9. උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

9. උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසෙ පුරිමා පුරිමාති අනන්තරූපනිස්සයෙ සමනන්තරාතීතා ලබ්භන්ති, ආරම්මණූපනිස්සයපකතූපනිස්සයෙසු නානාවීථිවසෙන පුරිමතරා. තෙ තයොපි රාසයො කුසලවසෙන කුසලපදෙ ලබ්භන්ති, කුසලෙන පන අකුසලෙ සමනන්තරාතීතා න ලබ්භන්ති. තෙනෙව වුත්තං – ‘‘අකුසලානං ධම්මානං කෙසඤ්චි උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති. ඉදඤ්හි – ‘‘කුසලො ධම්මො අකුසලස්ස ධම්මස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො; ආරම්මණූපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. ආරම්මණූපනිස්සයො – දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං ගරුං කත්වා අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ගරුං කත්වා රාගො උප්පජ්ජති, දිට්ඨි උප්පජ්ජති, පුබ්බෙ සුචිණ්ණානි ගරුං කත්වා අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ගරුං කත්වා රාගො උප්පජ්ජති, දිට්ඨි උප්පජ්ජති. ඣානා වුට්ඨහිත්වා ඣානං ගරුං කත්වා අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ගරුං කත්වා රාගො උප්පජ්ජති දිට්ඨි උප්පජ්ජති. පකතූපනිස්සයො – සද්ධං උපනිස්සාය මානං ජප්පෙති, දිට්ඨිං ගණ්හාති. සීලං සුතං චාගං පඤ්ඤං උපනිස්සාය මානං ජප්පෙති, දිට්ඨිං ගණ්හාති. සද්ධා සීලං සුතං චාගො පඤ්ඤා රාගස්ස දොසස්ස මොහස්ස මානස්ස දිට්ඨියා පත්ථනාය උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති ඉමං නයං සන්ධාය වුත්තං. කුසලෙන අබ්‍යාකතෙ තයොපි ලබ්භන්ති, තථා අකුසලෙන අකුසලෙ.

අකුසලෙන පන කුසලෙ සමනන්තරාතීතා න ලබ්භන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘කුසලානං ධම්මානං කෙසඤ්චි උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති. ඉදම්පි හි – ‘‘අකුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො. පකතූපනිස්සයො – රාගං උපනිස්සාය දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම්මං කරොති, ඣානං උප්පාදෙති විපස්සනං උප්පාදෙති, මග්ගං උප්පාදෙති, අභිඤ්ඤං උප්පාදෙති, සමාපත්තිං උප්පාදෙති; දොසං මොහං මානං දිට්ඨිං පත්ථනං උපනිස්සාය දානං දෙති…පෙ… සමාපත්තිං උප්පාදෙති. රාගො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි පත්ථනා සද්ධාය සීලස්ස සුතස්ස චාගස්ස පඤ්ඤාය උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො. පාණං හන්ත්වා තස්ස පටිඝාතත්ථාය දානං දෙතී’’තිආදිනා නයෙන පඤ්හාවාරෙ ආගතං පකතූපනිස්සයමෙව සන්ධාය වුත්තං. අකුසලං පන කුසලස්ස ආරම්මණූපනිස්සයො න හොති. කස්මා? තං ගරුං කත්වා තස්ස අප්පවත්තනතොති යථා අනන්තරූපනිස්සයො, එවං ආරම්මණූපනිස්සයොපෙත්ථ න ලබ්භතීති වෙදිතබ්බො. අකුසලෙන අබ්‍යාකතපදෙ ආරම්මණූපනිස්සයොව න ලබ්භති. න හි අබ්‍යාකතා ධම්මා අකුසලං ගරුං කරොන්ති. යස්මා පන අනන්තරතා ලබ්භති, තස්මා එත්ථ ‘‘කෙසඤ්චී’’ති න වුත්තං. අබ්‍යාකතෙන පන අබ්‍යාකතෙ කුසලෙ අකුසලෙති තීසු නයෙසු තයොපි උපනිස්සයා ලබ්භන්තෙව. පුග්ගලොපි සෙනාසනම්පීති ඉදං ද්වයං පකතූපනිස්සයවසෙන වුත්තං. ඉදඤ්හි ද්වයං කුසලාකුසලපවත්තියා බලවපච්චයො හොති. පච්චයභාවො චස්ස පනෙත්ථ පරියායවසෙන වෙදිතබ්බොති අයං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා.

අයං පන උපනිස්සයපච්චයො නාම සද්ධිං එකච්චාය පඤ්ඤත්තියා සබ්බෙපි චතුභූමකධම්මා. විභාගතො පන ආරම්මණූපනිස්සයාදිවසෙන තිවිධො හොති. තත්ථ ආරම්මණූපනිස්සයො ආරම්මණාධිපතිනා නින්නානාකරණොති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව නානප්පකාරභෙදතො ගහෙතබ්බො. අනන්තරූපනිස්සයො අනන්තරපච්චයෙන නින්නානාකරණො, සොපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව නානප්පකාරභෙදතො වෙදිතබ්බො. පච්චයුප්පන්නතොපි නෙසං තත්ථ වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. පකතූපනිස්සයො පන ජාතිවසෙන කුසලාකුසලවිපාකකිරියරූපභෙදතො පඤ්චවිධො හොති, කුසලාදීනං පන භූමිභෙදතො අනෙකවිධොති එවං තාවෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

එවං භින්නෙ පනෙත්ථ තෙභූමකකුසලො චතුභූමකස්සාපි කුසලස්ස අකුසලස්ස විපාකකිරියස්සාති චතුන්නං රාසීනං පකතූපනිස්සයො හොති. ලොකුත්තරො අකුසලස්සෙව න හොති. අම්හාකං ආචරියෙන ‘‘ලොකුත්තරධම්මො නිබ්බත්තිතො’’ති ඉමිනා පන නයෙන අඤ්ඤෙසං අකුසලස්සාපි හොති. යස්ස වා උප්පජ්ජිස්සති, තස්සාපි අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨාපයතො ඉමිනා නයෙන හොතියෙව. අකුසලො සබ්බෙසම්පි චතුභූමකානං ඛන්ධානං පකතූපනිස්සයො හොති, තථා තෙභූමකවිපාකො. ලොකුත්තරවිපාකෙ හෙට්ඨිමානි තීණි ඵලානි අකුසලස්සෙව න හොන්ති, උපරිට්ඨිමං කුසලස්සාපි. පුරිමනයෙන පන අඤ්ඤෙසං වා යස්ස වා උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සන්තානෙ සබ්බොපි ලොකුත්තරවිපාකො සබ්බෙසං කුසලාදීනං අරූපක්ඛන්ධානං පකතූපනිස්සයො හොති. කිරියසඞ්ඛාතොපි පකතූපනිස්සයො චතුභූමකානං අකුසලාදිඛන්ධානං හොතියෙව, තථා රූපසඞ්ඛාතො. සයං පන රූපං ඉමස්මිං පට්ඨානමහාපකරණෙ ආගතනයෙන උපනිස්සයපච්චයං න ලභති, සුත්තන්තිකපරියායෙන පන ලභතීති වත්තුං වට්ටති. එවමෙත්ථ පච්චයුප්පන්නතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති.

උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා.