෙදනාසහගතා දොසමොහසම්පයුත්තා චාති එවමෙත්ථ සාධාරණාදීහිපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

අඤ්ඤං සත්ථාරන්ති ‘අයං මෙ සත්ථා සත්ථුකිච්චං කාතුං සමත්ථො’ති භවන්තරෙපි අඤ්ඤං තිත්ථකරං ‘අයං මෙ සත්ථා’ති එවං ගණ්හෙය්‍ය – නෙතං ඨානං විජ්ජතීති අත්ථො. අට්ඨමං භවං නිබ්බත්තෙය්‍යාති සබ්බමන්දපඤ්ඤොපි සත්තමං භවං අතික්කමිත්වා අට්ඨමං නිබ්බත්තෙය්‍ය – නෙතං ඨානං විජ්ජති. උත්තමකොටියා හි සත්තමං භවං සන්ධායෙවෙස ‘‘නියතො සම්බොධිපරායණො’’ති වුත්තො. කිං පන තං නියාමෙති? කිං පුබ්බහෙතු නියාමෙති උදාහු පටිලද්ධමග්ගො උදාහු උපරි තයො මග්ගාති? සම්මාසම්බුද්ධෙන ගහිතං නාමමත්තමෙතං. පුග්ගලො පන නියතො නාම නත්ථි. ‘‘පුබ්බහෙතු නියාමෙතී’’ති වුත්තෙ හි උපරි තිණ්ණං මග්ගානං උපනිස්සයො වුත්තො හොති, පඨමමග්ගස්ස උපනිස්සයාභාවො ආපජ්ජති. ඉච්චස්ස අහෙතු අප්පච්චයා නිබ්බත්තිං පාපුණාති. ‘‘පටිලද්ධමග්ගො නියාමෙතී’’ති වුත්තෙ උපරි තයො මග්ගා අකිච්චකා හොන්ති, පඨමමග්ගොව සකිච්චකො, පඨමමග්ගෙනෙව කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා පරිනිබ්බායිතබ්බං හොති. ‘‘උපරි තයො මග්ගා නියාමෙන්තී’’ති වුත්තෙ පඨමමග්ගො අකිච්චකො හොති, උපරි තයො මග්ගාව සකිච්චකා, පඨමමග්ගං අනිබ්බත්තෙත්වා උපරි තයො මග්ගා නිබ්බත්තෙතබ්බා හොන්ති, පඨමමග්ගෙන ච අනුප්පජ්ජිත්වාව කිලෙසා ඛෙපෙතබ්බා හොන්ති. තස්මා න අඤ්ඤො කොචි නියාමෙති, උපරි තිණ්ණං මග්ගානං විපස්සනාව නියාමෙති. සචෙ හි තෙසං විපස්සනා තික්ඛා සූරා හුත්වා වහති, එකංයෙව භවං නිබ්බත්තෙත්වා අරහත්තං පත්වා පරිනිබ්බාති. තතො මන්දතරපඤ්ඤො දුතියෙ වා තතියෙ වා චතුත්ථෙ වා පඤ්චමෙ වා ඡට්ඨෙ වා භවෙ අරහත්තං පත්වා පරිනිබ්බාති. සබ්බමන්දපඤ්ඤො සත්තමං භවං නිබ්බත්තෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති, අට්ඨමෙ භවෙ පටිසන්ධි න හොති. ඉති සම්මාසම්බුද්ධෙන ගහිතං නාමමත්තමෙතං. සත්ථා හි බුද්ධතුලාය තුලෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ‘අයං පුග්ගලො සබ්බමහාපඤ්ඤො තික්ඛවිපස්සකො එකමෙව භවං නිබ්බත්තෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිස්සතී’ති ‘එකබීජී’ති නාමං අකාසි; ‘අයං පුග්ගලො දුතියං, තතියං, චතුත්ථං, පඤ්චමං, ඡට්ඨං භවං නිබ්බත්තෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිස්සතී’ති ‘කොලංකොලො’ති නාමං අකාසි; ‘අයං පුග්ගලො සත්තමං භවං නිබ්බත්තෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිස්සතී’ති ‘සත්තක්ඛත්තුපරමො’ති නාමං අකාසි.

කොචි පන පුග්ගලො සත්තන්නං භවානං නියතො නාම නත්ථි. අරියසාවකො පන යෙන කෙනචිපි ආකාරෙන මන්දපඤ්ඤො සමානො අට්ඨමං භවං අප්පත්වා අන්තරාව පරිනිබ්බාති. සක්කසදිසොපි වට්ටාභිරතො සත්තමංයෙව භවං ගච්ඡති. සත්තමෙ භවෙ සබ්බකාරෙන පමාදවිහාරිනොපි විපස්සනාඤාණං පරිපාකං ගච්ඡති. අප්පමත්තකෙපි ආරම්මණෙ නිබ්බින්දිත්වා නිබ්බුතිං පාපුණාති. සචෙපි හිස්ස සත්තමෙ භවෙ නිද්දං වා ඔක්කමන්තස්ස, පරම්මුඛං වා ගච්ඡන්තස්ස, පච්ඡතො ඨත්වා තිඛිණෙන අසිනා කොචිදෙව සීසං පාතෙය්‍ය, උදකෙ වා ඔසාදෙත්වා මාරෙය්‍ය, අසනි වා පනස්ස සීසෙ පතෙය්‍ය, එවරූපෙපි කාලෙ සප්පටිසන්ධිකා කාලංකිරියා නාම න හොති, අරහත්තං පත්වාව පරිනිබ්බාති. තෙන වුත්තං – ‘‘අට්ඨමං භවං නිබ්බත්තෙය්‍ය – නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති.

එකිස්සා ලොකධාතුයාති දසසහස්සිලොකධාතුයා. තීණි හි ඛෙත්තානි – ජාතිඛෙත්තං, ආණාඛෙත්තං, විසයක්ඛෙත්තන්ති. තත්ථ ‘ජාතික්ඛෙත්තං’ නාම දසසහස්සිලොකධාතු. සා හි තථාගතස්ස මාතුකුච්ඡිඔක්කමනකාලෙ, නික්ඛමනකාලෙ, සම්බොධිකාලෙ, ධම්මචක්කපවත්තනෙ, ආයුසඞ්ඛාරවොස්සජ්ජනෙ, පරිනිබ්බානෙ ච කම්පති. කොටිසතසහස්සචක්කවාළං පන ‘ආණාඛෙත්තං’ නාම. ආටානාටියමොරපරිත්තධජග්ගපරිත්තරතනපරිත්තාදීනඤ්හි එත්ථ ආණා වත්තති. ‘විසයඛෙත්තස්ස’ පන පරිමාණං නත්ථි. බුද්ධානඤ්හි ‘‘යාවතකං ඤාණං තාවතකං ඤෙය්‍යං, යාවතකං ඤෙය්‍යං තාවතකං ඤාණං, ඤාණපරියන්තිකං ඤෙය්‍යං, ඤෙය්‍යපරියන්තිකං ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 3.5) වචනතො අවිසයො නාම නත්ථි.

ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසු, ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළං, අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි, න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි. තීණි පිටකානි – විනයපිටකං, සුත්තන්තපිටකං, අභිධම්මපිටකන්ති. තිස්සො සඞ්ගීතියො – මහාකස්සපත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති, යසත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති, මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස සඞ්ගීතීති. ඉමා තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ ඉමං චක්කවාළං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි, නුප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි.

අපුබ්බං අචරිමන්ති අපුරෙ අපච්ඡා; එකතො නුප්පජ්ජන්ති, පුරෙ වා පච්ඡා වා උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං හොති. තත්ථ බොධිපල්ලඞ්කෙ ‘‘බොධිං අප්පත්වා න උට්ඨහිස්සාමී’’ති නිසින්නකාලතො පට්ඨාය යාව මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණං තාව පුබ්බෙන්ති න වෙදිතබ්බං. බොධිසත්තස්ස හි පටිසන්ධිග්ගහණෙ දසසහස්සචක්කවාළකම්පනෙනෙව ජාතික්ඛෙත්තපරිග්ගහො කතො, අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නිවාරිතා හොති. පරිනිබ්බානතො පට්ඨාය ච යාව සාසපමත්තාපි ධාතුයො තිට්ඨන්ති තාව පච්ඡාති න වෙදිතබ්බං. ධාතූසු හි ඨිතාසු බුද්ධා ඨිතාව හොන්ති. තස්මා එත්ථන්තරෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නිවාරිතාව හොති, ධාතුපරිනිබ්බානෙ පන ජාතෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති න නිවාරිතා.

තීණි හි අන්තරධානානි නාම – පරියත්තිඅන්තරධානං, පටිවෙධඅන්තරධානං, පටිපත්තිඅන්තරධානන්ති. තත්ථ ‘පරියත්තී’ති තීණි පිටකානි; ‘පටිවෙධො’ති සච්චපටිවෙධො; ‘පටිපත්තී’ති පටිපදා. තත්ථ පටිවෙධො ච පටිපත්ති ච හොතිපි න හොතිපි. එකස්මිඤ්හි කාලෙ පටිවෙධකරා භික්ඛූ බහූ හොන්ති; ‘එස භික්ඛු පුථුජ්ජනො’ති අඞ්ගුලිං පසාරෙත්වා දස්සෙතබ්බො හොති. ඉමස්මිංයෙව දීපෙ එකවාරං කිර පුථුජ්ජනභික්ඛු නාම නාහොසි. පටිපත්තිපූරකාපි කදාචි බහූ හොන්ති, කදාචි අප්පා. ඉති පටිවෙධො ච පටිපත්ති ච හොතිපි න හොතිපි.

සාසනට්ඨිතියා පන පරියත්තියෙව පමාණං. පණ්ඩිතො හි තෙපිටකං සුත්වා ද්වෙපි පූරෙති. යථා අම්හාකං බොධිසත්තො ආළාරස්ස සන්තිකෙ පඤ්චාභිඤ්ඤා සත්ත ච සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා පරිකම්මං පුච්ඡි, සො ‘න ජානාමී’ති ආහ; තතො උදකස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා අධිගතවිසෙසං සංසන්දෙත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස පරිකම්මං පුච්ඡි; සො ආචික්ඛි; තස්ස වචනසමනන්තරමෙව මහාසත්තො තං සම්පාදෙසි; එවමෙව පඤ්ඤවා භික්ඛු පරියත්තිං සුත්වා ද්වෙපි පූරෙති. තස්මා පරියත්තියා ඨිතාය සාසනං ඨිතං හොති. යදා පන සා අන්තරධායති තදා පඨමං අභිධම්මපිටකං නස්සති. තත්ථ පට්ඨානං සබ්බපඨමං අන්තරධායති. අනුක්කමෙන පච්ඡා ධම්මසඞ්ගහො. තස්මිං අන්තරහිතෙ ඉතරෙසු ද්වීසු පිටකෙසු ඨිතෙසු සාසනං ඨිතමෙව හොති.

තත්ථ සුත්තන්තපිටකෙ අන්තරධායමානෙ පඨමං අඞ්ගුත්තරනිකායො එකාදසකතො පට්ඨාය යාව එකකා අන්තරධායති. තදනන්තරං සංයුත්තනිකායො චක්කපෙය්‍යාලතො පට්ඨාය යාව ඔඝතරණා අන්තරධායති. තදනන්තරං මජ්ඣිමනිකායො ඉන්ද්‍රියභාවනතො පට්ඨාය යාව මූලපරියායා අන්තරධායති. තදනන්තරං දීඝනිකායො දසුත්තරතො පට්ඨාය යාව බ්‍රහ්මජාලා අන්තරධායති. එකිස්සාපි ද්වින්නම්පි ගාථානං පුච්ඡා අද්ධානං ගච්ඡති; සාසනං ධාරෙතුං න සක්කොති සභියපුච්ඡා (සු. නි. 515 ආදයො) විය ආළවකපුච්ඡා (සු. නි. 183 ආදයො; සං. නි. 1.246) විය ච. එතා කිර කස්සපබුද්ධකාලිකා අන්තරා සාසනං ධාරෙතුං නාසක්ඛිංසු.

ද්වීසු පන පිටකෙසු අන්තරහිතෙසුපි විනයපිටකෙ ඨිතෙ සාසනං තිට්ඨති. පරිවාරඛන්ධකෙසු අන්තරහිතෙසු උභතොවිභඞ්ගෙ ඨිතෙ ඨිතමෙව හොති. උභතොවිභඞ්ගෙ අන්තරහිතෙ මාතිකාය ඨිතායපි ඨිතමෙව හොති. මාතිකාය අන්තරහිතාය පාතිමොක්ඛපබ්බජ්ජාඋපසම්පදාසු ඨිතාසු සාසනං තිට්ඨති. ලිඞ්ගං අද්ධානං ගච්ඡති. සෙතවත්ථසමණවංසො පන කස්සපබුද්ධකාලතො පට්ඨාය සාසනං ධාරෙතුං නාසක්ඛි. පච්ඡිමකස්ස පන සච්චපටිවෙධතො පච්ඡිමකස්ස සීලභෙදතො ච පට්ඨාය සාසනං ඔසක්කිතං නාම හොති. තතො පට්ඨාය අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති න වාරිතා.

තීණි පරිනිබ්බානානි නාම – කිලෙසපරිනිබ්බානං, ඛන්ධපරිනිබ්බානං, ධාතුපරිනිබ්බානන්ති. තත්ථ ‘කිලෙසපරිනිබ්බානං’ බොධිපල්ලඞ්කෙ අහොසි, ‘ඛන්ධපරිනිබ්බානං’ කුසිනාරායං, ‘ධාතුපරිනිබ්බානං’ අනාගතෙ භවිස්සති. සාසනස්ස කිර ඔසක්කනකාලෙ ඉමස්මිං තම්බපණ්ණිදීපෙ ධාතුයො සන්නිපතිත්වා මහාචෙතියං ගමිස්සන්ති, මහාචෙතියතො නාගදීපෙ රාජායතනචෙතියං, තතො මහාබොධිපල්ලඞ්කං ගමිස්සන්ති. නාගභවනතොපි දෙවලොකතොපි බ්‍රහ්මලොකතොපි ධාතුයො මහාබොධිපල්ලඞ්කමෙව ගමිස්සන්ති. සාසපමත්තාපි ධාතු න අන්තරා නස්සිස්සති. සබ්බා ධාතුයො මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ රාසිභූතා සුවණ්ණක්ඛන්ධො විය එකඝනා හුත්වා ඡබ්බණ්ණරංසියො විස්සජ්ජෙස්සන්ති. තා දසසහස්සිලොකධාතුං ඵරිස්සන්ති. තතො දසසහස්සචක්කවාළදෙවතා සන්නිපතිත්වා ‘‘අජ්ජ සත්ථා පරිනිබ්බාති, අජ්ජ සාසනං ඔසක්කති, පච්ඡිමදස්සනං දානි ඉදං අම්හාක’’න්ති දසබලස්ස පරිනිබ්බුතදිවසතො මහන්තතරං කාරුඤ්ඤං කරිස්සන්ති. ඨපෙත්වා අනාගාමිඛීණාසවෙ අවසෙසා සකභාවෙන සන්ධාරෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති. ධාතූසු තෙජොධාතු උට්ඨහිත්වා යාව බ්‍රහ්මලොකා උග්ගච්ඡිස්සති. සාසපමත්තායපි ධාතුයා සති එකජාලාව භවිස්සති; ධාතූසු පරියාදානං ගතාසු පච්ඡිජ්ජිස්සති. එවං මහන්තං ආනුභාවං දස්සෙත්වා ධාතූසු අන්තරහිතාසු සාසනං අන්තරහිතං නාම හොති. යාව එවං න අන්තරධායති තාව අචරිමං නාම හොති. එවං අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං – නෙතං ඨානං විජ්ජති.

කස්මා පන අපුබ්බං අචරිමං න උප්පජ්ජන්තීති? අනච්ඡරියත්තා. බුද්ධා හි අච්ඡරියමනුස්සා, යථාහ – ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උපජ්ජමානො උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො. කතමො එකපුග්ගලො? තථාගතො, භික්ඛවෙ, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.172). යදි ච ද්වෙ වා චත්තාරො වා අට්ඨ වා සොළස වා එකතො උප්පජ්ජෙය්‍යුං, න අච්ඡරියා භවෙය්‍යුං. එකස්මිඤ්හි විහාරෙ ද්වින්නං චෙතියානම්පි ලාභසක්කාරො උළාරො න හොති, භික්ඛූපි බහුතාය න අච්ඡරියා ජාතා, එවං බුද්ධාපි භවෙය්‍යුං; තස්මා නුප්පජ්ජන්ති. දෙසනාය ච විසෙසාභාවතො. යඤ්හි සතිපට්ඨානාදිභෙදං ධම්මං එකො දෙසෙති, අඤ්ඤෙන උප්පජ්ජිත්වාපි සොව දෙසෙතබ්බො සියා. තතො අනච්ඡරියො සියා. එකස්මිං පන ධම්මං දෙසෙන්තෙ දෙසනාපි අච්ඡරියා හොති. විවාදභාවතො ච. බහූසු ච බුද්ධෙසු උප්පන්නෙසු බහූනං ආචරියානං අන්තෙවාසිකා විය ‘අම්හාකං බුද්ධො පාසාදිකො, අම්හාකං බුද්ධො මධුරස්සරො ලාභී පුඤ්ඤවා’ති විවදෙය්‍යුං; තස්මාපි එවං නුප්පජ්ජන්ති.

අපිචෙතං කාරණං මිලින්දරඤ්ඤා පුට්ඨෙන නාගසෙනත්ථෙරෙන විත්ථාරිතමෙව. වුත්තඤ්හි තත්ථ (මි. ප. 5.1.1) –

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා – ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං – නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති (අ. නි. 1.277; ම. නි. 3.129). දෙසෙන්තා ච, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙපි තථාගතා සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ දෙසෙන්ති, කථයමානා ච චත්තාරි අරියසච්චානි කථෙන්ති, සික්ඛාපෙන්තා ච තීසු සික්ඛාසු සික්ඛාපෙන්ති, අනුසාසමානා ච අප්පමාදපටිපත්තියං අනුසාසන්ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙසම්පි තථාගතානං එකා දෙසනා එකා කථා එකා සික්ඛා එකානුසිට්ඨි, කෙන කාරණෙන ද්වෙ තථාගතා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති? එකෙනපි තාව බුද්ධුප්පාදෙන අයං ලොකො ඔභාසජාතො. යදි දුතියො බුද්ධො භවෙය්‍ය, ද්වින්නං පභාය අයං ලොකො භිය්‍යොසො මත්තාය ඔභාසජාතො භවෙය්‍ය. ඔවදන්තා ච ද්වෙ තථාගතා සුඛං ඔවදෙය්‍යුං, අනුසාසමානා ච සුඛං අනුසාසෙය්‍යුං. තත්ථ මෙ කාරණං දස්සෙහි යථාහං නිස්සංසයො භවෙය්‍ය’’න්ති.

‘‘අයං, මහාරාජ, දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති. යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය.

‘‘යථා, මහාරාජ, නාවා එකපුරිසසන්ධාරණී භවෙය්‍ය, එකස්මිං පුරිසෙ අභිරූළ්හෙ සා නාවා සමුපාදිකා භවෙය්‍ය. අථ දුතියො පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය තාදිසො ආයුනා වණ්ණෙන වයෙන පමාණෙන කිසථූලෙන සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගෙන. සො තං නාවං අභිරූහෙය්‍ය. අපිනු සා, මහාරාජ, නාවා ද්වින්නම්පි ධාරෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය, ඔසීදෙය්‍ය උදකෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති. යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය…පෙ… න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො යාවදත්ථං භොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය ඡාදෙන්තං යාවකණ්ඨමභිපූරයිත්වා. සො තතො පීණිතො පරිපුණ්ණො නිරන්තරො තන්දීගතො අනොනමිතදණ්ඩජාතො පුනදෙව තත්තකං භොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය. අපිනු ඛො සො, මහාරාජ, පුරිසො සුඛිතො භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, සකිං භුත්තොව මරෙය්‍යා’’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී…පෙ… න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍යා’’ති.

‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අතිධම්මභාරෙන පථවී චලතී’’ති? ‘‘ඉධ, මහාරාජ, ද්වෙ සකටා රතනපරිපූරිතා භවෙය්‍යුං යාවස්මා මුඛසමා. එක සකටතො රතනං ගහෙත්වා එකම්හි සකටෙ ආකිරෙය්‍යුං. අපිනු තං, මහාරාජ, සකටං ද්වින්නම්පි සකටානං රතනං ධාරෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, නාභිපි තස්ස චලෙය්‍ය, අරාපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යුං, නෙමිපි තස්ස ඔපතෙය්‍ය, අක්ඛොපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යා’’ති. ‘‘කින්නු ඛො, මහාරාජ, අතිරතනභාරෙන සකටං භිජ්ජතී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අතිධම්මභාරෙන පථවී චලතීති.

‘‘අපිච, මහාරාජ, ඉමං කාරණං බුද්ධබලපරිදීපනාය ඔසාරිතං. අඤ්ඤම්පි තත්ථ පතිරූපං කාරණං සුණොහි යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘තුම්හාකං බුද්ධො, අම්හාකං බුද්ධො’ති උභතොපක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං. යථා, මහාරාජ, ද්වින්නං බලවාමච්චානං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘තුම්හාකං අමච්චො, අම්හාකං අමච්චො’ති උභතොපක්ඛජාතා හොන්ති; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යදි ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘තුම්හාකං බුද්ධො, අම්හාකං බුද්ධො’ති උභතොපක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං. ඉදං තාව මහාරාජ එකං කාරණං යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති.

‘‘අපරම්පි උත්තරිං කාරණං සුණොහි යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං ‘අග්ගො බුද්ධො’ති යං වචනං තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය, ‘ජෙට්ඨො බුද්ධො’ති ‘සෙට්ඨො බුද්ධො’ති ‘විසිට්ඨො බුද්ධො’ති ‘උත්තමො බුද්ධො’ති ‘පවරො බුද්ධො’ති ‘අසමො බුද්ධො’ති ‘අසමසමො බුද්ධො’ති ‘අප්පටිසමො බුද්ධො’ති ‘අප්පටිභාගී බුද්ධො’ති ‘අප්පටිපුග්ගලො බුද්ධො’ති යං වචනං තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය. ඉදම්පි ඛො ත්වං, මහාරාජ, කාරණං තථතො සම්පටිච්ඡ යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති.