10. ඉන්ද්‍රියයමකං
ඉදානි තෙසඤ්ඤෙව මූලයමකෙ දෙසිතානං කුසලාදිධම්මානං ලබ්භමානවසෙන එකදෙසං සංගණ්හිත්වා ධම්මයමකානන්තරං දෙසිතස්ස ඉන්ද්‍රියයමකස්ස වණ්ණනා හොති. තත්ථ ඛන්ධයමකාදීසු වුත්තනයෙනෙව පාළිවවත්ථානං වෙදිතබ්බං. ඉධාපි හි පණ්ණත්තිවාරාදයො තයො මහාවාරා අවසෙසා අන්තරවාරා ච සද්ධිං කාලප්පභෙදාදීහි ඛන්ධයමකාදීසු ආගතසදිසාව. ඉන්ද්‍රියානං පන බහුතාය ධාතුයමකතොපි බහුතරානි යමකානි හොන්ති. යථා පන හෙට්ඨා පුග්ගලවාරාදීසු චක්ඛායතනචක්ඛුධාතුමූලකෙ නයෙ චක්ඛායතනචක්ඛුධාතූහි සද්ධිං ජිව්හායතනකායායතනානි න යොජිතානි. ජිව්හායතනකායායතනමූලකානි ච යමකානෙව න ගහිතානි, තථා ඉධාපි චක්ඛුන්ද්‍රියමූලකෙ නයෙ ජිව්හින්ද්‍රියකායින්ද්‍රියානි න යොජිතානි, ජිව්හින්ද්‍රියකායින්ද්‍රියමූලකානි ච යමකානෙව න ගහිතානි. තෙසං අග්ගහණෙ කාරණං තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. මනින්ද්‍රියං පන යථා චක්ඛුන්ද්‍රියාදිමූලකෙහි තථෙව ඉත්ථින්ද්‍රියාදිමූලකෙහිපි සද්ධිං යස්මා යොජනං ගච්ඡති, තස්මා නික්ඛිත්තපටිපාටියා අයොජෙත්වා සබ්බෙහිපි චක්ඛුන්ද්‍රියමූලකාදීහි සද්ධිං පරියොසානෙ යොජිතන්ති වෙදිතබ්බං. චක්ඛුන්ද්‍රියෙන සද්ධිං ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියජීවිතින්ද්‍රියානි යොජිතානි සුඛින්ද්‍රියදුක්ඛින්ද්‍රියදොමනස්සින්ද්‍රියානි පටිසන්ධියං නත්ථීති න ගහිතානි. සොමනස්සින්ද්‍රියඋපෙක්ඛින්ද්‍රියානි පටිසන්ධියං උප්පත්තිසබ්භාවතො ගහිතානි. තථා සද්ධින්ද්‍රියාදීනි පඤ්ච. ලොකුත්තරානි තීණි පටිසන්ධියං අභාවෙනෙව න ගහිතානි. ඉති යානි ගහිතානි, තෙසං වසෙනෙත්ථ චක්ඛුන්ද්‍රියමූලකෙ නයෙ යමකගණනා වෙදිතබ්බා. යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බත්ථ. යානි පන න ගහිතානි, තෙසං වසෙන යමකානි න ගණෙතබ්බානි. ගණෙන්තෙන වා මොඝපුච්ඡාවසෙන ගණෙතබ්බානීති එවං තාව සබ්බවාරෙසු පාළිවවත්ථානමෙව වෙදිතබ්බං.
පවත්තිවාරවණ්ණනා
1-86. අත්ථවිනිච්ඡයෙ පනෙත්ථ ඉදං නයමුඛං – සචක්ඛුකානං න ඉත්ථීනන්ති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදීනඤ්චෙව රූපීනං පුරිසනපුංසකානඤ්ච වසෙන වුත්තං. තෙසඤ්හි ඉත්ථින්ද්‍රියං නුප්පජ්ජති. සචක්ඛුකානං න පුරිසානන්ති රූපීබ්‍රහ්මානඤ්චෙව ඉත්ථිනපුංසකානඤ්ච වසෙන වුත්තං. තෙසඤ්හි පුරිසින්ද්‍රියං නුප්පජ්ජති. අචක්ඛුකානං උපපජ්ජන්තානං තෙසං ජීවිතින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති එකවොකාරචතුවොකාරකාමධාතුසත්තෙ සන්ධාය වුත්තං. සචක්ඛුකානං විනා සොමනස්සෙනාති උපෙක්ඛාසහගතානං චතුන්නං මහාවිපාකපටිසන්ධීනං වසෙන වුත්තං. සචක්ඛුකානං විනා උපෙක්ඛායාති සොමනස්සසහගතපටිසන්ධිකානං වසෙන වුත්තං. උපෙක්ඛාය අචක්ඛුකානන්ති අහෙතුකපටිසන්ධිවසෙන වුත්තං. අහෙතුකානන්ති අහෙතුකපටිසන්ධිචිත්තෙන සද්ධිං සද්ධින්ද්‍රියාදීනං අභාවතො වුත්තං. තත්ථ හි එකන්තෙනෙව සද්ධාසතිපඤ්ඤායො නත්ථි. සමාධිවීරියානි පන ඉන්ද්‍රියප්පත්තානි න හොන්ති. සහෙතුකානං අචක්ඛුකානන්ති ගබ්භසෙය්‍යකවසෙන චෙව අරූපීවසෙන ච වුත්තං. අඤ්ඤො හි සහෙතුකො අචක්ඛුකො නාම නත්ථි. සචක්ඛුකානං අහෙතුකානන්ති අපායෙ ඔපපාතිකවසෙන වුත්තං. සචක්ඛුකානං ඤාණවිප්පයුත්තානන්ති කාමධාතුයං දුහෙතුකපටිසන්ධිකානං වසෙන වුත්තං. සචක්ඛුකානං ඤාණසම්පයුත්තානන්ති රූපීබ්‍රහ්මානො චෙව කාමාවචරදෙවමනුස්සෙ ච සන්ධාය වුත්තං. ඤාණසම්පයුත්තානං අචක්ඛුකානන්ති අරූපිනො ච තිහෙතුකගබ්භසෙය්‍යකෙ ච සන්ධාය වුත්තං.
190. ජීවිතින්ද්‍රියමූලකෙ විනා සොමනස්සෙන උපපජ්ජන්තානන්ති ද්වෙපි ජීවිතින්ද්‍රියානි සන්ධාය වුත්තං. පවත්තෙ සොමනස්සවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙති අරූපජීවිතින්ද්‍රියං සන්ධාය වුත්තං. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථාපි පටිසන්ධිපවත්තිවසෙන ජීවිතින්ද්‍රියයොජනා වෙදිතබ්බා. සොමනස්සින්ද්‍රියාදිමූලකෙසුපි පටිසන්ධිපවත්තිවසෙනෙවත්ථො ගහෙතබ්බො. පටිලොමනයෙ පන නිරොධවාරෙ ච එතෙසඤ්චෙව අඤ්ඤෙසඤ්ච ධම්මානං යථාලාභවසෙන චුතිපටිසන්ධිපවත්තෙසු තීසුපි අනුප්පාදනිරොධා වෙදිතබ්බා.
281. අනාගතවාරෙ එතෙනෙව භාවෙනාති එතෙන පුරිසභාවෙනෙව, අන්තරා ඉත්ථිභාවං අනාපජ්ජිත්වා පුරිසපටිසන්ධිග්ගහණෙනෙවාති අත්ථො. කතිචි භවෙ දස්සෙත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්තීති කතිචි පටිසන්ධියො ගහෙත්වා ඉත්ථිභාවං අප්පත්වාව පරිනිබ්බායිස්සන්තීති අත්ථො. දුතියපුච්ඡායපි එසෙව නයො.
361. පච්චුප්පන්නෙන අතීතවාරෙ සුද්ධාවාසානං උපපත්තිචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ මනින්ද්‍රියඤ්ච නුප්පජ්ජිත්ථාති චිත්තයමකෙ විය උප්පාදක්ඛණාතික්කමවසෙන අත්ථං අග්ගහෙත්වා තස්මිං භවෙ අනුප්පන්නපුබ්බවසෙන ගහෙතබ්බොති. ඉමිනා නයමුඛෙන සබ්බස්මිම්පි පවත්තිවාරෙ අත්ථවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.
පවත්තිවාරවණ්ණනා.
පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා
435-482. පරිඤ්ඤාවාරෙ පන චක්ඛුමූලකාදීසු එකමෙව චක්ඛුසොතයමකං දස්සිතං. යස්මා පන සෙසානිපි ලොකියඅබ්‍යාකතානි චෙව ලොකියඅබ්‍යාකතමිස්සකානි ච පරිඤ්ඤෙය්‍යානෙව, තස්මා තානි අනුපදිට්ඨානිපි ඉමිනාව දස්සිතානි හොන්ති. යස්මා පන අකුසලං එකන්තතො පහාතබ්බමෙව, එකන්තං කුසලං භාවෙතබ්බමෙව, ලොකුත්තරාබ්‍යාකතං සච්ඡිකාතබ්බං, තස්මා ‘‘දොමනස්සින්ද්‍රියං පජහතී’’ති ‘‘අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං භාවෙතී’’ති ‘‘අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං සච්ඡිකරොතී’’ති වුත්තං. අඤ්ඤින්ද්‍රියං පන භාවෙතබ්බම්පි අත්ථි සච්ඡිකාතබ්බම්පි, තං භාවනාවසෙනෙව ගහිතං. තත්ථ ද්වෙ පුග්ගලාති සකදාගාමිමග්ගසමඞ්ගී ච, අරහත්තමග්ගසමඞ්ගී ච. තෙසු එකො සමුච්ඡින්දිතුං අසමත්ථත්තා දොමනස්සින්ද්‍රියං න පජහති නාම. එකො පහීනදොසත්තා චක්ඛුන්ද්‍රියං න පරිජානාතීති අනුප්පාදං ආපාදෙතුං අසමත්ථතාය න පරිජානාති. ඉමිනා නයෙන සබ්බවිස්සජ්ජනෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බොති.
පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා.
ඉන්ද්‍රියයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
නිගමනකථා
එත්තාවතා ච –
යස්සොවාදෙ ඨත්වා, නිට්ඨිතකිච්චස්ස කිච්චසම්පන්නො;
යුවතිජනොපි අතීතො, සුවිහිතනියමො යමස්සාණං.
දෙවපරිසාය මජ්ඣෙ, දෙවපුරෙ සබ්බදෙවදෙවෙන;
යමකං නාම පකාසිතං, යමාමලලොමෙන යං තෙන.
පාළිවවත්ථානවිධිං, පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ ච අත්ථනයං;
දස්සෙතුං ආරද්ධා, යමකඅට්ඨකථා මයා තස්ස.
සා සුබහුඅන්තරායෙ, ලොකම්හි යථා අනන්තරායෙන;
අයමජ්ජ පඤ්චමත්තෙහි, තන්තියා භාණවාරෙහි.
නිට්ඨං පත්තා එවං, නිට්ඨානං පාපුණන්තු සබ්බෙපි;
හිතසුඛනිබ්බත්තිකරා, මනොරථා සබ්බසත්තානන්ති.
යමකප්පකරණ-අට්ඨකථා නිට්ඨිතා.
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස
අභිධම්මපිටකෙ
පට්ඨානප්පකරණ-අට්ඨකථා
දෙවාතිදෙවො දෙවානං, දෙවදානවපූජිතො,
දෙසයිත්වා පකරණං, යමකං සුද්ධසංයමො.
අත්ථතො ධම්මතො චෙව, ගම්භීරස්සාථ තස්ස යං,
අනන්තරං මහාවීරො, සත්තමං ඉසිසත්තමො.
පට්ඨානං නාම නාමෙන, නාමරූපනිරොධනො,
දෙසෙසි අතිගම්භීර-නයමණ්ඩිතදෙසනං.
ඉදානි තස්ස සම්පත්තො, යස්මා සංවණ්ණනාක්කමො,
තස්මා නං වණ්ණයිස්සාමි, තං සුණාථ සමාහිතාති.
පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා
සම්මාසම්බුද්ධෙන හි අනුලොමපට්ඨානෙ ද්වාවීසති තිකෙ නිස්සාය තිකපට්ඨානං නාම නිද්දිට්ඨං, සතං දුකෙ නිස්සාය දුකපට්ඨානං නාම නිද්දිට්ඨං. තතො පරං ද්වාවීසති තිකෙ ගහෙත්වා දුකසතෙ පක්ඛිපිත්වා දුකතිකපට්ඨානං නාම දස්සිතං. තතො පරං දුකසතං ගහෙත්වා ද්වාවීසතියා තිකෙසු පක්ඛිපිත්වා තිකදුකපට්ඨානං නාම දස්සිතං. තිකෙ පන තිකෙසුයෙව පක්ඛිපිත්වා තිකතිකපට්ඨානං නාම දස්සිතං. දුකෙ ච දුකෙසුයෙව පක්ඛිපිත්වා දුකදුකපට්ඨානං නාම දස්සිතං. එවං –
තිකඤ්ච පට්ඨානවරං දුකුත්තමං,
දුකං තිකඤ්චෙව තිකං දුකඤ්ච;
තිකං තිකඤ්චෙව දුකං දුකඤ්ච,
ඡ අනුලොමම්හි නයා සුගම්භීරාති.
පච්චනීයපට්ඨානෙපි ද්වාවීසති තිකෙ නිස්සාය තිකපට්ඨානං නාම. දුකසතං නිස්සාය දුකපට්ඨානං නාම. ද්වාවීසති තිකෙ දුකසතෙ පක්ඛිපිත්වා දුකතිකපට්ඨානං නාම. දුකසතං ද්වාවීසතියා තිකෙසු පක්ඛිපිත්වා තිකදුකපට්ඨානං නාම. තිකෙ තිකෙසුයෙව පක්ඛිපිත්වා තිකතිකපට්ඨානං නාම. දුකෙ දුකෙසුයෙව පක්ඛිපිත්වා දුකදුකපට්ඨානං නාමාති එවං පච්චනීයෙපි ඡහි නයෙහි පට්ඨානං නිද්දිට්ඨං. තෙන වුත්තං –
‘‘තිකඤ්ච පට්ඨානවරං දුකුත්තමං,
දුකං තිකඤ්චෙව තිකං දුකඤ්ච;
තිකං තිකඤ්චෙව දුකං දුකඤ්ච,
ඡ පච්චනීයම්හි නයා සුගම්භීරා’’ති.
තතො පරං අනුලොමපච්චනීයෙපි එතෙනෙවුපායෙන ඡ නයා දස්සිතා. තෙනාහ –
‘‘තිකඤ්ච පට්ඨානවරං දුකුත්තමං,
දුකං තිකඤ්චෙව තිකං දුකඤ්ච;
තිකං තිකඤ්චෙව දුකං දුකඤ්ච,
ඡ අනුලොමපච්චනීයම්හි නයා සුගම්භීරා’’ති.
තදනන්තරං පච්චනීයානුලොමම්හි එතෙහෙව ඡහි නයෙහි නිද්දිට්ඨං. තෙනාහ –
‘‘තිකඤ්ච පට්ඨානවරං දුකුත්තමං,
දුකං තිකඤ්චෙව තිකං දුකඤ්ච;
තිකං තිකඤ්චෙව දුකං දුකඤ්ච,
ඡ පච්චනීයානුලොමම්හි නයා සුගම්භීරා’’ති.
එවං අනුලොමෙ ඡ පට්ඨානානි, පච්චනීයෙ ඡ, අනුලොමපච්චනීයෙ ඡ, පච්චනීයානුලොමෙ ඡ පට්ඨානානීති ඉදං ‘‘චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානසමොධානපට්ඨානමහාපකරණං නාමා’’ති හි වුත්තං.
තත්ථ යෙසං චතුවීසතියා සමන්තපට්ඨානානං සමොධානවසෙනෙතං චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානසමොධානං පට්ඨානමහාපකරණං නාමාති වුත්තං, තෙසඤ්චෙව ඉමස්ස ච පකරණස්ස නාමත්ථො තාව එවං වෙදිතබ්බො. කෙනට්ඨෙන පට්ඨානන්ති? නානප්පකාරපච්චයට්ඨෙන. ‘ප-කාරො’ හි නානප්පකාරත්ථං දීපෙති, ඨානසද්දො පච්චයත්ථං. ඨානාට්ඨානකුසලතාතිආදීසු හි පච්චයො ඨානන්ති වුත්තො. ඉති නානප්පකාරානං පච්චයානං වසෙන දෙසිතත්තා ඉමෙසු චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු එකෙකං පට්ඨානං නාම. ඉමෙසං පන පට්ඨානානං සමූහතො සබ්බම්පෙතං පකරණං පට්ඨානන්ති වෙදිතබ්බං.
අපරො නයො – කෙනට්ඨෙන පට්ඨානන්ති? විභජනට්ඨෙන. ‘‘පඤ්ඤාපනා පට්ඨපනා විවරණා විභජනා උත්තානීකම්ම’’න්ති (ම. නි. 1.371) ආගතට්ඨානස්මිඤ්හි විභජනට්ඨෙන පට්ඨානං පඤ්ඤායති. ඉති කුසලාදීනං ධම්මානං හෙතුපච්චයාදිවසෙන විභත්තත්තා ඉමෙසු චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු එකෙකං පට්ඨානං නාම. ඉමෙසං පන පට්ඨානානං සමූහතො සබ්බම්පෙතං පකරණං පට්ඨානං නාමාති වෙදිතබ්බං.
අපරො නයො – කෙනට්ඨෙන පට්ඨානන්ති? පට්ඨිතත්ථෙන. ගමනට්ඨෙනාති අත්ථො. ‘‘ගොට්ඨා පට්ඨිතගාවො’’ති (ම. නි. 1.156) ආගතට්ඨානස්මිඤ්හි යෙන පට්ඨානෙන පට්ඨිතගාවොති වුත්තො, තං අත්ථතො ගමනං හොති. ඉති නාතිවිත්ථාරිතනයෙසු ධම්මසඞ්ගණීආදීසු අනිස්සඞ්ගගමනස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස හෙතුපච්චයාදිභෙදභින්නෙසු කුසලාදීසු විත්ථාරිතනයලාභතො නිස්සඞ්ගවසෙන පවත්තගමනත්තා ඉමෙසු චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු එකෙකං පට්ඨානං නාම. ඉමෙසං පන පට්ඨානානං සමූහතො සබ්බම්පෙතං පකරණං පට්ඨානං නාමාති වෙදිතබ්බං.
තත්ථ අනුලොමම්හි තාව පඨමං තිකවසෙන දෙසිතත්තා තිකපට්ඨානං නාම. තස්ස පදච්ඡෙදො – තිකානං පට්ඨානං එත්ථ අත්ථීති තිකපට්ඨානං. තිකානං නානප්පකාරකා පච්චයා එතිස්සා දෙසනාය අත්ථීති අත්ථො. දුතියවිකප්පෙපි තිකානං පට්ඨානන්ත්වෙව තිකපට්ඨානං. හෙතුපච්චයාදිවසෙන තිකානං විභජනාති අත්ථො. තතියවිකප්පෙ හෙතුපච්චයාදිභෙදභින්නතාය ලද්ධවිත්ථාරා තිකා එව පට්ඨානං තිකපට්ඨානං. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස නිස්සඞ්ගගමනභූමීති අත්ථො. දුකපට්ඨානාදීසුපි එසෙව නයො. එවං අනුලොමෙ ඡපට්ඨානානි විදිත්වා පච්චනීයාදීසුපි ඉමිනාවුපායෙන වෙදිතබ්බානි.
යස්මා පනෙතානි අනුලොමෙ, පච්චනීයෙ, අනුලොමපච්චනීයෙ, පච්චනීයානුලොමෙති සමන්තා ඡ ඡ හුත්වා චතුවීසති හොන්ති; තස්මා ‘‘චතුවීසති සමන්තපට්ඨානානී’’ති වුච්චන්ති. ඉති ඉමෙසං චතුවීසතියා ඛුද්දකපට්ඨානසඞ්ඛාතානං සමන්තපට්ඨානානං සමොධානවසෙනෙතං චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානසමොධානං පට්ඨානමහාපකරණං නාම.
තං පනෙතං යෙ තිකාදයො නිස්සාය නිද්දිට්ඨත්තා ‘‘තිකපට්ඨානං දුකපට්ඨානං…පෙ… දුකදුකපට්ඨාන’’න්ති වුත්තං, තෙ අනාමසිත්වා යෙසං පච්චයානං වසෙන තෙ තිකාදයො විභත්තා තෙ පච්චයෙ දස්සෙතුං ආදිතො තාවස්ස මාතිකානික්ඛෙපවාරො නාම වුත්තො; පච්චයවිභඞ්ගවාරොතිපි තස්සෙව නාමං. සො උද්දෙසනිද්දෙසතො දුවිධො. තස්ස හෙතුපච්චයො…පෙ… අවිගතපච්චයොති අයං උද්දෙසො.
තත්ථ හෙතු ච සො පච්චයො චාති හෙතුපච්චයො. හෙතු හුත්වා පච්චයො, හෙතුභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොති. ආරම්මණපච්චයාදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ හෙතූති වචනාවයවකාරණමූලානමෙතං අධිවචනං. ‘‘පටිඤ්ඤා හෙතූ’’තිආදීසු හි ලොකෙ වචනාවයවො හෙතූති, වුච්චති. සාසනෙ පන ‘‘යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා’’තිආදීසු (මහාව. 60) කාරණං. ‘‘තයො කුසලා හෙතූ, තයො අකුසලා හෙතූ’’තිආදීසු (ධ. ස. 1059) මූලං හෙතූති වුච්චති. තං ඉධ අධිප්පෙතං. පච්චයොති එත්ථ පන අයං වචනත්ථො – පටිච්ච එතස්මා එතීති පච්චයො, අප්පච්චක්ඛාය නං වත්තතීති අත්ථො. යො හි ධම්මො යං ධම්මං අප්පච්චක්ඛාය තිට්ඨති වා උප්පජ්ජති වා, සො තස්ස පච්චයොති වුත්තං හොති.
ලක්ඛණතො පන උපකාරකලක්ඛණො පච්චයො, යො හි ධම්මො යස්ස ධම්මස්ස ඨිතියා වා උප්පත්තියා වා උපකාරකො හොති, සො තස්ස පච්චයොති වුච්චති. පච්චයො, හෙතු; කාරණං නිදානං සම්භවො, පභවොති අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනතො නානං. ඉති මූලට්ඨෙන හෙතු, උපකාරකට්ඨෙන පච්චයොති සඞ්ඛෙපතො මූලට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො හෙතුපච්චයො. සො හි සාලිආදීනං සාලිබීජාදීනි විය, මණිප්පභාදීනං විය ච මණිවණ්ණාදයො කුසලාදීනං කුසලාදිභාවසාධකොති ආචරියානං අධිප්පායො. එවං සන්තෙ පන තංසමුට්ඨානරූපෙසු හෙතුපච්චයතා න සම්පජ්ජති. න හි සො තෙසං කුසලාදිභාවං සාධෙති, න ච පච්චයො න හොතීති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති. අහෙතුකචිත්තානඤ්ච විනා එතෙන අබ්‍යාකතභාවො සිද්ධො.
සහෙතුකානම්පි ච යොනිසොමනසිකාරාදිපටිබද්ධො කුසලාදිභාවො න සම්පයුත්තහෙතුපටිබද්ධො. යදි ච සම්පයුත්තහෙතූසු සභාවතොව කුසලාදිභාවො සියා, තංසම්පයුත්තෙසු හෙතුපටිබද්ධො අලොභො කුසලො වා සියා අබ්‍යාකතො වා. යස්මා පන උභයථාපි හොති, තස්මා යථා සම්පයුත්තෙසු, එවං හෙතූසුපි කුසලාදිතා පරියෙසිතබ්බා. කුසලාදිභාවසාධනවසෙන පන හෙතූනං මූලට්ඨං අග්ගහෙත්වා සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනවසෙන ගය්හමානෙ න කිඤ්චි විරුජ්ඣති. ලද්ධහෙතුපච්චයා හි ධම්මා විරුළ්හමූලා විය පාදපා ථිරා හොන්ති සුප්පතිට්ඨිතා, අහෙතුකා පන තිලබීජකාදිසෙවාලා විය න සුප්පතිට්ඨිතා. ඉති මූලට්ඨෙන උපකාරකොති සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනෙන උපකාරකො ධම්මො හෙතුපච්චයොති වෙදිතබ්බො.
තතො පරෙසු ආරම්මණවසෙන උපකාරකො ධම්මො ආරම්මණපච්චයො. සො ‘‘රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා’’ති ආරභිත්වාපි ‘‘යං යං ධම්මං ආරබ්භ යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්ති චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති ඔසාපිතත්තා න කොචි ධම්මො න හොති. යථා හි දුබ්බලො පුරිසො දණ්ඩං වා රජ්ජුං වා ආලම්බිත්වාව උට්ඨහති චෙව තිට්ඨති ච, එවං චිත්තචෙතසිකා ධම්මා රූපාදිආරම්මණං ආරබ්භෙව උප්පජ්ජන්ති චෙව තිට්ඨන්ති ච. තස්මා සබ්බෙපි චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං ආරම්මණභූතා ධම්මා ආරම්මණපච්චයොති වෙදිතබ්බා.
ජෙට්ඨකට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො අධිපතිපච්චයො. සො සහජාතාරම්මණවසෙන දුවිධො. තත්ථ ‘‘ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිවචනතො ඡන්දවීරියචිත්තවීමංසසඞ්ඛාතා චත්තාරො ධම්මා සහජාතාධිපතිපච්චයොති වෙදිතබ්බා, නො ච ඛො එකතො. යදා හි ඡන්දං ධුරං ජෙට්ඨකං කත්වා චිත්තං පවත්තති, තදා ඡන්දොව අධිපති, න ඉතරෙ. එස නයො සෙසෙසුපි. යං පන ධම්මං ගරුං කත්වා අරූපධම්මා පවත්තන්ති, සො නෙසං ආරම්මණාධිපති. තෙන වුත්තං – ‘‘යං යං ධම්මං ගරුං කත්වා යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්ති චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො’’ති.
අනන්තරභාවෙන උපකාරකො ධම්මො අනන්තරපච්චයො. සමනන්තරභාවෙන උපකාරකො ධම්මො සමනන්තරපච්චයො. ඉදඤ්ච පච්චයද්වයං බහුධා පපඤ්චයන්ති. අයං පනෙත්ථ සාරො – යො හි එස චක්ඛුවිඤ්ඤාණානන්තරා මනොධාතු, මනොධාතුඅනන්තරා මනොවිඤ්ඤාණධාතූතිආදි චිත්තනියමො, සො යස්මා පුරිමචිත්තවසෙනෙව ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤථා. තස්මා අත්තනො අත්තනො අනන්තරං අනුරූපස්ස චිත්තුප්පාදස්ස උප්පාදනසමත්ථොව ධම්මො අනන්තරපච්චයො. තෙනෙවාහ – ‘‘අනන්තරපච්චයොති චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු තංසම්පයුත්තකා ච ධම්මා මනොධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි.
යො අනන්තරපච්චයො, ස්වෙව සමනන්තරපච්චයො. බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව හෙත්ථ නානං, උපචයසන්තතිආදීසු විය, අධිවචනනිරුත්තිදුකාදීසු විය ච, අත්ථතො පන නානං නත්ථි. යම්පි ‘‘අද්ධානන්තරතාය අනන්තරපච්චයො, කාලානන්තරතාය සමනන්තරපච්චයො’’ති ආචරියානං මතං, තං ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලං ඵලසමාපත්තියා සමනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදීහි විරුජ්ඣති. යම්පි තත්ථ වදන්ති – ‘‘ධම්මානං සමුට්ඨාපනසමත්ථතා න පරිහායති, භාවනාබලෙන පන වාරිතත්තා ධම්මා සමනන්තරං නුප්පජ්ජන්තී’’ති, තම්පි කාලානන්තරතාය අභාවමෙව සාධෙති. භාවනාබලෙන හි තත්ථ කාලානන්තරතා නත්ථීති, මයම්පි එතදෙව වදාම. යස්මා ච කාලානන්තරතා නත්ථි, තස්මා සමනන්තරපච්චයතා න යුජ්ජති. කාලානන්තරතාය හි තෙසං සමනන්තරපච්චයො හොතීති ලද්ධි. තස්මා අභිනිවෙසං අකත්වා බ්‍යඤ්ජනමත්තතොවෙත්ථ නානාකරණං පච්චෙතබ්බං, න අත්ථතො. කථං? නත්ථි එතෙසං අන්තරන්ති හි අනන්තරා. සණ්ඨානාභාවතො සුට්ඨු අනන්තරාති සමනන්තරා.
උප්පජ්ජමානො සහ උප්පජ්ජමානභාවෙන උපකාරකො ධම්මො සහජාතපච්චයො, පකාසස්ස පදීපො විය. සො අරූපක්ඛන්ධාදිවසෙන ඡබ්බිධො හොති. යථාහ – චත්තාරො ඛන්ධා අරූපිනො අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො. චත්තාරො මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං…පෙ… ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූපං අඤ්ඤමඤ්ඤං…පෙ… චිත්තචෙතසිකා ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං…පෙ… මහාභූතා උපාදාරූපානං…පෙ… රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානං කිඤ්චිකාලෙ සහජාතපච්චයෙන පච්චයො; කිඤ්චි කාලෙ න සහජාතපච්චයෙන පච්චයොති. ඉදං හදයවත්ථුමෙව සන්ධාය වුත්තං.
අඤ්ඤමඤ්ඤං උප්පාදනුපත්ථම්භනභාවෙන උපකාරකො ධම්මො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො. අඤ්ඤමඤ්ඤුපත්ථම්භකං තිදණ්ඩං විය. සො අරූපක්ඛන්ධාදිවසෙන තිවිධො හොති. යථාහ – චත්තාරො ඛන්ධා අරූපිනො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන පච්චයො. චත්තාරො මහාභූතා…පෙ… ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූපං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන පච්චයොති.
අධිට්ඨානාකාරෙන නිස්සයාකාරෙන ච උපකාරකො ධම්මො නිස්සයපච්චයො, තරුචිත්තකම්මාදීනං පථවීපටාදයො විය. සො ‘‘චත්තාරො ඛන්ධා අරූපිනො අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං සහජාතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඡට්ඨො පනෙත්ථ කොට්ඨාසො ‘‘චක්ඛායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා, සොතඝානජිව්හාකායායතනං කායවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො. යං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්ති, තං රූපං මනොධාතුයා ච මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා ච තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං විභත්තො.
උපනිස්සයපච්චයොති ඉධ පන අයං තාව වචනත්ථො – තදධීනවුත්තිතාය අත්තනො ඵලෙන නිස්සිතො, න පටික්ඛිත්තොති නිස්සයො. යථා පන භුසො ආයාසො උපායාසො, එවං භුසො නිස්සයො උපනිස්සයො. බලවකාරණස්සෙතං අධිවචනං. තස්මා බලවකාරණභාවෙන උපකාරකො ධම්මො උපනිස්සයපච්චයොති වෙදිතබ්බො. සො ආරම්මණූපනිස්සයො, අනන්තරූපනිස්සයො පකතූපනිස්සයොති තිවිධො හොති. තත්ථ ‘‘දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛති, පුබ්බෙ සුචිණ්ණානි ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛති, ඣානා වුට්ඨහිත්වා ඣානං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛති, සෙක්ඛා ගොත්‍රභුං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්ති, වොදානං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්ති, සෙක්ඛා මග්ගා වුට්ඨහිත්වා මග්ගං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්තී’’ති එවමාදිනා නයෙන ආරම්මණූපනිස්සයො තාව ආරම්මණාධිපතිනා සද්ධිං නානත්තං අකත්වා විභත්තො. තත්ථ යං ආරම්මණං ගරුං කත්වා චිත්තචෙතසිකා උප්පජ්ජන්ති, තං නියමතො තෙසං ආරම්මණෙසු බලවාරම්මණං හොති. ඉති ගරුකාතබ්බමත්තට්ඨෙන ආරම්මණාධිපති, බලවකාරණට්ඨෙන ආරම්මණූපනිස්සයොති එවමෙතෙසං නානත්තං වෙදිතබ්බං.
අනන්තරූපනිස්සයොපි ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ඛන්ධා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ඛන්ධානං උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා නයෙන අනන්තරපච්චයෙන සද්ධිං නානත්තං අකත්වාව විභත්තො. මාතිකානික්ඛෙපෙ පන නෙසං ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු තංසම්පයුත්තකා ච ධම්මා මනොධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා නයෙන අනන්තරස්ස ච ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ධම්මානං උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා නයෙන උපනිස්සයස්ස ච ආගතත්තා නික්ඛෙපවිසෙසො අත්ථි, සොපි අත්ථතො එකීභාවමෙව ගච්ඡති. එවං සන්තෙපි අත්තනො අත්තනො අනන්තරං අනුරූපස්ස චිත්තුප්පාදස්ස පවත්තනසමත්ථතාය අනන්තරතා පුරිමචිත්තස්ස ච පච්ඡිමචිත්තුප්පාදනෙ බලවතාය අනන්තරූපනිස්සයතා වෙදිතබ්බා. යථා හි හෙතුපච්චයාදීසු කඤ්චි ධම්මං විනාපි චිත්තං උප්පජ්ජති, න එවං අනන්තරචිත්තං, විනා චිත්තස්ස උප්පත්ති නාම අත්ථි, තස්මා බලවපච්චයො හොති. ඉති අත්තනො අත්තනො අනන්තරං අනුරූපචිත්තුප්පාදවසෙන අනන්තරපච්චයො, බලවකාරණවසෙන අනන්තරූපනිස්සයොති එවමෙතෙසං නානත්තං වෙදිතබ්බං.
පකතූපනිස්සයො පන පකතො උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. පකතො නාම අත්තනො සන්තානෙ නිප්ඵාදිතො වා සද්ධාසීලාදි; උපසෙවිතො වා උතුභොජනාදි. පකතියායෙව වා උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො, ආරම්මණානන්තරෙහි අසම්මිස්සොති අත්ථො. තස්ස ‘‘පකතූපනිස්සයො – සද්ධං උපනිස්සාය දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම්මං කරොති, ඣානං උප්පාදෙති, විපස්සනං උප්පාදෙති, මග්ගං උප්පාදෙති, අභිඤ්ඤං උප්පාදෙති, සමාපත්තිං උප්පාදෙති, සීලං… සුතං… චාගං… පඤ්ඤං උපනිස්සාය දානං දෙති…පෙ… සමාපත්තිං උප්පාදෙති. සද්ධා… සීලං… සුතං… චාගො… පඤ්ඤා සද්ධාය… සීලස්ස… සුතස්ස… චාගස්ස… පඤ්ඤාය උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා නයෙන අනෙකප්පකාරකො පභෙදො වෙදිතබ්බො. ඉති ඉමෙ සද්ධාදයො පකතා චෙව බලවකාරණට්ඨෙන උපනිස්සයා චාති පකතූපනිස්සයොති.
පඨමතරං උප්පජ්ජිත්වා වත්තමානභාවෙන උපකාරකො ධම්මො පුරෙජාතපච්චයො. සො පඤ්චද්වාරෙ වත්ථාරම්මණහදයවත්ථුවසෙන එකාදසවිධො හොති. යථාහ – චක්ඛායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො. සොත… ඝාන… ජිව්හා… කායායතනං, රූපායතනං, සද්ද… ගන්ධ… රස… ඵොට්ඨබ්බායතනං, කායවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො. රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනං මනොධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො. යං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්ති, තං රූපං මනොධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො, මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං කිඤ්චි කාලෙ පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො, කිඤ්චි කාලෙ න පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයොති.
පුරෙජාතානං රූපධම්මානං උපත්ථම්භකට්ඨෙන උපකාරකො අරූපධම්මො පච්ඡාජාතපච්චයො, ගිජ්ඣපොතකසරීරානං ආහාරාසාචෙතනා විය. තෙන වුත්තං – ‘‘පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති.
ආසෙවනට්ඨෙන අනන්තරානං පගුණබලවභාවාය උපකාරකො ධම්මො ආසෙවනපච්චයො, ගන්ථාදීසු පුරිමාපුරිමාභියොගො විය. සො කුසලාකුසලකිරියජවනවසෙන තිවිධො හොති. යථාහ – පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ධම්මානං ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො. පුරිමා පුරිමා අකුසලා…පෙ… කිරියාබ්‍යාකතා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කිරියාබ්‍යාකතානං ධම්මානං ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයොති.
චිත්තපයොගසඞ්ඛාතෙන කිරියාභාවෙන උපකාරකො ධම්මො කම්මපච්චයො. සො නානාක්ඛණිකාය චෙව කුසලාකුසලචෙතනාය සහජාතාය ච සබ්බායපි චෙතනාය වසෙන දුවිධො හොති. යථාහ – කුසලාකුසලං කම්මං විපාකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො. චෙතනා සම්පයුත්තකානං ධම්මානං තං සමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයොති.
නිරුස්සාහසන්තභාවෙන නිරුස්සාහසන්තභාවාය උපකාරකො විපාකධම්මො විපාකපච්චයො. සො පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං, පටිසන්ධියං කටත්තා ච රූපානං, සබ්බත්ථ ච සම්පයුත්තධම්මානං විපාකපච්චයො හොති. යථාහ – විපාකාබ්‍යාකතො එකො ඛන්ධො තිණ්ණං ඛන්ධානං, චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං, විපාකපච්චයෙන පච්චයො…පෙ… පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතො එකො ඛන්ධො…පෙ… ද්වෙ ඛන්ධා ද්වින්නං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං විපාකපච්චයෙන පච්චයො. ඛන්ධා වත්ථුස්ස විපාකපච්චයෙන පච්චයොති.
රූපාරූපානං උපත්ථම්භකට්ඨෙන උපකාරකා චත්තාරො ආහාරා ආහාරපච්චයො. යථාහ – කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො. අරූපිනො ආහාරා සම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයොති. පඤ්හාවාරෙ පන ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා ආහාරා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’තිපි වුත්තං.
අධිපතියට්ඨෙන උපකාරකා ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියවජ්ජා වීසතින්ද්‍රියා ඉන්ද්‍රියපච්චයො. තත්ථ චක්ඛුන්ද්‍රියාදයො පඤ්ච අරූපධම්මානංයෙව, සෙසා රූපාරූපානං පච්චයා හොන්ති. යථාහ – චක්ඛුන්ද්‍රියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා, සොත… ඝාන… ජිව්හා… කායින්ද්‍රියං කායවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො. රූපජීවිතින්ද්‍රියං කටත්තාරූපානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො. අරූපිනො ඉන්ද්‍රියා සම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයොති. පඤ්හාවාරෙ පන ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා ඉන්ද්‍රියා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො’’තිපි වුත්තං.
උපනිජ්ඣායනට්ඨෙන උපකාරකානි ඨපෙත්වා ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු කායිකසුඛදුක්ඛවෙදනාද්වයං සබ්බානිපි කුසලාදිභෙදානි සත්ත ඣානඞ්ගානි ඣානපච්චයො. යථාහ – ඣානඞ්ගානි ඣානසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං ඣානපච්චයෙන පච්චයොති. පඤ්හාවාරෙ පන පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතානි ඣානඞ්ගානි සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං ඣානපච්චයෙන පච්චයො’’තිපි වුත්තං.
යතො තතො වා නිය්‍යානට්ඨෙන උපකාරකානි කුසලාදිභෙදානි ද්වාදස මග්ගඞ්ගානි මග්ගපච්චයො. යථාහ – ‘‘මග්ගඞ්ගානි මග්ගසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං මග්ගපච්චයෙන පච්චයො’’ති. පඤ්හාවාරෙ පන ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතානි මග්ගඞ්ගානි සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං මග්ගපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තං. න එතෙ පන ද්වෙපි ඣානමග්ගපච්චයා යථාසඞ්ඛ්‍යං ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණාහෙතුකචිත්තෙසු ලබ්භන්තීති වෙදිතබ්බා.
එකවත්ථුකඑකාරම්මණඑකුප්පාදෙකනිරොධසඞ්ඛාතෙන සම්පයුත්තභාවෙන උපකාරකා අරූපධම්මා සම්පයුත්තපච්චයො. යථාහ – ‘‘චත්තාරො ඛන්ධා අරූපිනො අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො’’ති.
එකවත්ථුකාදිභාවානුපගමෙන උපකාරකා රූපිනො ධම්මා අරූපීනං, අරූපිනො ධම්මා රූපීනං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො. සො සහජාතපච්ඡාජාතපුරෙජාතවසෙන තිවිධො හොති. වුත්තඤ්හෙතං – සහජාතා කුසලා ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො. පච්ඡාජාතා කුසලා ඛන්ධා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයොති. අබ්‍යාකතපදස්ස පන සහජාතවිභඞ්ගෙ ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා ඛන්ධා කටත්තාරූපානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො. ඛන්ධා වත්ථුස්ස, වත්ථු ඛන්ධානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තං. පුරෙජාතං පන චක්ඛුන්ද්‍රියාදිවත්ථුවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. යථාහ – පුරෙජාතං චක්ඛායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස…පෙ… කායායතනං කායවිඤ්ඤාණස්ස විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො. වත්ථු විපාකාබ්‍යාකතානං කිරියාබ්‍යාකතානං ඛන්ධානං වත්ථු කුසලානං ඛන්ධානං, වත්ථු අකුසලානං ඛන්ධානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයොති.
පච්චුප්පන්නලක්ඛණෙන අත්ථිභාවෙන තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස උපත්ථම්භකට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො අත්ථිපච්චයො. තස්ස අරූපක්ඛන්ධමහාභූතනාමරූපචිත්තචෙතසිකමහාභූතායතනවත්ථුවසෙන සත්තධා මාතිකා නික්ඛිත්තා. යථාහ – චත්තාරො ඛන්ධා අරූපිනො අඤ්ඤමඤ්ඤං අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො; චත්තාරො මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං, ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූපං අඤ්ඤමඤ්ඤං, චිත්තචෙතසිකා ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං මහාභූතා උපාදාරූපානං, චක්ඛායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා…පෙ… කායායතනං…පෙ… රූපායතනං…පෙ… ඵොට්ඨබ්බායතනං කායවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො. රූපායතනං…පෙ… ඵොට්ඨබ්බායතනං මනොධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො. යං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්ති, තං රූපං මනොධාතුයා ච මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා ච තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං අත්ථිපච්චයෙන පච්චයොති. පඤ්හාවාරෙ පන සහජාතං, පුරෙජාතං, පච්ඡාජාතං, ආහාරං, ඉන්ද්‍රියන්තිපි නික්ඛිපිත්වා සහජාතෙ තාව ‘‘එකො ඛන්ධො තිණ්ණං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා නයෙන නිද්දෙසො කතො. පුරෙජාතෙ පුරෙජාතානං චක්ඛාදීනං වසෙන නිද්දෙසො කතො. පච්ඡාජාතෙ පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතානං චිත්තචෙතසිකානං පච්චයවසෙන නිද්දෙසො කතො. ආහාරින්ද්‍රියෙසු පන ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො. රූපජීවිතින්ද්‍රියං කටත්තාරූපානං අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං නිද්දෙසො කතොති.
අත්තනො අනන්තරං උප්පජ්ජමානානං අරූපධම්මානං පවත්තිඔකාසස්ස දානෙන උපකාරකා සමනන්තරනිරුද්ධා අරූපධම්මා නත්ථිපච්චයො. යථාහ – සමනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පටුප්පන්නානං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං නත්ථිපච්චයෙන පච්චයොති.
තෙ එව විගතභාවෙන උපකාරකත්තා විගතපච්චයො. යථාහ – සමනන්තරවිගතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පටුප්පන්නානං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං විගතපච්චයෙන පච්චයොති.
අත්ථිපච්චයධම්මා එව අවිගතභාවෙන උපකාරකත්තා අවිගතපච්චයොති වෙදිතබ්බා. දෙසනාවිලාසෙන පන තථා විනෙතබ්බවෙනෙය්‍යවසෙන වා අයං දුකො වුත්තො; සහෙතුකදුකං වත්වාපි හෙතුසම්පයුත්තදුකො වියාති.
ඉමෙසු පන චතුවීසතියා පච්චයෙසු අසම්මොහත්ථං –
ධම්මතො කාලතො චෙව, නානප්පකාරභෙදතො;
පච්චයුප්පන්නතො චෙව, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.
තත්ථ ධම්මතොති – ඉමෙසු හි පච්චයෙසු හෙතුපච්චයො තාව නාමරූපධම්මෙසු නාමධම්මෙකදෙසො. ආරම්මණපච්චයො සද්ධිං පඤ්ඤත්තියා ච අභාවෙන සබ්බෙපි නාමරූපධම්මා. අධිපතිපච්චයෙ සහජාතාධිපති නාමධම්මෙකදෙසො, තථා කම්මඣානමග්ගපච්චයා. ආරම්මණාධිපති සබ්බෙපි ගරුකාතබ්බා ආරම්මණධම්මා. අනන්තරසමනන්තරපච්ඡාජාතආසෙවනවිපාකසම්පයුත්තනත්ථිවිගතපච්චයා නාමධම්මාව. නිබ්බානස්ස අසඞ්ගහිතත්තා නාමධම්මෙකදෙසොතිපි වත්තුං වට්ටති. පුරෙජාතපච්චයො රූපෙකදෙසො. සෙසා යථාලාභවසෙන නාමරූපධම්මාති එවං තාවෙත්ථ ධම්මතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.
කාලතොති –
පච්චුප්පන්නාව හොන්තෙත්ථ, පච්චයා දස පඤ්ච ච;
අතීතා එව පඤ්චෙකො, තෙ කාලෙ ද්වෙපි නිස්සිතො;
තයො තිකාලිකා චෙව, විමුත්තා චාපි කාලතොති.
එතෙසු හි හෙතුපච්චයො සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයපුරෙජාතපච්ඡාජාතවිපාකආහාරඉන්ද්‍රියඣානමග්ගසම්පයුත්තවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයොති ඉමෙ පන්නරස පච්චයා පච්චුප්පන්නධම්මාව හොන්ති. අනන්තරපච්චයො සමනන්තරආසෙවනනත්ථිවිගතපච්චයොති ඉමෙ පඤ්ච අතීතායෙව හොන්ති. එකො පන කම්මපච්චයො, සො පච්චුප්පන්නාතීතෙ ද්වෙපි කාලෙ නිස්සිතො හොති. සෙසා ආරම්මණපච්චයො අධිපතිපච්චයො උපනිස්සයපච්චයොති ඉමෙ තයො පච්චයා තෙකාලිකාපි හොන්ති, පඤ්ඤත්තියා සද්ධිං නිබ්බානස්ස සඞ්ගහිතත්තා කාලවිමුත්තාපීති. එවමෙත්ථ කාලතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.
නානප්පකාරභෙදතො පච්චයුප්පන්නතොති ඉමෙසං පන ද්වින්නං පදානං අත්ථො නිද්දෙසවාරෙ ආවිභවිස්සතීති.
පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා.
පච්චයනිද්දෙසො
1. හෙතුපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා
1. ඉදානි සබ්බෙපි තෙ පච්චයෙ උද්දිට්ඨපටිපාටියා නිද්දිසිත්වා දස්සෙතුං හෙතුපච්චයොති හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයොතිආදිමාහ. තත්ථ හෙතුපච්චයොති චතුවීසතියා පච්චයෙසු නික්ඛිත්තපටිපාටියා සබ්බපඨමං භාජෙතබ්බස්ස පදුද්ධාරො. සෙසපච්චයෙසුපි ඉමිනාව නයෙන පඨමං භාජෙතබ්බපදං උද්ධරිත්වා විස්සජ්ජනං කතන්ති වෙදිතබ්බං. අයං පනෙත්ථ සම්බන්ධො – යො පච්චයුද්දෙසෙ හෙතුපච්චයොති උද්දිට්ඨො, සො නිද්දෙසතො ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං වෙදිතබ්බො. ඉමිනා උපායෙන සබ්බපච්චයෙසු භාජෙතබ්බස්ස පදස්ස විස්සජ්ජනෙන සද්ධිං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.
ඉදානි හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානන්ති එත්ථ ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති අවත්වා ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති කස්මා වුත්තන්ති? පච්චයස්ස චෙව පච්චයුප්පන්නානඤ්ච වවත්ථාපනතො. හෙතුසම්පයුත්තකානන්ති හි වුත්තෙ හෙතුනා සම්පයුත්තකානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති අත්ථො භවෙය්‍ය. එවං සන්තෙ අසුකො නාම ධම්මො හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති පච්චයවවත්ථානං න පඤ්ඤායෙය්‍ය. අථාපි හෙතුනා සම්පයුත්තකානං හෙතුසම්පයුත්තකානන්ති අත්ථං අග්ගහෙත්වාව යෙසං කෙසඤ්චි සම්පයුත්තකානං හෙතූ හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති අත්ථො භවෙය්‍ය, එවං සන්තෙ හෙතුනා විප්පයුත්තා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයොපි සම්පයුත්තකායෙව, හෙතුනා සම්පයුත්තා කුසලාදයොපි. තත්ථ අයං හෙතු අසුකස්ස නාම සම්පයුත්තකධම්මස්ස පච්චයොති පච්චයුප්පන්නවවත්ථානං න පඤ්ඤායෙය්‍ය. තස්මා පච්චයඤ්චෙව පච්චයුප්පන්නඤ්ච වවත්ථාපෙන්තො ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති ආහ. තස්සත්ථො – හෙතුසම්පයුත්තකානං කුසලාදිධම්මානං යො හෙතු සම්පයුත්තකො, සො හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති. තත්‍රාපි ‘‘පච්චයො’’ති අවත්වා ‘‘හෙතුපච්චයෙනා’’ති වචනං හෙතුනො අඤ්ඤථා පච්චයභාවපටිසෙධනත්ථං. අයඤ්හි හෙතු හෙතුපච්චයෙනාපි පච්චයො හොති, සහජාතාදිපච්චයෙනාපි. තත්‍රාස්ස ය්වායං සහජාතාදිපච්චයවසෙන අඤ්ඤථාපි පච්චයභාවො, තස්ස පටිසෙධනත්ථං හෙතුපච්චයෙනාති වුත්තං. එවං සන්තෙපි ‘‘තංසම්පයුත්තකාන’’න්ති අවත්වා කස්මා ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති වුත්තන්ති? නිද්දිසිතබ්බස්ස අපාකටත්තා. තංසම්පයුත්තකානන්ති හි වුත්තෙ යෙන තෙ තංසම්පයුත්තකා නාම හොන්ති, අයං නාම සොති නිද්දිසිතබ්බො අපාකටො. තස්ස අපාකටත්තා යෙන සම්පයුත්තා තෙ තංසම්පයුත්තකාති වුච්චන්ති, තං සරූපතොව දස්සෙතුං ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති වුත්තං.
තංසමුට්ඨානානන්ති එත්ථ පන නිද්දිසිතබ්බස්ස පාකටත්තා තං-ගහණං කතං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – තෙ හෙතූ චෙව හෙතුසම්පයුත්තකා ච ධම්මා සමුට්ඨානං එතෙසන්ති තංසමුට්ඨානානි. තෙසං තංසමුට්ඨානානං, හෙතුතො චෙව හෙතුසම්පයුත්තධම්මෙහි ච නිබ්බත්තානන්ති අත්ථො. ඉමිනා චිත්තසමුට්ඨානරූපං ගණ්හාති. කිං පන තං චිත්තතො අඤ්ඤෙනපි සමුට්ඨාතීති? ආම, සමුට්ඨාති. සබ්බෙපි හි චිත්තචෙතසිකා එකතො හුත්වා රූපං සමුට්ඨාපෙන්ති. ලොකියධම්මදෙසනායං පන චිත්තස්ස අධිකභාවතො තථාවිධං රූපං චිත්තසමුට්ඨානන්ති වුච්චති. තෙනෙවාහ චිත්තචෙතසිකා ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං සහජාතපච්චයෙන පච්චයොති.
යදි එවං ඉධාපි ‘‘තංසමුට්ඨානාන’’න්ති අවත්වා චිත්තසමුට්ඨානානන්ති කස්මා න වුත්තන්ති? අචිත්තසමුට්ඨානානම්පි සඞ්ගණ්හනතො. පඤ්හාවාරස්මිඤ්හි ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති ආගතං’’. තස්ස සඞ්ගණ්හනත්ථං ඉධ චිත්තසමුට්ඨානානන්ති අවත්වා තංසමුට්ඨානානන්ති වුත්තං. තස්සත්ථො – චිත්තජරූපං අජනයමානාපි තෙ හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකා ධම්මා සහජාතාදිපච්චයවසෙන සමුට්ඨානං එතෙසන්ති තංසමුට්ඨානානි. තෙසං තංසමුට්ඨානානං පවත්තෙ චිත්තජානං පටිසන්ධියඤ්ච කටත්තාරූපානම්පි හෙතූ හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති. ඉමිනා උපායෙන අඤ්ඤෙසුපි තංසමුට්ඨානානන්ති ආගතට්ඨානෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.
කස්මා පනායං හෙතු පටිසන්ධියමෙව කටත්තාරූපානං හෙතුපච්චයො හොති, න පවත්තෙති? පටිසන්ධියං කම්මජරූපානං චිත්තපටිබද්ධවුත්තිතාය. පටිසන්ධියඤ්හි කම්මජරූපානං චිත්තපටිබද්ධා පවත්ති, චිත්තවසෙන උප්පජ්ජන්ති චෙව තිට්ඨන්ති ච. තස්මිඤ්හි ඛණෙ චිත්තං චිත්තජරූපං ජනෙතුං න සක්කොති, තානිපි විනා චිත්තෙන උප්පජ්ජිතුං වා ඨාතුං වා න සක්කොන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, තස්මිං පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙ නාමරූපස්ස අවක්කන්ති හොතී’’ති (සං. නි. 2.39). පවත්තියං පන තෙසං චිත්තෙ විජ්ජමානෙපි කම්මපටිබද්ධාව පවත්ති, න චිත්තපටිබද්ධා. අවිජ්ජමානෙ චාපි චිත්තෙ නිරොධසමාපන්නානං උප්පජ්ජන්තියෙව.
කස්මා පන පටිසන්ධික්ඛණෙ චිත්තං චිත්තජරූපං ජනෙතුං න සක්කොතීති? කම්මවෙගක්ඛිත්තතාය චෙව අප්පතිට්ඨිතවත්ථුතාය ච දුබ්බලත්තා. තඤ්හි තදා කම්මවෙගක්ඛිත්තං අපුරෙජාතවත්ථුකත්තා ච අප්පතිට්ඨිතවත්ථුකන්ති දුබ්බලං හොති. තස්මා පපාතෙ පතිතමත්තො පුරිසො කිඤ්චි සිප්පං කාතුං විය රූපං ජනෙතුං න සක්කොති; කම්මජරූපමෙව පනස්ස චිත්තසමුට්ඨානරූපට්ඨානෙ තිට්ඨති. තඤ්ච කම්මජරූපස්සෙව බීජට්ඨානෙ තිට්ඨති. කම්මං පනස්ස ඛෙත්තසදිසං, කිලෙසා ආපසදිසා. තස්මා සන්තෙපි ඛෙත්තෙ ආපෙ ච පඨමුප්පත්තියං බීජානුභාවෙන රුක්ඛුප්පත්ති විය පටිසන්ධික්ඛණෙ චිත්තානුභාවෙන රූපකායස්ස උප්පත්ති. බීජෙ පන විගතෙපි පථවීආපානුභාවෙන රුක්ඛස්ස උපරූපරි පවත්ති විය; විනා චිත්තෙන කම්මතොව කටත්තාරූපානං පවත්ති හොතීති වෙදිතබ්බා. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘කම්මං ඛෙත්තං විඤ්ඤාණං බීජං තණ්හා ස්නෙහො’’ති (අ. නි. 3.77).
අයඤ්ච පනත්ථො ඔකාසවසෙනෙව ගහෙතබ්බො. තයො හි ඔකාසා – නාමොකාසො, රූපොකාසො, නාමරූපොකාසොති. තත්ථ අරූපභවො නාමොකාසො නාම. තත්‍ර හි හදයවත්ථුමත්තම්පි රූපපච්චයං විනා අරූපධම්මාව උප්පජ්ජන්ති. අසඤ්ඤභවො රූපොකාසො නාම. තත්‍ර හි පටිසන්ධිචිත්තමත්තම්පි අරූපපච්චයං විනා රූපධම්මාව උප්පජ්ජන්ති. පඤ්චවොකාරභවො නාමරූපොකාසො නාම. තත්‍ර හි වත්ථුරූපමත්තම්පි විනා පටිසන්ධියං අරූපධම්මා, පටිසන්ධිචිත්තඤ්ච විනා කම්මජාපි රූපධම්මා නුප්පජ්ජන්ති. යුගනද්ධාව රූපාරූපානං උප්පත්ති. යථා හි සස්සාමිකෙ සරාජකෙ ගෙහෙ සද්වාරපාලකෙ රාජාණත්තිං විනා පඨමප්පවෙසො නාම නත්ථි, අපරභාගෙ පන විනාපි ආණත්තිං පුරිමාණත්තිආනුභාවෙනෙව හොති, එවමෙව පඤ්චවොකාරෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණරාජස්ස සහජාතාදිපච්චයතං විනා රූපස්ස පටිසන්ධිවසෙන පඨමුප්පත්ති නාම නත්ථි. අපරභාගෙ පන විනාපි පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස සහජාතාදිපච්චයානුභාවං පුරිමානුභාවවසෙන ලද්ධප්පවෙසස්ස කම්මතො පවත්ති හොති. අසඤ්ඤභවො පන යස්මා අරූපොකාසො න හොති, තස්මා තත්ථ විනාව අරූපපච්චයා අසඤ්ඤොකාසත්තා රූපං පවත්තති, අස්සාමිකෙ සුඤ්ඤගෙහෙ අත්තනො ගෙහෙ ච පුරිසස්ස පවෙසො විය. අරූපභවොපි යස්මා රූපොකාසො න හොති, තස්මා තත්ථ විනාව රූපපච්චයා අඤ්ඤොකාසත්තා අරූපධම්මා පවත්තන්ති. පඤ්චවොකාරභවො පන රූපාරූපොකාසොති නත්ථෙත්ථ අරූපපච්චයං විනා පටිසන්ධික්ඛණෙ රූපානං උප්පත්තීති. ඉති අයං හෙතු පටිසන්ධියමෙව කටත්තාරූපානං පච්චයො හොති, න පවත්තෙති.
නනු ‘‘හෙතූ සහජාතානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති වුත්තෙ සබ්බොපි අයමත්ථො ගහිතො හොති, අථ කස්මා ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපාන’’න්ති ඉදං ගහිතන්ති? පවත්තියං කටත්තාරූපාදීනං පච්චයභාවපටිබාහනතො. එවඤ්හි සති යානි පවත්තියං හෙතුනා සහ එකක්ඛණෙ කටත්තාරූපානි චෙව උතුආහාරසමුට්ඨානානි ච ජායන්ති, තෙසම්පි හෙතූ හෙතුපච්චයොති ආපජ්ජෙය්‍ය, න ච සො තෙසං පච්චයො. තස්මා තෙසං පච්චයභාවස්ස පටිබාහනත්ථමෙතං ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං.
ඉදානි ‘‘නානප්පකාරභෙදතො පච්චයුප්පන්නතො’’ති ඉමෙසං පදානං වසෙනෙත්ථ විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. තෙසු නානප්පකාරභෙදතොති අයඤ්හි හෙතු නාම ජාතිතො කුසලාකුසලවිපාකකිරියභෙදතො චතුබ්බිධො. තත්ථ කුසලහෙතු භූමන්තරතො කාමාවචරාදිභෙදෙන චතුබ්බිධො, අකුසලහෙතු කාමාවචරොව විපාකහෙතු කාමාවචරාදිභෙදෙන චතුබ්බිධො, කිරියහෙතු කාමාවචරො රූපාවචරො අරූපාවචරොති තිවිධො. තත්ථ කාමාවචරකුසලහෙතු නාමතො අලොභාදිවසෙන තිවිධො. රූපාවචරාදිකුසලහෙතූසුපි එසෙව නයො. අකුසලහෙතු ලොභාදිවසෙන තිවිධො. විපාකකිරියහෙතූ පන අලොභාදිවසෙන තයො තයො හොන්ති. තංතංචිත්තසම්පයොගවසෙන පන තෙසං තෙසං හෙතූනං නානප්පකාරභෙදොයෙවාති එවං තාවෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.
පච්චයුප්පන්නතොති ඉමිනා පච්චයෙන ඉමෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, ඉමෙසං නාම ධම්මානං අයං පච්චයොති එවම්පි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති අත්ථො. තත්ථ ඉමස්මිං තාව හෙතුපච්චයෙ කාමාවචරකුසලහෙතු කාමභවරූපභවෙසු අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච හෙතුපච්චයො හොති, අරූපභවෙ සම්පයුත්තධම්මානංයෙව. රූපාවචරකුසලහෙතු කාමභවරූපභවෙසුයෙව සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච හෙතුපච්චයො. අරූපාවචරකුසලහෙතු කාමාවචරකුසලහෙතුසදිසොව. තථා අපරියාපන්නකුසලහෙතු, තථා අකුසලහෙතු. කාමාවචරවිපාකහෙතු පන කාමභවස්මිංයෙව අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානං, පටිසන්ධියං කටත්තාරූපානං, පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච හෙතුපච්චයො. රූපාවචරවිපාකහෙතු රූපභවෙ වුත්තප්පකාරානඤ්ඤෙව හෙතුපච්චයො. අරූපාවචරවිපාකහෙතු අරූපභවෙ සම්පයුත්තකානඤ්ඤෙව හෙතුපච්චයො. අපරියාපන්නවිපාකහෙතු කාමභවරූපභවෙසු සම්පයුත්තකානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච අරූපභවෙ අරූපධම්මානඤ්ඤෙව හෙතුපච්චයො. කිරියහෙතූසු පන තෙභූමකෙසුපි කුසලහෙතුසදිසොව පච්චයොති. එවමෙත්ථ පච්චයුප්පන්නතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති.
හෙතුපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා.
2. ආරම්මණපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා
2. ආරම්මණපච්චයනිද්දෙසෙ රූපායතනන්ති රූපසඞ්ඛාතං ආයතනං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණසඞ්ඛාතාය ධාතුයා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තංසම්පයුත්තකානන්ති තාය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා සම්පයුත්තකානං තිණ්ණං ඛන්ධානං, සබ්බෙසම්පි චක්ඛුපසාදවත්ථුකානං චතුන්නං ඛන්ධානං රූපායතනං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයොති අත්ථො. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. මනොධාතුයාති සසම්පයුත්තධම්මාය තිවිධායපි මනොධාතුයා රූපායතනාදීනි පඤ්ච ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, නො ච ඛො එකක්ඛණෙ. සබ්බෙ ධම්මාති එතානි ච රූපායතනාදීනි පඤ්ච අවසෙසා ච සබ්බෙපි ඤෙය්‍යධම්මා ඉමා ඡ ධාතුයො ඨපෙත්වා සෙසාය සසම්පයුත්තධම්මාය මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයොති අත්ථො. යං යං ධම්මං ආරබ්භාති ඉමිනා යෙ එතෙ එතාසං සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං ආරම්මණධම්මා වුත්තා, තෙ තාසං ධාතූනං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනක්ඛණෙයෙව ආරම්මණපච්චයො හොන්තීති දීපෙති. එවං හොන්තාපි ච න එකතො හොන්ති, යං යං ආරබ්භ යෙ යෙ උප්පජ්ජන්ති, තෙසං තෙසං තෙ තෙ විසුං විසුං ආරම්මණපච්චයො හොන්තීතිපි දීපෙති. උප්පජ්ජන්තීති ඉදං යථා නජ්ජො සන්දන්ති, පබ්බතා තිට්ඨන්තීති සබ්බකාලසඞ්ගහවසෙන, එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තෙන යෙපි ආරබ්භ යෙ උප්පජ්ජිංසු, යෙපි උප්පජ්ජිස්සන්ති, තෙ සබ්බෙ ආරම්මණපච්චයෙනෙව උප්පජ්ජිංසු ච උප්පජ්ජිස්සන්ති චාති සිද්ධං හොති. චිත්තචෙතසිකා ධම්මාති ඉදං ‘‘යෙ යෙ ධම්මා’’ති වුත්තානං සරූපතො නිදස්සනං. තෙ තෙ ධම්මාති තෙ තෙ ආරම්මණධම්මා. තෙසං තෙසන්ති තෙසං තෙසං චිත්තචෙතසිකධම්මානං. අයං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා.
ඉදං පන ආරම්මණං නාම රූපාරම්මණං සද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බධම්මාරම්මණන්ති කොට්ඨාසතො ඡබ්බිධං හොති. තත්ථ ඨපෙත්වා පඤ්ඤත්තිං අවසෙසං භූමිතො කාමාවචරං…පෙ… අපරියාපන්නන්ති චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ කාමාවචරං කුසලාකුසලවිපාකකිරියරූපභෙදතො පඤ්චවිධං; රූපාවචරං කුසලවිපාකකිරියතො තිවිධං, තථා අරූපාවචරං, අපරියාපන්නං කුසලවිපාකනිබ්බානවසෙන තිවිධං හොති. සබ්බමෙව වා එතං කුසලාකුසලවිපාකකිරියරූපනිබ්බානපඤ්ඤත්තිභෙදතො සත්තවිධං හොති. තත්ථ කුසලං භූමිභෙදතො චතුබ්බිධං හොති, අකුසලං කාමාවචරමෙව, විපාකං චතුභූමකං, කිරියං තිභූමකං, රූපං එකභූමකං කාමාවචරමෙව, නිබ්බානම්පි එකභූමකං අපරියාපන්නමෙව, පඤ්ඤත්ති භූමිවිනිමුත්තාති එවමෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.
එවං භින්නෙ පනෙතස්මිං ආරම්මණෙ කාමාවචරකුසලාරම්මණං කාමාවචරකුසලස්ස, රූපාවචරකුසලස්ස, අකුසලස්ස, කාමාවචරවිපාකස්ස, කාමාවචරකිරියස්ස, රූපාවචරකිරියස්ස චාති ඉමෙසං ඡන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොති. රූපාවචරකුසලාරම්මණං තෙසු ඡසු රාසීසු කාමාවචරවිපාකවජ්ජානං පඤ්චන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොති. අරූපාවචරකුසලාරම්මණං කාමාවචරකුසලස්ස, රූපාවචරකුසලස්ස, අරූපාවචරකුසලස්ස, අකුසලස්ස, අරූපාවරචරවිපාකස්ස, කාමාවචරකිරියස්ස, රූපාවචරකිරියස්ස, අරූපාවචරකිරියස්ස චාති ඉමෙසං අට්ඨන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොති. අපරියාපන්නකුසලාරම්මණං කාමාවචරරූපාවචරතො කුසලකිරියානමෙව ආරම්මණපච්චයො හොති. අකුසලාරම්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස්ස, අකුසලස්ස, කාමාවචරවිපාකස්ස, කාමාවචරරූපාවචරකිරියස්ස චාති ඉමෙසං ඡන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොති.
කාමාවචරවිපාකාරම්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස්ස, අකුසලස්ස, කාමාවචරවිපාකස්ස, කාමාවචරරූපාවචරකිරියස්ස චාති ඉමෙසං ඡන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොති. රූපාවචරවිපාකාරම්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස්ස, අකුසලස්ස, කාමාවචරරූපාවචරකිරියස්ස චාති ඉමෙසං පඤ්චන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොති. අරූපාවචරවිපාකාරම්මණම්පි ඉමෙසංයෙව පඤ්චන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොති. අපරියාපන්නවිපාකාරම්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලකිරියානඤ්ඤෙව ආරම්මණපච්චයො හොති.
කාමාවචරකිරියාරම්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස්ස, අකුසලස්ස, කාමාවචරවිපාකස්ස, කාමාවචරරූපාවචරකිරියස්ස චාති ඉමෙසං ඡන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොති. රූපාවචරකිරියාරම්මණං ඉමෙසු ඡසු රාසීසු කාමාවචරවිපාකවජ්ජානං පඤ්චන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොති. අරූපාවචරකිරියාරම්මණං තෙසං පඤ්චන්නං අරූපාවචරකිරියස්ස චාති ඉමෙසං ඡන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොති. චතුසමුට්ඨානං රූපක්ඛන්ධසඞ්ඛාතං රූපාරම්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස්ස අකුසලස්ස කාමාවචරවිපාකස්ස කාමාවචරරූපාවචරකිරියස්ස චාති ඉමෙසං ඡන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොති. නිබ්බානාරම්මණං කාමාවචරරූපාවචරකුසලස්ස, අපරියාපන්නතො කුසලවිපාකස්ස, කාමාවචරරූපාවචරකිරියස්ස චාති ඉමෙසං ඡන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොති. රූපාවචරකුසලකිරියානං කෙචි නිච්ඡන්ති, තං යුත්තිතො උපධාරෙතබ්බං. නානප්පකාරකං පන පඤ්ඤත්තිආරම්මණං තෙභූමකකුසලස්ස, අකුසලස්ස, රූපාවචරවිපාකස්ස, අරූපාවචරවිපාකස්ස, තෙභූමකකිරියස්ස චාති ඉමෙසං නවන්නං රාසීනං ආරම්මණපච්චයො හොති. තත්ථ යං යං ආරම්මණං යෙසං යෙසං පච්චයො, තෙ තෙ තංතංපච්චයුප්පන්නා නාම හොන්තීති එවමෙත්ථ පච්චයුප්පන්නතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති.
ආරම්මණපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා.
3. අධිපතිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා
3. අධිපතිපච්චයනිද්දෙසෙ ඡන්දාධිපතීති ඡන්දසඞ්ඛාතො අධිපති. ඡන්දං ධුරං කත්වා ඡන්දං ජෙට්ඨකං කත්වා චිත්තුප්පත්තිකාලෙ උප්පන්නස්ස කත්තුකම්‍යතාඡන්දස්සෙතං නාමං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. කස්මා පන යථා හෙතුපච්චයනිද්දෙසෙ හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති වුත්තං, එවමිධ ‘‘අධිපතී අධිපතිසම්පයුත්තකානන්ති අවත්වා ‘‘ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්තිආදිනා නයෙන දෙසනා කතාති? එකක්ඛණෙ අභාවතො. පුරිමනයස්මිඤ්හි ද්වෙ තයො හෙතූ එකක්ඛණෙපි හෙතුපච්චයො හොන්ති මූලට්ඨෙන. උපකාරකභාවස්ස අවිජහනතො. අධිපති පන ජෙට්ඨකට්ඨෙන උපකාරකො, න ච එකක්ඛණෙ බහූ ජෙට්ඨකා නාම හොන්ති. තස්මා එකතො උප්පන්නානම්පි නෙසං එකක්ඛණෙ අධිපතිපච්චයභාවො නත්ථි. තස්ස අධිපතිපච්චයභාවස්ස එකක්ඛණෙ අභාවතො ඉධ එවං දෙසනා කතාති.
එවං සහජාතාධිපතිං දස්සෙත්වා ඉදානි ආරම්මණාධිපතිං දස්සෙතුං යං යං ධම්මං ගරුං කත්වාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ යං යං ධම්මන්ති යං යං ආරම්මණධම්මං. ගරුං කත්වාති ගරුකාරචිත්තීකාරවසෙන වා අස්සාදවසෙන වා ගරුං භාරියං ලද්ධබ්බං අවිජහිතබ්බං අනවඤ්ඤාතං කත්වා. තෙ තෙ ධම්මාති තෙ තෙ ගරුකාතබ්බධම්මා. තෙසං තෙසන්ති තෙසං තෙසං ගරුකාරකධම්මානං. අධිපතිපච්චයෙනාති ආරම්මණාධිපතිපච්චයෙන පච්චයො හොතීති අයං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා.
අයං පන අධිපති නාම සහජාතාරම්මණවසෙන දුවිධො. තත්ථ සහජාතො ඡන්දාදිවසෙන චතුබ්බිධො. තෙසු එකෙකො කාමාවචරාදිවසෙන භූමිතො චතුබ්බිධො. තත්ථ කාමාවචරො කුසලාකුසලකිරියවසෙන තිවිධො. අකුසලං පත්වා පනෙත්ථ වීමංසාධිපති න ලබ්භති. රූපාරූපාවචරො කුසලකිරියවසෙන දුවිධො, අපරියාපන්නො කුසලවිපාකවසෙන දුවිධො. ආරම්මණාධිපති පන ජාතිභෙදතො කුසලාකුසලවිපාකකිරියරූපනිබ්බානානං වසෙන ඡබ්බිධොති එවමෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.
එවං භින්නෙ පනෙත්ථ සහජාතාධිපතිම්හි තාව කාමාවචරකුසලකිරියසඞ්ඛාතො අධිපති දුහෙතුකතිහෙතුකෙසු චිත්තුප්පාදෙසු ඡන්දාදීනං අඤ්ඤතරං ජෙට්ඨකං කත්වා උප්පත්තිකාලෙ අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච අධිපතිපච්චයො හොති. රූපාවචරකුසලකිරියසඞ්ඛාතෙපි එසෙව නයො. අයං පන එකන්තෙනෙව ලබ්භති. න හි තෙ ධම්මා සහජාතාධිපතිං විනා උප්පජ්ජන්ති. අරූපාවචරකුසලකිරියසඞ්ඛාතො පන පඤ්චවොකාරෙ රූපාවචරඅධිපතිසදිසොව චතුවොකාරෙ පන සම්පයුත්තධම්මානඤ්ඤෙව අධිපතිපච්චයො හොති. තථා තත්ථුප්පන්නො සබ්බොපි කාමාවචරාධිපති. අපරියාපන්නො කුසලතොපි විපාකතොපි පඤ්චවොකාරෙ එකන්තෙනෙව සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච අධිපතිපච්චයො හොති, චතුවොකාරෙ අරූපධම්මානඤ්ඤෙව. අකුසලො කාමභවෙ මිච්ඡත්තනියතචිත්තෙසු එකන්තෙනෙව සම්පයුත්තකානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච අධිපතිපච්චයො හොති. අනියතො කාමභවරූපභවෙසු අත්තනො අධිපතිකාලෙ තෙසඤ්ඤෙව. අරූපභවෙ අරූපධම්මානඤ්ඤෙව අධිපතිපච්චයො හොති. අයං තාව සහජාතාධිපතිම්හි නයො.
ආරම්මණාධිපතිම්හි පන කාමාවචරකුසලො ආරම්මණාධිපති කාමාවචරකුසලස්ස ලොභසහගතාකුසලස්සාති ඉමෙසං ද්වින්නං රාසීනං ආරම්මණාධිපතිපච්චයො හොති. රූපාවචරාරූපාවචරෙපි කුසලාරම්මණාධිපතිම්හි එසෙව නයො. අපරියාපන්නකුසලො පන ආරම්මණාධිපති කාමාවචරතො ඤාණසම්පයුත්තකුසලස්ස චෙව ඤාණසම්පයුත්තකිරියස්ස ච ආරම්මණාධිපතිපච්චයො හොති. අකුසලො පන ආරම්මණාධිපති නාම ලොභසහගතචිත්තුප්පාදො වුච්චති. සො ලොභසහගතාකුසලස්සෙව ආරම්මණාධිපතිපච්චයො හොති. කාමාවචරො පන විපාකාරම්මණාධිපති ලොභසහගතාකුසලස්සෙව ආරම්මණාධිපතිපච්චයො හොති. තථා රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකාරම්මණාධිපති. ලොකුත්තරො පන විපාකාරම්මණාධිපති කාමාවචරතො ඤාණසම්පයුත්තකුසලකිරියානඤ්ඤෙව ආරම්මණාධිපතිපච්චයො හොති. කාමාවචරාදිභෙදතො පන තිවිධොපි කිරියාරම්මණාධිපති ලොභසහගතාකුසලස්සෙව ආරම්මණාධිපතිපච්චයො හොති. චතුසමුට්ඨානිකරූපසඞ්ඛාතො රූපක්ඛන්ධො ආරම්මණාධිපති ලොභසහගතාකුසලස්සෙව ආරම්මණාධිපතිපච්චයො හොති. නිබ්බානං කාමාවචරතො ඤාණසම්පයුත්තකුසලස්ස ඤාණසම්පයුත්තකිරියස්ස ලොකුත්තරකුසලස්ස ලොකුත්තරවිපාකස්ස චාති ඉමෙසං චතුන්නං රාසීනං ආරම්මණාධිපතිපච්චයො හොතීති එවමෙත්ථ පච්චයුප්පන්නතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති.
අධිපතිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා.
4. අනන්තරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා
4. අනන්තරපච්චයනිද්දෙසෙ මනොධාතුයාති විපාකමනොධාතුයා. මනොවිඤ්ඤාණධාතුයාති සන්තීරණකිච්චාය අහෙතුකවිපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා. තතො පරං පන වොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණභවඞ්ගකිච්චා මනොවිඤ්ඤාණධාතුයො වත්තබ්බා සියුං, තා අවුත්තාපි ඉමිනාව නයෙන වෙදිතබ්බාති නයං දස්සෙත්වා දෙසනා සඞ්ඛිත්තා. ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා’’තිආදිකෙ ච ඡට්ඨනයෙ තා සඞ්ගහිතාතිපි ඉධ න වුත්තාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ පුරිමා පුරිමාති ඡසු ද්වාරෙසුපි අනන්තරාතීතා කුසලජවනධම්මා දට්ඨබ්බා. පච්ඡිමානං පච්ඡිමානන්ති අනන්තරඋප්පජ්ජමානානඤ්ඤෙව. කුසලානන්ති සදිසකුසලානං. අබ්‍යාකතානන්ති ඉදං පන කුසලානන්තරං තදාරම්මණභවඞ්ගඵලසමාපත්තිවසෙන වුත්තං. අකුසලමූලකෙ අබ්‍යාකතානන්ති තදාරම්මණභවඞ්ගසඞ්ඛාතානඤ්ඤෙව. අබ්‍යාකතමූලකෙ අබ්‍යාකතානන්ති ආවජ්ජනජවනවසෙන වා භවඞ්ගවසෙන වා පවත්තානං කිරියවිපාකාබ්‍යාකතානං කිරියමනොධාතුතො පට්ඨාය පන යාව වොට්ඨබ්බනකිච්චා මනොවිඤ්ඤාණධාතු, තාව පවත්තෙසු වීථිචිත්තෙසුපි අයං නයො ලබ්භතෙව. කුසලානන්ති පඤ්චද්වාරෙ වොට්ඨබ්බනානන්තරානං මනොද්වාරෙ ආවජ්ජනාන්තරානං පඨමජවනකුසලානං. අකුසලානන්ති පදෙපි එසෙව නයො. යෙසං යෙසන්ති ඉදං සබ්බෙසම්පි අනන්තරපච්චයධම්මානං. සඞ්ඛෙපලක්ඛණන්ති අයං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා.
අයං පන අනන්තරපච්චයො නාම ඨපෙත්වා නිබ්බානං චතුභූමකො අරූපධම්මරාසියෙවාති වෙදිතබ්බො. සො ජාතිවසෙන කුසලාකුසලවිපාකකිරියතො චතුධා භිජ්ජති. තත්ථ කුසලො කාමාවචරාදිභෙදතො චතුබ්බිධො හොති, අකුසලො කාමාවචරොව විපාකො චතුභූමකො, කිරියානන්තරපච්චයො පන තෙ භූමකොති එවමෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.
එවං භින්නෙ පනෙත්ථ කාමාවචරකුසලො අත්තනා සදිසස්සෙව කාමාවචරකුසලස්ස අනන්තරපච්චයො හොති. ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරකුසලො පන රූපාවචරකුසලස්ස අරූපාවචරකුසලස්ස ලොකුත්තරකුසලස්සාති ඉමෙසං තිණ්ණං රාසීනං අනන්තරපච්චයො හොති. කාමාවචරකුසලො ච කාමාවචරවිපාකස්ස, රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකස්ස, ඤාණසම්පයුත්තො ලොකුත්තරවිපාකස්සාපීති ඉමෙසං චතුන්නං රාසීනං අනන්තරපච්චයො හොති. රූපාවචරකුසලො රූපාවචරකුසලස්ස, ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරවිපාකස්ස, රූපාවචරවිපාකස්සාති ඉමෙසං තිණ්ණං රාසීනං අනන්තරපච්චයො හොති. අරූපාවචරකුසලො තෙසං ද්වින්නං විපාකානං අත්තනො කුසලස්ස විපාකස්ස චාති අවිසෙසෙන චතුන්නං රාසීනං අනන්තරපච්චයො හොති. විසෙසෙන පනෙත්ථ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලො අනාගාමිඵලසඞ්ඛාතස්ස ලොකුත්තරවිපාකස්සපි අනන්තරපච්චයො හොති. ලොකුත්තරකුසලො ලොකුත්තරවිපාකස්සෙව අනන්තරපච්චයො හොති. අකුසලො අවිසෙසෙන අකුසලස්ස චෙව කුසලාකුසලවිපාකස්ස ච. විසෙසෙන පනෙත්ථ සුඛමජ්ඣත්තවෙදනාසම්පයුත්තො අකුසලො රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකස්සාපීති ඉමෙසං චතුන්නං රාසීනං අනන්තරපච්චයො හොති.
කාමාවචරවිපාකස්ස ඤාණසම්පයුත්තො වා ඤාණවිප්පයුත්තො වා විපාකො කාමාවචරකිරියාවජ්ජනස්ස, ඤාණසම්පයුත්තවිපාකො පනෙත්ථ පටිසන්ධිවසෙන උප්පජ්ජමානස්ස රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකස්සාපීති ඉමෙසං චතුන්නං රාසීනං අනන්තරපච්චයො හොති. රූපාවචරවිපාකො සහෙතුකකාමාවචරවිපාකස්ස රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකස්ස කාමාවචරකිරියාවජ්ජනස්සාති ඉමෙසං චතුන්නං රාසීනං අනන්තරපච්චයො හොති. අරූපාවචරවිපාකො තිහෙතුකකාමාවචරවිපාකස්ස අරූපාවචරවිපාකස්ස කාමාවචරකිරියාවජ්ජනස්සාති තිණ්ණං රාසීනං අනන්තරපච්චයො හොති. ලොකුත්තරවිපාකො තිහෙතුකකාමාවචරවිපාකස්ස රූපාවචරාරූපාවචරලොකුත්තරවිපාකස්සාති චතුන්නං රාසීනං අනන්තරපච්චයො හොති.
කාමාවචරකිරියං කාමාවචරකුසලාකුසලස්ස චතුභූමකවිපාකස්ස තෙභූමකකිරියස්සාති නවන්නං රාසීනං අනන්තරපච්චයො හොති. රූපාවචරකිරියං තිහෙතුකකාමාවචරවිපාකස්ස රූපාවචරවිපාකස්ස රූපාවචරකිරියස්සාති තිණ්ණං රාසීනං අනන්තරපච්චයො හොති. අරූපාවචරකිරියං තිහෙතුකකාමාවචරවිපාකස්ස රූපාවචරාරූපාවචරලොකුත්තරවිපාකස්ස අරූපාවචරකිරියස්සාති පඤ්චන්නං රාසීනං අනන්තරපච්චයො හොතීති. එවමෙත්ථ පච්චයුප්පන්නතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති.
අනන්තරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා.
5. සමනන්තරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා
5. සමනන්තරපච්චයනිද්දෙසොපි ඉමිනා සමානගතිකොව. ඉමෙ පන ද්වෙ පච්චයා මහාවිත්ථාරා, තස්මා සබ්බචිත්තුප්පත්තිවසෙන තෙසං උපපරික්ඛිත්වා විත්ථාරො ගහෙතබ්බොති.
සමනන්තරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා.
6. සහජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා
6. සහජාතපච්චයනිද්දෙසෙ අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස. ඉමිනා එතෙසං ධම්මානං එකක්ඛණෙ පච්චයභාවඤ්චෙව පච්චයුප්පන්නභාවඤ්ච දීපෙති. ඔක්කන්තික්ඛණෙති පඤ්චවොකාරභවෙ පටිසන්ධික්ඛණෙ. තස්මිඤ්හි ඛණෙ නාමරූපං ඔක්කන්තං විය පක්ඛන්දන්තං විය පරලොකතො ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා පවිසන්තං විය උප්පජ්ජති, තස්මා සො ඛණො ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණො’’ති වුච්චති. එත්ථ ච රූපන්ති හදයවත්ථුමත්තමෙව අධිප්පෙතං. තඤ්හි නාමස්ස, නාමඤ්ච තස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච්චයට්ඨං ඵරති. චිත්තචෙතසිකාති පවත්තියං චත්තාරො ඛන්ධා. සහජාතපච්චයෙනාති එත්ථ චිත්තසමුට්ඨානරූපා චිත්තචෙතසිකානං පච්චයට්ඨං න ඵරන්ති, තස්මා ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති න වුත්තං. තථා උපාදාරූපා භූතානං. රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානන්ති හදයවත්ථු චතුන්නං ඛන්ධානං. කිඤ්චි කාලෙති කිස්මිඤ්චි කාලෙ. සහජාතපච්චයෙනාති පටිසන්ධිං සන්ධාය වුත්තං. න සහජාතපච්චයෙනාති පවත්තිං සන්ධාය වුත්තං.
අයං පන ‘චත්තාරො ඛන්ධා අරූපිනො අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’ති එවං ඡහි කොට්ඨාසෙහි ඨිතො. තත්ථ තයො කොට්ඨාසා අඤ්ඤමඤ්ඤවසෙන වුත්තා, තයො න අඤ්ඤමඤ්ඤවසෙන. තත්ථ පඨමකොට්ඨාසෙ අරූපමෙව පච්චයො චෙව පච්චයුප්පන්නඤ්ච, දුතියෙ රූපමෙව, තතියෙ නාමරූපං, චතුත්ථෙ පච්චයො අරූපං, පච්චයුප්පන්නං රූපං; පඤ්චමෙ පච්චයොපි පච්චයුප්පන්නම්පි රූපමෙව; ඡට්ඨෙ පච්චයො රූපං, පච්චයුප්පන්නං අරූපන්ති අයං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා.
අයං පන සහජාතපච්චයො ජාතිවසෙන කුසලො අකුසලො විපාකො කිරියං රූපන්ති පඤ්චධා භිජ්ජති. තත්ථ කුසලො භූමිතො චතුබ්බිධො හොති, අකුසලො එකවිධොව විපාකො චතුබ්බිධො, කිරියසඞ්ඛාතො තිවිධො, රූපං එකවිධං කාමාවචරමෙවාති එවං තාවෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.
එවං භින්නෙ පනෙත්ථ චතුභූමකම්පි කුසලං පඤ්චවොකාරභවෙ අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච සහජාතපච්චයො හොති, තථා අකුසලං. යං පනෙත්ථ අරූපෙ උප්පජ්ජති, තං අරූපධම්මානංයෙව සහජාතපච්චයො හොති.
කාමාවචරරූපාවචරවිපාකං චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස චෙව සම්පයුත්තධම්මානඤ්ච සහජාතපච්චයො හොති. යං පනෙත්ථ රූපං න සමුට්ඨාපෙති, තං සම්පයුත්තධම්මානඤ්ඤෙව. යං පටිසන්ධියං උප්පජ්ජති, තං කටත්තාරූපානඤ්චාපි සහජාතපච්චයො හොති. අරූපාවචරවිපාකං සම්පයුත්තධම්මානඤ්ඤෙව. ලොකුත්තරවිපාකං පඤ්චවොකාරෙ සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච, චතුවොකාරෙ අරූපානඤ්ඤෙව. කාමාවචරඅරූපාවචරකිරියා පඤ්චවොකාරෙ සම්පයුත්තකානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච සහජාතපච්චයො හොති, චතුවොකාරෙ අරූපානඤ්ඤෙව. රූපාවචරකිරියා සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච එකන්තෙන සහජාතපච්චයො හොති.
චතුසමුට්ඨානිකස්ස රූපස්ස කම්මසමුට්ඨානරූපෙ එකං මහාභූතං තිණ්ණං, තීණි එකස්ස, ද්වෙ ද්වින්නං මහාභූතානං, මහාභූතා උපාදාරූපස්ස සහජාතපච්චයෙන පච්චයො. කාමාවචරරූපාවචරපටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුරූපං විපාකක්ඛන්ධානං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො. උතුචිත්තාහාරසමුට්ඨානෙසු පන මහාභූතානි අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්චෙව උපාදාරූපස්ස ච සහජාතපච්චයෙන පච්චයොති එවමෙත්ථ පච්චයුප්පන්නතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති.
සහජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා.
7. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා
7. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයනිද්දෙසෙ සහජාතපච්චයනිද්දෙසස්ස පුරිමානං තිණ්ණං කොට්ඨාසානං වසෙන පාළි ආගතා. තස්සා තත්ථ වුත්තසදිසාව වණ්ණනාති පුන න ගහිතා. අයම්පි ච අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො ජාතිවසෙන කුසලො අකුසලො විපාකො කිරියං රූපන්ති පඤ්චධා භින්නො. තත්ථ කුසලො භූමිතො චතුබ්බිධො. සබ්බං පුරිමසදිසමෙවාති එවමෙත්ථ නානප්පකාරභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.