1. රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසො

2. ඉදානි තෙ රූපක්ඛන්ධාදයො විභජිත්වා දස්සෙතුං තත්ථ කතමො රූපක්ඛන්ධොතිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති තෙසු පඤ්චසු ඛන්ධෙසු. කතමොති කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. රූපක්ඛන්ධොති පුච්ඡිතධම්මනිදස්සනං. ඉදානි තං විභජන්තො යං කිඤ්චි රූපන්තිආදිමාහ. තත්ථ යං කිඤ්චීති අනවසෙසපරියාදානං. රූපන්ති අතිප්පසඞ්ගනියමනං. එවං පදද්වයෙනාපි රූපස්ස අනවසෙසපරිග්ගහො කතො හොති.

තත්ථ කෙනට්ඨෙන රූපන්ති? රුප්පනට්ඨෙන රූපං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

‘‘කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, රූපං වදෙථ? රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා රූපන්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති? සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පති, ජිඝච්ඡායපි රුප්පති, පිපාසායපි රුප්පති, ඩංසමකසවාතාතපසරිසපසම්ඵස්සෙනපි රුප්පති. රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා රූපන්ති වුච්චතී’’ති (සං. නි. 3.79).

තත්ථ කින්ති කාරණපුච්ඡා; කෙන කාරණෙන රූපං වදෙථ, කෙන කාරණෙන තං රූපං නාමාති අත්ථො. රුප්පතීති එත්ථ ඉතීති කාරණුද්දෙසො. යස්මා රුප්පති තස්මා රූපන්ති වුච්චතීති අත්ථො. රුප්පතීති කුප්පති ඝට්ටීයති පීළියති භිජ්ජතීති අත්ථො. එවං ඉමිනා එත්තකෙන ඨානෙන රුප්පනට්ඨෙන රූපං වුත්තං. රුප්පනලක්ඛණෙන රූපන්තිපි වත්තුං වට්ටති. රුප්පනලක්ඛණඤ්හෙතං.

සීතෙනපි රුප්පතීතිආදීසු පන සීතෙන තාව රුප්පනං ලොකන්තරිකනිරයෙ පාකටං. තිණ්ණං තිණ්ණඤ්හි චක්කවාළානං අන්තරෙ එකෙකො ලොකන්තරිකනිරයො නාම හොති අට්ඨයොජනසහස්සප්පමාණො, යස්ස නෙව හෙට්ඨා පථවී අත්ථි, න උපරි චන්දිමසූරියදීපමණිආලොකො, නිච්චන්ධකාරො. තත්ථ නිබ්බත්තසත්තානං තිගාවුතො අත්තභාවො හොති. තෙ වග්ගුලියො විය පබ්බතපාදෙ දීඝපුථුලෙහි නඛෙහි ලග්ගිත්වා අවංසිරා ඔලම්බන්ති. යදා සංසප්පන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථපාසගතා හොන්ති අථ ‘භක්ඛො නො ලද්ධො’ති මඤ්ඤමානා තත්ථ බ්‍යාවටා විපරිවත්තිත්වා ලොකසන්ධාරකෙ උදකෙ පතන්ති, සීතවාතෙ පහරන්තෙපි පක්කමධුකඵලානි විය ඡිජ්ජිත්වා උදකෙ පතන්ති. පතිතමත්තාව අච්චන්තඛාරෙන සීතොදකෙන ඡින්නචම්මන්හාරුමංසඅට්ඨීහි භිජ්ජමානෙහි තත්තතෙලෙ පතිතපිට්ඨපිණ්ඩි විය පටපටායමානා විලීයන්ති. එවං සීතෙන රුප්පනං ලොකන්තරිකනිරයෙ පාකටං. මහිංසකරට්ඨාදීසුපි හිමපාතසීතලෙසු පදෙසෙසු එතං පාකටමෙව. තත්ථ හි සත්තා සීතෙන භින්නච්ඡින්නසරීරා ජීවිතක්ඛයම්පි පාපුණන්ති.

උණ්හෙන රුප්පනං අවීචිමහානිරයෙ පාකටං. තත්ථ හි තත්තාය ලොහපථවියා නිපජ්ජාපෙත්වා පඤ්චවිධබන්ධනාදිකරණකාලෙ සත්තා මහාදුක්ඛං අනුභවන්ති.

ජිඝච්ඡාය රුප්පනං පෙත්තිවිසයෙ චෙව දුබ්භික්ඛකාලෙ ච පාකටං. පෙත්තිවිසයස්මිඤ්හි සත්තා ද්වෙ තීණි බුද්ධන්තරානි කිඤ්චිදෙව ආමිසං හත්ථෙන ගහෙත්වා මුඛෙ පක්ඛිපන්තා නාම න හොන්ති. අන්තොඋදරං ආදිත්තසුසිරරුක්ඛො විය හොති. දුබ්භික්ඛෙ කඤ්ජිකමත්තම්පි අලභිත්වා මරණප්පත්තානං පමාණං නාම නත්ථි.

පිපාසාය රුප්පනං කාලකඤ්ජිකාදීසු පාකටං. තත්ථ හි සත්තා ද්වෙ තීණි බුද්ධන්තරානි හදයතෙමනමත්තං වා ජිව්හාතෙමනමත්තං වා උදකබින්දුං ලද්ධුං න සක්කොන්ති. ‘පානීයං පිවිස්සාමා’ති නදිං ගතානම්පි නදී වාලිකාතලං සම්පජ්ජති. මහාසමුද්දං පක්ඛන්තානම්පි මහාසමුද්දො පිට්ඨිපාසාණො හොති. තෙ සුස්සන්තා බලවදුක්ඛපීළිතා විචරන්ති.

එකො කිර කාලකඤ්ජිකඅසුරො පිපාසං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො යොජනගම්භීරවිත්ථාරං මහාගඞ්ගං ඔතරි. තස්ස ගතගතට්ඨානෙ උදකං ඡිජ්ජති, ධූමො උග්ගච්ඡති, තත්තෙ පිට්ඨිපාසාණෙ චඞ්කමනකාලො විය හොති. තස්ස උදකසද්දං සුත්වා ඉතො චිතො ච විචරන්තස්සෙව රත්ති විභායි. අථ නං පාතොව භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්තා තිංසමත්තා පිණ්ඩචාරිකභික්ඛූ දිස්වා – ‘‘කො නාම ත්වං, සප්පුරිසා’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘පෙතොහමස්මි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං පරියෙසසී’’ති? ‘‘පානීයං, භන්තෙ’’ති. ‘‘අයං ගඞ්ගා පරිපුණ්ණා, කිං ත්වං න පස්සසී’’ති? ‘‘න උපකප්පති, භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි ගඞ්ගාපිට්ඨෙ නිපජ්ජ, මුඛෙ තෙ පානීයං ආසිඤ්චිස්සාමා’’ති. සො වාලිකාපුළිනෙ උත්තානො නිපජ්ජි. භික්ඛූ තිංසමත්තෙ පත්තෙ නීහරිත්වා උදකං ආහරිත්වා ආහරිත්වා තස්ස මුඛෙ ආසිඤ්චිංසු. තෙසං තථා කරොන්තානංයෙව වෙලා උපකට්ඨා ජාතා. තතො ‘‘භික්ඛාචාරකාලො අම්හාකං, සප්පුරිස; කච්චි තෙ අස්සාදමත්තා ලද්ධා’’ති ආහංසු. පෙතො ‘‘සචෙ මෙ, භන්තෙ, තිංසමත්තානං අය්‍යානං තිංසමත්තෙහි පත්තෙහි ආසිත්තඋදකතො අඩ්ඪපසතමත්තම්පි පරගලගතං, පෙතත්තභාවතො මොක්ඛො මා හොතූ’’ති ආහ. එවං පිපාසාය රුප්පනං පෙත්තිවිසයෙ පාකටං.

ඩංසාදීහි රුප්පනං ඩංසමක්ඛිකාදිසම්බබහුලෙසු පදෙසෙසු පාකටං. එත්ථ ච ඩංසාති පිඞ්ගලමක්ඛිකා, මකසාති මකසාව වාතාති කුච්ඡිවාතපිට්ඨිවාතාදිවසෙන වෙදිතබ්බා. සරීරස්මිඤ්හි වාතරොගො උප්පජ්ජිත්වා හත්ථපාදපිට්ඨිආදීනි භින්දති, කාණං කරොති, ඛුජ්ජං කරොති, පීඨසප්පිං කරොති. ආතපොති සූරියාතපො. තෙන රුප්පනං මරුකන්තාරාදීසු පාකටං. එකා කිර ඉත්ථී මරුකන්තාරෙ රත්තිං සත්ථතො ඔහීනා දිවා සූරියෙ උග්ගච්ඡන්තෙ වාලිකාය තප්පමානාය පාදෙ ඨපෙතුං අසක්කොන්තී සීසතො පච්ඡිං ඔතාරෙත්වා අක්කමි. කමෙන පච්ඡියා උණ්හාභිතත්තාය ඨාතුං අසක්කොන්තී තස්සා උපරි සාටකං ඨපෙත්වා අක්කමි. තස්මිම්පි සන්තත්තෙ අඞ්කෙන ගහිතං පුත්තකං අධොමුඛං නිපජ්ජාපෙත්වා කන්දන්තං කන්දන්තං අක්කමිත්වා සද්ධිං තෙන තස්මිංයෙව ඨානෙ උණ්හාභිතත්තා කාලමකාසි.

සරීසපාති යෙ කෙචි දීඝජාතිකා සරන්තා ගච්ඡන්ති. තෙසං සම්ඵස්සෙන රුප්පනං ආසීවිසදට්ඨාදීනං වසෙන වෙදිතබ්බං.

ඉදානි ‘යං කිඤ්චි රූප’න්ති පදෙන සංගහිතං පඤ්චවීසතිකොට්ඨාසඡන්නවුතිකොට්ඨාසප්පභෙදං සබ්බම්පි රූපං අතීතාදිකොට්ඨාසෙසු පක්ඛිපිත්වා දස්සෙතුං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නන්ති ආහ. තතො පරං තදෙව අජ්ඣත්තදුකාදීසු චතූසු දුකෙසු පක්ඛිපිත්වා දස්සෙතුං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වාතිආදි වුත්තං. තතො පරං සබ්බම්පෙතං එකාදසසු පදෙසෙසු පරියාදියිත්වා දස්සිතං රූපං එකතො පිණ්ඩං කත්වා දස්සෙතුං තදෙකජ්ඣන්තිආදි වුත්තං.

තත්ථ තදෙකජ්ඣන්ති තං එකජ්ඣං; අභිසඤ්ඤූහිත්වාති අභිසංහරිත්වා; අභිසඞ්ඛිපිත්වාති සඞ්ඛෙපං කත්වා; ඉදං වුත්තං හොති – සබ්බම්පෙතං වුත්තප්පකාරං රූපං රුප්පනලක්ඛණසඞ්ඛාතෙ එකවිධභාවෙ පඤ්ඤාය රාසිං කත්වා රූපක්ඛන්ධො නාමාති වුච්චතීති. එතෙන සබ්බම්පි රූපං රුප්පනලක්ඛණෙ රාසිභාවූපගමනෙන රූපක්ඛන්ධොති දස්සිතං හොති. න හි රූපතො අඤ්ඤො රූපක්ඛන්ධො නාම අත්ථි. යථා ච රූපං, එවං වෙදනාදයොපි වෙදයිතලක්ඛණාදීසු රාසිභාවූපගමනෙන. න හි වෙදනාදීහි අඤ්ඤෙ වෙදනාක්ඛන්ධාදයො නාම අත්ථි.

3. ඉදානි එකෙකස්මිං ඔකාසෙ පක්ඛිත්තං රූපං විසුං විසුං භාජෙත්වා දස්සෙන්තො තත්ථ කතමං රූපං අතීතන්තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති එකාදසසු ඔකාසෙසු පක්ඛිපිත්වා ඨපිතමාතිකාය භුම්මං. ඉදං වුත්තං හොති – අතීතානාගතපච්චුප්පන්නන්තිආදිනා නයෙන ඨපිතාය මාතිකාය යං අතීතං රූපන්ති වුත්තං, තං කතමන්ති? ඉමිනා උපායෙන සබ්බපුච්ඡාසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අතීතං නිරුද්ධන්තිආදීනි පදානි නික්ඛෙපකණ්ඩස්ස අතීතත්තිකභාජනීයවණ්ණනායං (ධ. ස. අට්ඨ. 1044) වුත්තානෙව. චත්තාරො ච මහාභූතාති ඉදං අතීතන්ති වුත්තරූපස්ස සභාවදස්සනං. යථා චෙත්ථ එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමිනා ඉදං දස්සෙති – අතීතරූපම්පි භූතානි චෙව භූතානි උපාදාය නිබ්බත්තරූපඤ්ච, අනාගතම්පි…පෙ… දූරසන්තිකම්පි. න හි භූතෙහි චෙව භූතානි උපාදාය පවත්තරූපතො ච අඤ්ඤං රූපං නාම අත්ථීති.

අපරො නයො – අතීතංසෙන සඞ්ගහිතන්ති අතීතකොට්ඨාසෙනෙව සඞ්ගහිතං, එත්ථෙව ගණනං ගතං. කින්ති? චත්තාරො ච මහාභූතා චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූපන්ති. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අනාගතපච්චුප්පන්නනිද්දෙසපදානිපි හෙට්ඨා වුත්තත්ථානෙව.

ඉදං පන අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං නාම සුත්තන්තපරියායතො අභිධම්මනිද්දෙසතොති දුවිධං. තං සුත්තන්තපරියායෙ භවෙන පරිච්ඡින්නං. පටිසන්ධිතො හි පට්ඨාය අතීතභවෙසු නිබ්බත්තං රූපං, අනන්තරභවෙ වා නිබ්බත්තං හොතු කප්පකොටිසතසහස්සමත්ථකෙ වා, සබ්බං අතීතමෙව නාම. චුතිතො පට්ඨාය අනාගතභවෙසු නිබ්බත්තනකරූපං, අනන්තරභවෙ වා නිබ්බත්තං හොතු කප්පකොටිසතසහස්සමත්ථකෙ වා, සබ්බං අනාගතමෙව නාම. චුතිපටිසන්ධිඅනන්තරෙ පවත්තරූපං පච්චුප්පන්නං නාම. අභිධම්මනිද්දෙසෙ පන ඛණෙන පරිච්ඡින්නං. තයො හි රූපස්ස ඛණා – උප්පාදො, ඨිති, භඞ්ගොති. ඉමෙ තයො ඛණෙ පත්වා නිරුද්ධං රූපං, සමනන්තරනිරුද්ධං වා හොතු අතීතෙ කප්පකොටිසතසහස්සමත්ථකෙ වා, සබ්බං අතීතමෙව නාම. තයො ඛණෙ අසම්පත්තං රූපං, එකචිත්තක්ඛණමත්තෙන වා අසම්පත්තං හොතු අනාගතෙ කප්පකොටිසතසහස්සමත්ථකෙ වා, සබ්බං අනාගතමෙව නාම. ඉමෙ තයො ඛණෙ සම්පත්තං රූපං පන පච්චුප්පන්නං නාම. තත්ථ කිඤ්චාපි ඉදං සුත්තන්තභාජනීයං, එවං සන්තෙපි අභිධම්මනිද්දෙසෙනෙව අතීතානාගතපච්චුප්පන්නරූපං නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං.

අපරො නයො – ඉදඤ්හි රූපං අද්ධාසන්තතිසමයඛණවසෙන චතුධා අතීතං නාම හොති. තථා අනාගතපච්චුප්පන්නං. අද්ධාවසෙන තාව එකස්ස එකස්මිං භවෙ පටිසන්ධිතො පුබ්බෙ අතීතං, චුතිතො උද්ධං අනාගතං, උභින්නමන්තරෙ පච්චුප්පන්නං. සන්තතිවසෙන සභාගඑකඋතුසමුට්ඨානං එකාහාරසමුට්ඨානඤ්ච පුබ්බාපරියවසෙන පවත්තමානම්පි පච්චුප්පන්නං. තතො පුබ්බෙ විසභාගඋතුආහාරසමුට්ඨානං අතීතං, පච්ඡා අනාගතං. චිත්තජං එකවීථිඑකජවනඑකසමාපත්තිසමුට්ඨානං පච්චුප්පන්නං. තතො පුබ්බෙ අතීතං, පච්ඡා අනාගතං. කම්මසමුට්ඨානස්ස පාටියෙක්කං සන්තතිවසෙන අතීතාදිභෙදො නත්ථි. තෙසඤ්ඤෙව පන උතුආහාරචිත්තසමුට්ඨානානං උපත්ථම්භකවසෙන තස්ස අතීතාදිභෙදො වෙදිතබ්බො. සමයවසෙන එකමුහුත්තපුබ්බණ්හසායන්හරත්තිදිවාදීසු සමයෙසු සන්තානවසෙන පවත්තමානං තං තං සමයං පච්චුප්පන්නං නාම. තතො පුබ්බෙ අතීතං, පච්ඡා අනාගතං. ඛණවසෙන උප්පාදාදික්ඛණත්තයපරියාපන්නං පච්චුප්පන්නං නාම. තතො පුබ්බෙ අතීතං, පච්ඡා අනාගතං.

අපිච අතික්කහෙතුපච්චයකිච්චං අතීතං. නිට්ඨිතහෙතුකිච්චං අනිට්ඨිතපච්චයකිච්චං පච්චුප්පන්නං. උභයකිච්චමසම්පත්තං අනාගතං. සකිච්චක්ඛණෙ වා පච්චුප්පන්නං. තතො පුබ්බෙ අතීතං, පච්ඡා අනාගතං. එත්ථ ච ඛණාදිකථාව නිප්පරියායා, සෙසා සපරියායා. තාසු නිප්පරියායකථා ඉධ අධිප්පෙතා. අජ්ඣත්තදුකස්සාපි නිද්දෙසපදානි හෙට්ඨා අජ්ඣත්තත්තිකනිද්දෙසෙ (ධ. ස. අට්ඨ. 1050) වුත්තත්ථානෙව. ඔළාරිකාදීනි රූපකණ්ඩවණ්ණනායං (ධ. ස. අට්ඨ. 674) වුත්තත්ථානෙව.

6. හීනදුකනිද්දෙසෙ තෙසං තෙසං සත්තානන්ති බහූසු සත්තෙසු සාමිවචනං. අපරස්සාපි අපරස්සාපීති හි වුච්චමානෙ දිවසම්පි කප්පසතසහස්සම්පි වදන්තො එත්තකමෙව වදෙය්‍ය. ඉති සත්ථා ද්වීහෙව පදෙහි අනවසෙසෙ සත්තෙ පරියාදියන්තො ‘තෙසං තෙසං සත්තාන’න්ති ආහ. එත්තකෙන හි සබ්බම්පි අපරදීපනං සිද්ධං හොති. උඤ්ඤාතන්ති අවමතං. අවඤ්ඤාතන්ති වම්භෙත්වා ඤාතං. රූපන්තිපි න විදිතං. හීළිතන්ති අගහෙතබ්බට්ඨෙන ඛිත්තං ඡඩ්ඩිතං, ජිගුච්ඡිතන්තිපි වදන්ති. පරිභූතන්ති කිමෙතෙනාති වාචාය පරිභවිතං. අචිත්තීකතන්ති න ගරුකතං. හීනන්ති ලාමකං. හීනමතන්ති හීනන්ති මතං, ලාමකං කත්වා ඤාතං. හීනසම්මතන්ති හීනන්ති ලොකෙ සම්මතං, හීනෙහි වා සම්මතං, ගූථභක්ඛෙහි ගූථො විය. අනිට්ඨන්ති අප්පියං, පටිලාභත්ථාය වා අපරියෙසිතං. සචෙපි නං කොචි පරියෙසෙය්‍ය, පරියෙසතු. එතස්ස පන ආරම්මණස්ස එතදෙව නාමං. අකන්තන්ති අකාමිතං, නිස්සිරිකං වා. අමනාපන්ති මනස්මිං න අප්පිතං. තාදිසඤ්හි ආරම්මණං මනස්මිං න අප්පීයති. අථ වා මනං අප්පායති වඩ්ඪෙතීති මනාපං, න මනාපං අමනාපං.

අපරො නයො – අනිට්ඨං සම්පත්තිවිරහතො. තං එකන්තෙන කම්මසමුට්ඨානෙසු අකුසලකම්මසමුට්ඨානං. අකන්තං සුඛස්ස අහෙතුභාවතො. අමනාපං දුක්ඛස්ස හෙතුභාවතො. රූපා සද්දාති ඉදමස්ස සභාවදීපනං. ඉමස්මිඤ්හි පදෙ අකුසලකම්මජවසෙන අනිට්ඨා පඤ්ච කාමගුණා විභත්තා. කුසලකම්මජං පන අනිට්ඨං නාම නත්ථි, සබ්බං ඉට්ඨමෙව.

පණීතපදනිද්දෙසො වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පන පදෙ කුසලකම්මජවසෙන ඉට්ඨා පඤ්ච කාමගුණා විභත්තා. කුසලකම්මජඤ්හි අනිට්ඨං නාම නත්ථි, සබ්බං ඉට්ඨමෙව. යථා ච කම්මජෙසු එවං උතුසමුට්ඨානාදීසුපි ඉට්ඨානිට්ඨතා අත්ථි එවාති ඉමස්මිං දුකෙ ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණං පටිවිභත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අයං තාව ආචරියානං සමානත්ථකථා. විතණ්ඩවාදී පනාහ – ඉට්ඨානිට්ඨං නාම පාටියෙක්කං පටිවිභත්තං නත්ථි, තෙසං තෙසං රුචිවසෙන කථිතං.

යථාහ –

‘‘මනාපපරියන්තං ඛ්වාහං, මහාරාජ, පඤ්චසු කාමගුණෙසු අග්ගන්ති වදාමි. තෙව, මහාරාජ, රූපා එකච්චස්ස මනාපා හොන්ති, එකච්චස්ස අමනාපා හොන්ති. තෙව, මහාරාජ, සද්දා, ගන්ධා, රසා, ඵොට්ඨබ්බා එකච්චස්ස මනාපා හොන්ති, එකච්චස්ස අමනාපා හොන්තී’’ති (සං. නි. 1.123).

එවං යස්මා තෙයෙව රූපාදයො එකො අස්සාදෙති අභිනන්දති, තත්ථ ලොභං උප්පාදෙති. එකො කුජ්ඣති පටිහඤ්ඤති, තත්ථ දොසං උප්පාදෙති. එකස්ස ඉට්ඨා හොන්ති කන්තා මනාපා, එකස්ස අනිට්ඨා අකන්තා අමනාපා. එකො චෙතෙ ‘ඉට්ඨා කන්තා මනාපා’ති දක්ඛිණතො ගණ්හාති, එකො ‘අනිට්ඨා අකන්තා අමනාපා’ති වාමතො. තස්මා ඉට්ඨානිට්ඨං නාම පාටියෙක්කං පටිවිභත්තං නාම නත්ථි. පච්චන්තවාසීනඤ්හි ගණ්ඩුප්පාදාපි ඉට්ඨා හොන්ති කන්තා මනාපා, මජ්ඣිමදෙසවාසීනං අතිජෙගුච්ඡා. තෙසඤ්ච මොරමංසාදීනි ඉට්ඨානි හොන්ති, ඉතරෙසං තානි අතිජෙගුච්ඡානීති.

සො වත්තබ්බො – ‘‘කිං පන ත්වං ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණං පාටියෙක්කං පටිවිභත්තං නාම නත්ථීති වදෙසී’’ති? ‘‘ආම නත්ථී’’ති වදාමි. පුන තථෙව යාවතතියං පතිට්ඨාපෙත්වා පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බො – ‘‘නිබ්බානං නාම ඉට්ඨං උදාහු අනිට්ඨ’’න්ති? ජානමානො ‘‘ඉට්ඨ’’න්ති වක්ඛති. සචෙපි න වදෙය්‍ය, මා වදතු. නිබ්බානං පන එකන්තඉට්ඨමෙව. ‘‘නනු එකො නිබ්බානස්ස වණ්ණෙ කථියමානෙ කුජ්ඣිත්වා – ‘ත්වං නිබ්බානස්ස වණ්ණං කථෙසි, කිං තත්ථ අන්නපානමාලාගන්ධවිලෙපනසයනච්ඡාදනසමිද්ධා පඤ්ච කාමගුණා අත්ථී’ති වත්වා ‘නත්ථී’ති වුත්තෙ ‘අලං තව නිබ්බානෙනා’ති නිබ්බානස්ස වණ්ණෙ කථියමානෙ කුජ්ඣිත්වා උභො කණ්ණෙ ථකෙතීති ඉට්ඨෙතං. එතස්ස පන වසෙන තව වාදෙ නිබ්බානං අනිට්ඨං නාම හොති. න පනෙතං එවං ගහෙතබ්බං. එසො හි විපරීතසඤ්ඤාය කථෙති. සඤ්ඤාවිපල්ලාසෙන ච තදෙව ආරම්මණං එකස්ස ඉට්ඨං හොති, එකස්ස අනිට්ඨං’’.

ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණං පන පාටියෙක්කං විභත්තං අත්ථීති. කස්ස වසෙන විභත්තන්ති? මජ්ඣිමකසත්තස්ස. ඉදඤ්හි න අතිඉස්සරානං මහාසම්මතමහාසුදස්සනධම්මාසොකාදීනං වසෙන විභත්තං. තෙසඤ්හි දිබ්බකප්පම්පි ආරම්මණං අමනාපං උපට්ඨාති. න අතිදුග්ගතානං දුල්ලභන්නපානානං වසෙන විභත්තං. තෙසඤ්හි කණාජකභත්තසිත්ථානිපි පූතිමංසරසොපි අතිමධුරො අමතසදිසො ච හොති. මජ්ඣිමකානං පන ගණකමහාමත්තසෙට්ඨිකුටුම්බිකවාණිජාදීනං කාලෙන ඉට්ඨං කාලෙන අනිට්ඨං ලභමානානං වසෙන විභත්තං. එවරූපා හි ඉට්ඨානිට්ඨං පරිච්ඡින්දිතුං සක්කොන්තීති.

තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො පනාහ – ‘‘ඉට්ඨානිට්ඨං නාම විපාකවසෙනෙව පරිච්ඡින්නං, න ජවනවසෙන. ජවනං පන සඤ්ඤාවිපල්ලාසවසෙන ඉට්ඨස්මිංයෙව රජ්ජති, ඉට්ඨස්මිංයෙව දුස්සති; අනිට්ඨස්මිංයෙව රජ්ජති, අනිට්ඨස්මිංයෙව දුස්සතී’’ති. විපාකවසෙනෙව පනෙතං එකන්තතො පරිච්ඡිජ්ජති. න හි සක්කා විපාකචිත්තං වඤ්චෙතුං. සචෙ ආරම්මණං ඉට්ඨං හොති, කුසලවිපාකං උප්පජ්ජති. සචෙ අනිට්ඨං, අකුසලවිපාකං උප්පජ්ජති. කිඤ්චාපි හි මිච්ඡාදිට්ඨිකා බුද්ධං වා සඞ්ඝං වා මහාචෙතියාදීනි වා උළාරානි ආරම්මණානි දිස්වා අක්ඛීනි පිදහන්ති, දොමනස්සං ආපජ්ජන්ති, ධම්මසද්දං සුත්වා කණ්ණෙ ථකෙන්ති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණසොතවිඤ්ඤාණානි පන නෙසං කුසලවිපාකානෙව හොන්ති.

කිඤ්චාපි ගූථසූකරාදයො ගූථගන්ධං ඝායිත්වා ‘ඛාදිතුං ලභිස්සාමා’ති සොමනස්සජාතා හොන්ති, ගූථදස්සනෙ පන තෙසං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තස්ස ගන්ධඝායනෙ ඝානවිඤ්ඤාණං, රසසායනෙ ජිව්හාවිඤ්ඤාණඤ්ච අකුසලවිපාකමෙව හොති. බන්ධිත්වා වරසයනෙ සයාපිතසූකරො ච කිඤ්චාපි විරවති, සඤ්ඤාවිපල්ලාසෙන පනස්ස ජවනස්මිංයෙව දොමනස්සං උප්පජ්ජති, කායවිඤ්ඤාණං කුසලවිපාකමෙව. කස්මා? ආරම්මණස්ස ඉට්ඨතාය.

අපිච ද්වාරවසෙනාපි ඉට්ඨානිට්ඨතා වෙදිතබ්බා. සුඛසම්ඵස්සඤ්හි ගූථකලලං චක්ඛුද්වාරඝානද්වාරෙසු අනිට්ඨං, කායද්වාරෙ ඉට්ඨං හොති. චක්කවත්තිනො මණිරතනෙන පොථියමානස්ස, සුවණ්ණසූලෙ උත්තාසිතස්ස ච මණිරතනසුවණ්ණසූලානි චක්ඛුද්වාරෙ ඉට්ඨානි හොන්ති, කායද්වාරෙ අනිට්ඨානි. කස්මා? මහාදුක්ඛස්ස උප්පාදනතො. එවං ඉට්ඨානිට්ඨං එකන්තතො විපාකෙනෙව පරිච්ඡිජ්ජතීති වෙදිතබ්බං.

තං තං වා පනාති එත්ථ න හෙට්ඨිමනයො ඔලොකෙතබ්බො. න හි භගවා සම්මුතිමනාපං භින්දති, පුග්ගලමනාපං පන භින්දති. තස්මා තංතංවාපනවසෙනෙව උපාදායුපාදාය හීනප්පණීතතා වෙදිතබ්බා. නෙරයිකානඤ්හි රූපං කොටිප්පත්තං හීනං නාම; තං උපාදාය තිරච්ඡානෙසු නාගසුපණ්ණානං රූපං පණීතං නාම. තෙසං රූපං හීනං; තං උපාදාය පෙතානං රූපං පණීතං නාම. තෙසම්පි හීනං; තං උපාදාය ජානපදානං රූපං පණීතං නාම. තෙසම්පි හීනං; තං උපාදාය ගාමභොජකානං රූපං පණීතං නාම. තෙසම්පි හීනං; තං උපාදාය ජනපදසාමිකානං රූපං පණීතං නාම. තෙසම්පි හීනං; තං උපාදාය පදෙසරාජූනං රූපං පණීතං නාම. තෙසම්පි හීනං; තං උපාදාය චක්කවත්තිරඤ්ඤො රූපං පණීතං නාම. තස්සාපි හීනං; තං උපාදාය භුම්මදෙවානං රූපං පණීතං නාම. තෙසම්පි හීනං; තං උපාදාය චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං රූපං පණීතං නාම. තෙසම්පි හීනං; තං උපාදාය තාවතිංසානං දෙවානං රූපං පණීතං නාම…පෙ… අකනිට්ඨදෙවානං පන රූපං මත්ථකප්පත්තං පණීතං නාම.

7. දූරදුකනිද්දෙසෙ ඉත්ථින්ද්‍රියාදීනි හෙට්ඨා විභත්තානෙව. ඉමස්මිං පන දුකෙ දුප්පරිග්ගහට්ඨෙන ලක්ඛණදුප්පටිවිජ්ඣතාය සුඛුමරූපං දූරෙති කථිතං. සුඛපරිග්ගහට්ඨෙන ලක්ඛණසුප්පටිවිජ්ඣතාය ඔළාරිකරූපං සන්තිකෙති. කබළීකාරාහාරපරියොසානෙ ච නිය්‍යාතනට්ඨානෙපි ‘ඉදං වුච්චති රූපං දූරෙ’ති න නීය්‍යාතිතං. කස්මා? දුවිධඤ්හි දූරෙ නාම – ලක්ඛණතො ච ඔකාසතො චාති. තත්ථ ලක්ඛණතො දූරෙති න කථිතං, තං ඔකාසතො කථෙතබ්බං. තස්මා දූරෙති අකථිතං. ඔළාරිකරූපං ඔකාසතො දූරෙති දස්සෙතුං අනිය්‍යාතෙත්වාව යං වා පනඤ්ඤම්පීතිආදිමාහ. සන්තිකපදනිද්දෙසෙපි එසෙව නයො. තත්ථ අනාසන්නෙති න ආසන්නෙ, අනුපකට්ඨෙති නිස්සටෙ, දූරෙති දූරම්හි, අසන්තිකෙති න සන්තිකෙ. ඉදං වුච්චති රූපං දූරෙති ඉදං පණ්ණරසවිධං සුඛුමරූපං ලක්ඛණතො දූරෙ, දසවිධං පන ඔළාරිකරූපං යෙවාපනකවසෙන ඔකාසතො දූරෙති වුච්චති. සන්තිකපදනිද්දෙසො උත්තානත්ථොයෙව.

ඉදං වුච්චති රූපං සන්තිකෙති ඉදං දසවිධං ඔළාරිකරූපං ලක්ඛණතො සන්තිකෙ, පඤ්චදසවිධං පන සුඛුමරූපං යෙවාපනකවසෙන ඔකාසතො සන්තිකෙති වුච්චති. කිත්තකතො පට්ඨාය පන රූපං ඔකාසවසෙන සන්තිකෙ නාම? කිත්තකතො පට්ඨාය දූරෙ නාමාති? පකතිකථාය කථෙන්තානං ද්වාදසහත්ථො සවනූපචාරො නාම හොති. තස්ස ඔරතො රූපං සන්තිකෙ, පරතො දූරෙ. තත්ථ සුඛුමරූපං දූරෙ හොන්තං ලක්ඛණතොපි ඔකාසතොපි දූරෙ හොති; සන්තිකෙ හොන්තං පන ඔකාසතොව සන්තිකෙ හොති, න ලක්ඛණතො. ඔළාරිකරූපං සන්තිකෙ හොන්තං ලක්ඛණතොපි ඔකාසතොපි සන්තිකෙ හොති; දූරෙ හොන්තං ඔකාසතොව දූරෙ හොති, න ලක්ඛණතො.

තං තං වා පනාති එත්ථ න හෙට්ඨිමනයො ඔලොකෙතබ්බො. හෙට්ඨා හි භින්දමානො ගතො. ඉධ පන න ලක්ඛණතො දූරං භින්දති, ඔකාසතො දූරමෙව භින්දති. උපාදායුපාදාය දූරසන්තිකඤ්හි එත්ථ දස්සිතං. අත්තනො හි රූපං සන්තිකෙ නාම; අන්තොකුච්ඡිගතස්සාපි පරස්ස දූරෙ. අන්තොකුච්ඡිගතස්ස සන්තිකෙ; බහිඨිතස්ස දූරෙ. එකමඤ්චෙ සයිතස්ස සන්තිකෙ; බහිපමුඛෙ ඨිතස්ස දූරෙ. අන්තොපරිවෙණෙ රූපං සන්තිකෙ; බහිපරිවෙණෙ දූරෙ. අන්තොසඞ්ඝාරාමෙ රූපං සන්තිකෙ; බහිසඞ්ඝාරාමෙ දූරෙ. අන්තොසීමාය රූපං සන්තිකෙ; බහිසීමාය දූරෙ. අන්තොගාමඛෙත්තෙ රූපං සන්තිකෙ; බහිගාමක්ඛෙත්තෙ දූරෙ. අන්තොජනපදෙ රූපං සන්තිකෙ; බහිජනපදෙ දූරෙ. අන්තොරජ්ජසීමාය රූපං සන්තිකෙ; බහිරජ්ජසීමාය දූරෙ. අන්තොසමුද්දෙ රූපං සන්තිකෙ; බහිසමුද්දෙරූපං දූරෙ. අන්තොචක්කවාළෙ රූපං සන්තිකෙ; බහිචක්කවාළෙ දූරෙති.

අයං රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසො.