1. පච්චයානුලොමවණ්ණනා
එවං අනුලොමපට්ඨානාදීසු තිකපට්ඨානාදිවසෙන චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානසමොධානෙ පට්ඨානමහාපකරණෙ යෙ තිකාදයො නිස්සාය නිද්දිට්ඨත්තා එතං තිකපට්ඨානං, දුකපට්ඨානං…පෙ… දුකදුකපට්ඨානන්ති වුත්තං. තෙ අනාමසිත්වා යෙසං පච්චයානං වසෙන තෙ තිකාදයො විභත්තා, තෙ පච්චයෙ එව තාව ඉමිනා මාතිකානික්ඛෙපපච්චයවිභඞ්ගසඞ්ඛාතෙන වාරෙන උද්දෙසතො ච නිද්දෙසතො ච දස්සෙත්වා, ඉදානි යෙ තිකාදයො නිස්සාය නිද්දිට්ඨත්තා එතං තිකපට්ඨානං, දුකපට්ඨානං…පෙ… දුකදුකපට්ඨානන්ති වුත්තං. තෙ තිකාදයො ඉමෙසං පච්චයානං වසෙන විත්ථාරෙත්වා දස්සෙතුං එකෙකං තිකදුකං නිස්සාය සත්තහි මහාවාරෙහි දෙසනා කතා. තෙසං ඉමානි නාමානි – පටිච්චවාරො, සහජාතවාරො, පච්චයවාරො, නිස්සයවාරො, සංසට්ඨවාරො, සම්පයුත්තවාරො, පඤ්හාවාරොති.
තත්ථ ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො’’ති එවං පටිච්චාභිධානවසෙන වුත්තො පටිච්චවාරො නාම. කුසලං ධම්මං සහජාතො කුසලො ධම්මො’’ති එවං සහජාතාභිධානවසෙන වුත්තො සහජාතවාරො නාම. සො පුරිමෙන පටිච්චවාරෙන අත්ථතො නින්නානාකරණො. පටිච්චාභිධානවසෙන බුජ්ඣනකානං වසෙන පන පඨමො වුත්තො, සහජාතාභිධානවසෙන බුජ්ඣනකානං වසෙන දුතියො. ද්වීසුපි චෙතෙසු රූපාරූපධම්මවසෙන පච්චයා චෙව පච්චයුප්පන්නධම්මා ච වෙදිතබ්බා. තෙ ච ඛො සහජාතාව, න පුරෙජාතපච්ඡාජාතා ලබ්භන්ති. ‘‘කුසලං ධම්මං පච්චයා කුසලො ධම්මො’’ති එවං පච්චයාභිධානවසෙන වුත්තො පන පච්චයවාරො නාම. සොපි පුරිමවාරද්වයං විය රූපාරූපධම්මවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. පච්චයො පනෙත්ථ පුරෙජාතොපි ලබ්භති. අයමස්ස පුරිමවාරද්වයතො විසෙසො. තදනන්තරො ‘‘කුසලං ධම්මං නිස්සාය කුසලො ධම්මො’’ති එවං නිස්සයාභිධානවසෙන වුත්තො නිස්සයවාරො නාම. සො පුරිමෙන පච්චයවාරෙන අත්ථතො නින්නානාකරණො. පච්චයාභිධානවසෙන බුජ්ඣනකානං වසෙන පන පඨමො වුත්තො, නිස්සයාභිධානවසෙන බුජ්ඣනකානං වසෙන දුතියො. තතො පරං ‘‘කුසලං ධම්මං සංසට්ඨො කුසලො ධම්මො’’ති එවං සංසට්ඨාභිධානවසෙන වුත්තො සංසට්ඨවාරො නාම. ‘‘කුසලං ධම්මං සම්පයුත්තො කුසලො ධම්මො’’ති එවං සම්පයුත්තාභිධානවසෙන වුත්තො සම්පයුත්තවාරො නාම. සො පුරිමෙන සංසට්ඨවාරෙන අත්ථතො නින්නානාකරණො. සංසට්ඨාභිධානවසෙන බුජ්ඣනකානං වසෙන පන පඨමො වුත්තො, සම්පයුත්තාභිධානවසෙන දුතියො. ද්වීසුපි චෙතෙසු අරූපධම්මවසෙනෙව පච්චයා පච්චයුප්පන්නා ච වෙදිතබ්බා. සත්තමවාරෙ පන යස්මා ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා නයෙන තෙ තෙ පඤ්හෙ උද්ධරිත්වා පුන ‘‘කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධාන’’න්තිආදිනා නයෙන සබ්බෙපි තෙ පඤ්හා නිජ්ජටා නිග්ගුම්බා ච කත්වා විභත්තා, තස්මා සො වාරො පඤ්හානං සාධුකං විභත්තත්තා පඤ්හාවාරොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතො. රූපාරූපධම්මවසෙනෙව පනෙත්ථ පච්චයාපි පච්චයුප්පන්නාපි වෙදිතබ්බා.
තත්ථ යො තාව එස සබ්බපඨමො පටිච්චවාරො නාම, සො උද්දෙසතො නිද්දෙසතො ච දුවිධො හොති. තත්ථ උද්දෙසවාරො පඨමො, පුච්ඡාවාරොතිපි වුච්චති. පණ්ණත්තිවාරොතිපි තස්සෙව නාමං. සො හි කුසලාදයො පටිච්ච කුසලාදීනං හෙතුපච්චයාදීනං වසෙන උද්දිට්ඨත්තා උද්දෙසවාරො, කුසලාදයො පටිච්ච හෙතුපච්චයාදිවසෙන කුසලාදීනං උප්පත්තියා පුච්ඡිතත්තා පුච්ඡාවාරො, කුසලාදයො පටිච්ච හෙතුපච්චයාදිවසෙන කුසලාදීනං උප්පත්තියා පඤ්ඤාපිතත්තා පණ්ණත්තිවාරොතිපි වුත්තො.
25-34. තත්ථ සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයාති පරිකප්පපුච්ඡා. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යො කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා, කිං සො කුසලං ධම්මං පටිච්ච සියාති අථ වා කුසලං ධම්මං පටිච්ච යො කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය, සො හෙතුපච්චයා සියාති අයමෙත්ථ අත්ථො. තත්ථ පටීති සදිසත්ථෙ වත්තති. සදිසපුග්ගලො හි පටිපුග්ගලො, සදිසභාගො ච පටිභාගොති වුච්චති. ඉච්චාති ගමනුස්සුක්කවචනමෙතං. උභයං එකතො කත්වා පටිච්චාති පටිගන්ත්වා සහුප්පත්තිසඞ්ඛාතෙන සදිසභාවෙන පත්වා, තෙන සද්ධිං එකතො උප්පත්තිභාවං උපගන්ත්වාති වුත්තං හොති. කුසලො ධම්මොති එවං සහුප්පත්තිභාවෙන කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයාති පුච්ඡති. අථ වා පටිච්චාති පච්චයං කත්වා. තං පන පච්චයකරණං පුරෙජාතෙපි පච්චයෙ ලබ්භති සහජාතෙපි. ඉධ සහජාතං අධිප්පෙතං. සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලොතිආදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ කිඤ්චාපි සහජාතවසෙන කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො නත්ථි, ඉමස්මිං පන පුච්ඡාවාරෙ යම්පි විස්සජ්ජියමානං අත්ථතො ලබ්භති, යම්පි න ලබ්භති, තං සබ්බං පුච්ඡාවසෙන උද්ධටං. පරතො පන විස්සජ්ජනෙ යං න ලබ්භති, තං පහාය යං ලබ්භති, තදෙව විස්සජ්ජිතං.
එවමෙත්ථ පුච්ඡානං අත්ථඤ්චෙව පුච්ඡාගතිඤ්ච ඤත්වා ඉදානි ගණනවසෙන පුච්ඡාපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. එත්ථ හි ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්චා’’ති කුසලපදං ආදිං කත්වා කුසලාකුසලාබ්‍යාකතන්තා තිස්සො පුච්ඡා, පුන තදෙවාදිං කත්වා කුසලාබ්‍යාකතාදිවසෙන දුකප්පභෙදන්තා තිස්සො, පුන තදෙවාදිං කත්වා තිකන්තා ච එකා, එවං කුසලං ධම්මං පටිච්චාති කුසලාදිකා සත්ත පුච්ඡා, තථා අකුසලාදිකා, තථා අබ්‍යාකතාදිකා, තථා කුසලාබ්‍යාකතාදිකා, අකුසලාබ්‍යාකතාදිකා, කුසලාකුසලාදිකා, කුසලාකුසලාබ්‍යාකතාදිකාති සබ්බාපි සත්තන්නං සත්තකානං වසෙන කුසලත්තිකං නිස්සාය හෙතුපච්චයෙ එකූනපඤ්ඤාසං පුච්ඡා.
තත්ථ එකමූලකාවසානා නව, එකමූලදුකාවසානා නව, එකමූලතිකාවසානා තිස්සො, දුකමූලඑකාවසානා නව, දුකමූලදුකාවසානා නව, දුකමූලතිකාවසානා තිස්සො, තිකමූලඑකාවසානා තිස්සො, තිකමූලදුකාවසානා තිස්සො, තිකමූලතිකාවසානා එකාති එවමෙතා මූලවසෙනාපි වෙදිතබ්බා. යථා ච හෙතුපච්චයෙ එකූනපඤ්ඤාසං, ආරම්මණපච්චයාදීසුපි තථෙවාති සබ්බෙසුපි චතුවීසතියා පච්චයෙසු –
සහස්සමෙකඤ්ච සතං, ඡසත්තති පුනාපරා;
පුච්ඡා සම්පිණ්ඩිතා හොන්ති, නයම්හි එකමූලකෙ.
35-36. තතො පරං හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයාති දුමූලකනයො ආරද්ධො. තත්ථ හෙතාරම්මණදුකො…පෙ… හෙතුඅවිගතදුකොති හෙතුපච්චයෙන සද්ධිං තෙවීසති දුකා හොන්ති. තෙසු හෙතුපච්චයෙ විය හෙතාරම්මණදුකෙපි එකූනපඤ්ඤාසං පුච්ඡා, තාසු පාළියං ද්වෙයෙව දස්සිතා. යථා ච හෙතාරම්මණදුකෙ එකූනපඤ්ඤාසං තථා හෙතාධිපතිදුකාදීසුපි. තත්ථ පඨමපුච්ඡාවසෙන හෙතාධිපතිදුකො, හෙතානන්තරදුකො, හෙතුසමනන්තරදුකොති පටිපාටියා තයො දුකෙ දස්සෙත්වා පරියොසානෙ හෙතුඅවිගතදුකො දස්සිතො, සෙසං සඞ්ඛිත්තං. පුච්ඡාපරිච්ඡෙදො පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බො.
සහස්සමෙකඤ්ච සතං, සත්තවීසතිමෙව ච;
දුකෙසු තෙවීසතියා, පුච්ඡා හොන්ති දුමූලකෙ.
37. තතො පරං හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා අධිපතිපච්චයාති තිමූලකනයො ආරද්ධො. තත්ථ හෙතාරම්මණදුකෙන සද්ධිං අධිපතිපච්චයාදීසු බාවීසතියා පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන බාවීසති තිකා හොන්ති. තෙසු පඨමපුච්ඡාවසෙන පඨමත්තිකඤ්ච දුතියත්තිකඤ්ච දස්සෙත්වා පරියොසානතිකො දස්සිතො, සෙසං සඞ්ඛිත්තං. යථා පන දුකෙසු, එවං තිකෙසුපි එකමෙකස්මිං තිකෙ එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා සබ්බෙසුපි බාවීසතියා තිකෙසු –
සහස්සමෙකං පුච්ඡානං, අට්ඨසත්තතිමෙව ච;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයම්හි තිකමූලකෙ.
38. තතො පරං හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා අධිපතිපච්චයා අනන්තරපච්චයාති චතුමූලකනයො ආරද්ධො. තත්ථ පඨමත්තිකෙන සද්ධිං අනන්තරපච්චයාදීසු එකවීසතියා පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන එකවීසති චතුක්කා හොන්ති. තෙසු ද්වෙ චතුක්කෙ දස්සෙත්වා සෙසං සඞ්ඛිත්තං. ඉධාපි එකමෙකස්මිං චතුක්කෙ එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා සබ්බෙසුපි එකවීසතියා චතුක්කෙසු –
සහස්සමෙකං පුච්ඡානං, එකූනතිංස පුනාපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයම්හි චතුමූලකෙ.
තතො පරං පඤ්චමූලකං ආදිං කත්වා යාව සබ්බමූලකා දෙසනා කතා, තං සබ්බං සඞ්ඛිපිත්වා හෙට්ඨා වුත්තඤ්ච උපරි වත්තබ්බඤ්ච එකතො කත්වා පාළියං ‘‘එකමූලකං, දුමූලකං, තිමූලකං, චතුමූලකං, පඤ්චමූලකං, සබ්බමූලකං අසම්මුය්හන්තෙන විත්ථාරෙතබ්බ’’න්ති නයො දස්සිතො. තත්ථ එකමූලකාදීසු යං වත්තබ්බං, තං වුත්තමෙව. පඤ්චමූලකෙ පන පඨමචතුක්කෙන සද්ධිං සමනන්තරපච්චයාදීසු සමවීසතියා පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන සමවීසති පඤ්චකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
සතානි නව පුච්ඡානං, අසීති ච පුනාපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයම්හි පඤ්චමූලකෙ.
ඡමූලකෙ පඨමපඤ්චකෙන සද්ධිං සහජාතපච්චයාදීසු එකූනවීසතියා පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන එකූනවීසති ඡක්කා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
සතානි නව පුච්ඡානං, එකතිංස තතොපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයම්හි ඡක්කමූලකෙ.
සත්තමූලකෙ පඨමඡක්කෙන සද්ධිං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයාදීසු අට්ඨාරසසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන අට්ඨාරස සත්තකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
සතානි අට්ඨ පුච්ඡානං, ද්වාසීති ච තතොපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයම්හි සත්තමූලකෙ.
අට්ඨමූලකෙ පඨමසත්තකෙන සද්ධිං නිස්සයපච්චයාදීසු සත්තරසසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන සත්තරස අට්ඨකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
සතානි අට්ඨ පුච්ඡානං, තෙත්තිංසා ච තතොපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයම්හි අට්ඨමූලකෙ.
නවමූලකෙ පඨමඅට්ඨකෙන සද්ධිං උපනිස්සයපච්චයාදීසු සොළසසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන සොළස නවකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
සතානි සත්ත පුච්ඡානං, චතුරාසීති තතොපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයම්හි නවමූලකෙ.
දසමූලකෙ පඨමනවකෙන සද්ධිං පුරෙජාතපච්චයාදීසු පන්නරසසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන පන්නරස දසකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
සතානි සත්ත පුච්ඡානං, පඤ්චතිංස තතොපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයම්හි දසමූලකෙ.
එකාදසමූලකෙ පඨමදසකෙන සද්ධිං පච්ඡාජාතපච්චයාදීසු චුද්දසසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන චුද්දස එකාදසකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
ඡ සතානි ච පුච්ඡානං, ඡළාසීති තතොපරා;
නයම්හි පුච්ඡා ගණිතා, එකාදසකමූලකෙ.
ද්වාදසමූලකෙ පඨමඑකාදසකෙන සද්ධිං ආසෙවනපච්චයාදීසු තෙරසසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන තෙරස ද්වාදසකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
ඡ සතානි ච පුච්ඡානං, සත්තතිංස තතොපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයෙ ද්වාදසමූලකෙ.
තෙරසමූලකෙ පඨමද්වාදසකෙන සද්ධිං කම්මපච්චයාදීසු ද්වාදසසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන ද්වාදස තෙරසකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
සතානි පඤ්ච පුච්ඡානං, අට්ඨාසීති පුනාපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයෙ තෙරසමූලකෙ.
චුද්දසමූලකෙ පඨමතෙරසකෙන සද්ධිං විපාකපච්චයාදීසු එකාදසසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන එකාදස චුද්දසකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
සතානි පඤ්ච පුච්ඡානං, තිංස චාථ නවාපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයෙ චුද්දසමූලකෙ.
පන්නරසමූලකෙ පඨමචුද්දසකෙන සද්ධිං ආහාරපච්චයාදීසු දසසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන දස පන්නරසකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
සතානි චත්තාරි පුච්ඡානං, නවුති ච තතොපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයෙ පන්නරසමූලකෙ.
සොළසමූලකෙ පඨමපන්නරසකෙන සද්ධිං ඉන්ද්‍රියපච්චයාදීසු නවසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන නව සොළසකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
සතානි චත්තාරි චත්තා-ලීසෙකා චෙව පුනාපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයෙ සොළසමූලකෙ.
සත්තරසමූලකෙ පඨමසොළසකෙන සද්ධිං ඣානපච්චයාදීසු අට්ඨසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන අට්ඨ සත්තරසකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
සතානි තීණි පුච්ඡානං, නවුති ද්වෙ පුනාපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයෙ සත්තරසමූලකෙ.
අට්ඨාරසමූලකෙ පඨමසත්තරසකෙන සද්ධිං මග්ගපච්චයාදීසු සත්තසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන සත්ත අට්ඨාරසකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
සතානි තීණි පුච්ඡානං, තෙචත්තාරීසමෙව ච;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයෙ අට්ඨාරසමූලකෙ.
එකූනවීසතිමූලකෙ පඨමඅට්ඨාරසකෙන සද්ධිං සම්පයුත්තපච්චයාදීසු ඡසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන ඡ එකූනවීසතිකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
ද්වෙ සතා නවුති චෙව, චතස්සො ච පුනාපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයෙ එකූනවීසතිකෙ.
වීසතිමූලකෙ පඨමඑකූනවීසතිකෙන සද්ධිං විප්පයුත්තපච්චයාදීසු පඤ්චසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන පඤ්චවීසතිකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
ද්වෙ සතා හොන්ති පුච්ඡානං, චත්තාලීසා ච පඤ්ච ච;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයෙ වීසතිමූලකෙ.
එකවීසතිමූලකෙ පඨමවීසතිකෙන සද්ධිං අත්ථිපච්චයාදීසු චතූසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන චත්තාරො එකවීසතිකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
සතං ඡනවුති චෙව, පුච්ඡා හොන්ති සම්පිණ්ඩිතා;
ගණිතා ලක්ඛණඤ්ඤූහි, එකවීසතිකෙ නයෙ.
ද්වාවීසතිමූලකෙ පඨමඑකවීසතිකෙන සද්ධිං නත්ථිපච්චයාදීසු තීසු පච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන තයො ද්වාවීසතිකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
චත්තාලීසාධිකං සතං, සත්ත චෙව පුනාපරා;
පුච්ඡා ගණනතො හොන්ති, නයෙ ද්වාවීසතිමූලකෙ.
තෙවීසතිමූලකෙ පඨමද්වාවීසතිකෙන සද්ධිං ද්වීසු විගතාවිගතපච්චයෙසු එකමෙකස්ස යොජනාවසෙන ද්වෙ තෙවීසතිකා හොන්ති. තෙසු එකමෙකස්මිං එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා –
අට්ඨනවුතිමෙවිධ, පුච්ඡා ගණනතො මතා;
නයම්හි තෙවීසතිමෙ, තෙවීසතිකමූලකෙ.
චතුවීසතිමූලකො පන සබ්බපච්චයානං සමොධානවසෙන වෙදිතබ්බො, තෙනෙව සබ්බමූලකොති වුත්තො. තත්ථ එකූනපඤ්ඤාසමෙව පුච්ඡා හොන්තීති සබ්බාපෙතා හෙතුපච්චයපදමෙව ගහෙත්වා එකමූලකාදීනං සබ්බමූලකපරියොසානානං වසෙන සත්ථාරා දෙවපරිසති විත්ථාරතො විභත්තා පුච්ඡා ඉධ සඞ්ඛෙපෙන දස්සිතා.
තාසං පන සබ්බාසම්පි අයං ගණනපිණ්ඩො – එකමූලකනයස්මිඤ්හි එකාදස සතානි ඡසත්තති ච පුච්ඡා ආගතා. හෙතුපච්චයනයෙ තෙනෙව මූලකෙන එකූනපඤ්ඤාසං කත්වා ඉමස්මිං හෙතුපච්චයමූලකෙ ගහෙතබ්බා, සෙසා සෙසපච්චයමූලකෙසු පක්ඛිපිතබ්බා. දුමූලකෙ සත්තවීසානි එකාදස සතානි, තිමූලකෙ සහස්සං අට්ඨසත්තති ච, චතුමූලකෙ සහස්සං එකූනතිංසඤ්ච, පඤ්චමූලකෙ අසීතාධිකානි නව සතානි, ඡමූලකෙ එකතිංසානි නව සතානි, සත්තමූලකෙ ද්වාසීතානි අට්ඨ සතානි, අට්ඨමූලකෙ තෙත්තිංසානි අට්ඨ සතානි, නවමූලකෙ චතුරාසීතානි සත්ත සතානි, දසමූලකෙ පඤ්චතිංසානි සත්ත සතානි, එකාදසමූලකෙ ඡාසීතානි ඡ සතානි, ද්වාදසමූලකෙ සත්තතිංසානි ඡ සතානි, තෙරසමූලකෙ අට්ඨාසීතානි පඤ්ච සතානි, චුද්දසමූලකෙ එකූනචත්තාලීසානි පඤ්ච සතානි, පන්නරසමූලකෙ නවුතානි චත්තාරි සතානි, සොළසමූලකෙ එකචත්තාලීසානි චත්තාරි සත්තානි, සත්තරසමූලකෙ ද්වානවුතානි තීණි සතානි, අට්ඨාරසමූලකෙ තෙචත්තාලීසානි තීණි සතානි, එකූනවීසතිමූලකෙ චතුනවුතානි ද්වෙ සතානි, වීසතිමූලකෙ පඤ්චචත්තාලීසානි ද්වෙ සතානි, එකවීසතිමූලකෙ ඡනවුතිසතං, ද්වාවීසතිමූලකෙ සත්තචත්තාලීසසතං, තෙවීසතිමූලකෙ අට්ඨනවුති, සබ්බමූලකෙ එකූනපඤ්ඤාසාති එවං හෙතුපදං ආදිං කත්වා විභත්තෙසු එකමූලකාදීසු –
චුද්දසෙව සහස්සානි, පුන සත්ත සතානි ච;
පුච්ඡා හෙතුපදස්සෙව, එකමූලාදිභෙදතොති.
39-40. එවං හෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකතො පට්ඨාය යාව සබ්බමූලකනයා පුච්ඡාභෙදං දස්සෙත්වා ඉදානි ආරම්මණපච්චයං ආදිං කත්වා දස්සෙතුං සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය ආරම්මණපච්චයා හෙතුපච්චයාතිආදිමාහ. තත්ථ ආරම්මණපච්චයා හෙතුපච්චයාති එත්තාවතා ආරම්මණපච්චයං ආදිං කත්වා හෙතුපච්චයපරියොසානො එකමූලකනයො දස්සිතො. තතො පරං ආරම්මණපච්චයා අධිපතිපච්චයාති දුකමූලකං ආරද්ධං. තත්ථ ඉමං පඨමදුකඤ්චෙව ආරම්මණාවිගතදුකඤ්ච දස්සෙත්වා සෙසං සඞ්ඛිත්තං. ආරම්මණපච්චයා හෙතුපච්චයාති අයං ඔසානදුකොපි න දස්සිතො. සචෙ පන කත්ථචි වාචනාමග්ගෙ සන්දිස්සති, ස්වෙව වාචනාමග්ගො ගහෙතබ්බො. තතො පරං ආරම්මණපච්චයවසෙන තිකමූලකාදයො අදස්සෙත්වාව අධිපතිපච්චයං ආදිං කත්වා එකකාදයො දස්සෙතුං අධිපතිපච්චයා, අනන්තරපච්චයා, සමනන්තරපච්චයා, සහජාතපච්චයා, අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයාති එත්තකමෙව වුත්තං, තං එකමූලකවසෙන වා සබ්බමූලකවසෙන වා වෙදිතබ්බං.
41. තතො පරං අවිගතපච්චයං ආදිං කත්වා දුමූලකමෙව දස්සෙතුං – අවිගතපච්චයා හෙතුපච්චයාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අවිගතහෙතුදුකො, අවිගතාරම්මණදුකො, අවිගතාධිපතිදුකොති පටිපාටියා තයො දුකෙ වත්වා පරියොසානෙ ච අවිගතවිගතදුකො එකො දුකො දස්සිතො. තතො අවිගතපච්චයවසෙනෙව තිමූලකං දස්සෙතුං – ‘‘අවිගතපච්චයා හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා, අවිගතපච්චයා හෙතුපච්චයා අධිපතිපච්චයා, අවිගතපච්චයා හෙතුපච්චයා අනන්තරපච්චයා’’ති එවං පටිපාටියා තයො තිකෙ වත්වා ‘‘අවිගතපච්චයා හෙතුපච්චයා විගතපච්චයා’’ති පරියොසානත්තිකො වුත්තො. තතො අවිගතපච්චයවසෙනෙව චතුමූලකං දස්සෙතුං ‘‘අවිගතපච්චයා හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා අධිපතිපච්චයා, අවිගතපච්චයා හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා අනන්තරපච්චයා’’ති ද්වෙ චතුක්කෙ වත්වා ‘‘විගතපච්චයා’’ති පදං උද්ධරිත්වා ඨපිතං, සෙසං සබ්බං සඞ්ඛිත්තං. තස්ස සඞ්ඛිත්තභාවං දස්සෙතුං ‘‘එකෙකස්ස පදස්ස එකමූලකං, දුමූලකං, තිමූලකං, සබ්බමූලකං අසම්මුය්හන්තෙන විත්ථාරෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තස්මා යථා හෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා හෙතුආදිපදවසෙන එකමූලකෙ එකාදස පුච්ඡාසතානි ඡසත්තති ච පුච්ඡා…පෙ… සබ්බමූලකෙ එකූනපඤ්ඤාසං, එවං ආරම්මණපච්චයාදීසුපි එකමෙකං ආදිං කත්වා ආරම්මණාදිපදවසෙන එකමෙකස්ස පදස්ස එකමූලකෙ එකාදස පුච්ඡාසතානි ඡසත්තති ච පුච්ඡා…පෙ… සබ්බමූලකෙ එකූනපඤ්ඤාසාති එකෙකස්ස පදස්ස එකමූලකාදිභෙදෙ සත්තසතාධිකානි චුද්දස පුච්ඡා සහස්සානි හොන්ති. තාසං සබ්බෙසුපි චතුවීසතියා පච්චයෙසු අයං ගණනපරිච්ඡෙදො –
ද්වාපඤ්ඤාසසහස්සාන-ට්ඨසතානි තීණි සතසහස්සානි;
කුසලත්තිකස්ස පුච්ඡා, අනුලොමනයම්හි සුවිභත්තා.
යථා ච කුසලත්තිකස්ස, එවං වෙදනාත්තිකාදීනම්පීති සබ්බෙසුපි ද්වාවීසතියා තිකෙසු –
එකසට්ඨිසහස්සානි, ඡ සතානි සත්තසත්තති;
සතසහස්සානි පුච්ඡානං, තිකභෙදෙ පභෙදතො.
සඞ්ඛිත්තා වාචනාමග්ගෙ.
දුකෙසු පන ‘‘සියා හෙතුං ධම්මං පටිච්ච හෙතුධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති එවං හෙතුං පටිච්ච හෙතු, හෙතුං පටිච්ච නහෙතු, හෙතුං පටිච්ච හෙතු ච නහෙතු ච, නහෙතුං පටිච්ච නහෙතු, නහෙතුං පටිච්ච හෙතු, නහෙතුං පටිච්ච හෙතු ච නහෙතු ච, හෙතුඤ්ච නහෙතුඤ්ච පටිච්ච හෙතු, හෙතුඤ්ච නහෙතුඤ්ච පටිච්ච නහෙතු, හෙතුඤ්ච නහෙතුඤ්ච පටිච්ච හෙතු ච නහෙතු චාති එකමෙකස්මිං දුකෙ හෙතුපච්චයාදීසු එකමෙකස්මිං පච්චයෙ නව පුච්ඡා හොන්ති. තාසු හෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකෙ ද්වෙසතානි සොළස ච පුච්ඡා හොන්ති. තාසු හෙතුපච්චයස්සෙව අඤ්ඤෙන අසම්මිස්සා නව පුච්ඡා ගහෙතබ්බා, සෙසා අට්ඨ වාරෙන ගහිතා.
තාසං දුකමූලකාදීසු තෙවීසතියා වාරෙසු එකෙකං නවකං අපනෙත්වා යාව සබ්බමූලකා අයං ගණනපරිච්ඡෙදො – දුකමූලකෙ තාව එකමූලකෙ දස්සිතෙසු ද්වීසු සොළසාධිකෙසු පුච්ඡාසතෙසු නව අපනෙත්වා ද්වෙසතානි සත්ත ච පුච්ඡා හොන්ති, තතො නව අපනෙත්වා තිමූලකෙ අට්ඨනවුතිසතං. එවං පුරිමපුරිමතො නව නව අපනෙත්වා චතුමූලකෙ එකූනනවුතිසතං, පඤ්චමූලකෙ අසීතිසතං, ඡමූලකෙ එකසත්තතිසතං, සත්තමූලකෙ ද්වාසට්ඨිසතං, අට්ඨමූලකෙ තෙපණ්ණාසසතං, නවමූලකෙ චතුචත්තාලීසසතං, දසමූලකෙ පඤ්චතිංසසතං, එකාදසමූලකෙ ඡබ්බීසසතං, ද්වාදසමූලකෙ සත්තරසාධිකසතං, තෙරසමූලකෙ අට්ඨාධිකසතං, චුද්දසමූලකෙ නවනවුති, පන්නරසමූලකෙ නවුති, සොළසමූලකෙ එකාසීති, සත්තරසමූලකෙ ද්වාසත්තති, අට්ඨාරසමූලකෙ තෙසට්ඨි, එකූනවීසතිමූලකෙ චතුපඤ්ඤාසං, වීසතිමූලකෙ පඤ්චචත්තාලීසං, එකවීසතිමූලකෙ ඡත්තිංසං, ද්වාවීසතිමූලකෙ සත්තවීස, තෙවීසතිමූලකෙ අට්ඨාරස, සබ්බමූලකෙ නවාති. යථා පනෙතානි හෙතුපච්චයවසෙන එකමූලකෙ සොළසාධිකානි ද්වෙ පුච්ඡාසතානි…පෙ… සබ්බමූලකෙ නව, එවං ආරම්මණපච්චයාදීසුපි එකමෙකං ආදිං කත්වා ආරම්මණාදිපදවසෙන එකෙකස්ස පදස්ස එකමූලකෙ සොළසාධිකානි ද්වෙ පුච්ඡාසතානි…පෙ… සබ්බමූලකෙ නවාති එකෙකස්ස පදස්ස එකමූලකාදිභෙදෙ ද්වෙ පුච්ඡා සහස්සානි සත්තසතානි ච පුච්ඡා හොන්ති. තාසං සබ්බෙසුපි චතුවීසතියා පච්චයෙසු අයං ගණනපරිච්ඡෙදො –
චතුසට්ඨිසහස්සානි, පුන අට්ඨසතානි ච;
පුච්ඡා හෙතුදුකස්සෙව, අනුලොමනයෙ මතා.
යථා ච හෙතුදුකස්ස, එවං සහෙතුකදුකාදීනම්පීති සබ්බස්මිම්පි දුකසතෙ –
සට්ඨි සතසහස්සානි, චත්තාරි ච තතොපරං;
අසීති ච සහස්සානි, පුච්ඡා දුකසතෙ විදූ.
අයං තාව සුද්ධිකෙ තිකපට්ඨානෙ චෙව දුකපට්ඨානෙ ච පුච්ඡානං ගණනපරිච්ඡෙදො.
යං පන තතො පරං ද්වාවීසති තිකෙ ගහෙත්වා දුකසතෙ පක්ඛිපිත්වා දුකතිකපට්ඨානං නාම දෙසිතං, තත්ථ ‘‘සියා හෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච හෙතු කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති එවං ද්වාවීසතියා තිකෙසු එකෙකං තිකං දුකානං සතෙන සතෙන සද්ධිං යොජෙත්වා දස්සෙතබ්බානං පුච්ඡානං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සබ්බෙසං එකමූලකාදීනං වසෙන ගහෙත්වා පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.
යම්පි තතො පරං දුකසතං ගහෙත්වා ද්වාවීසතියා තිකෙසු පක්ඛිපිත්වා තිකදුකපට්ඨානං නාම දෙසිතං, තත්ථාපි ‘‘සියා කුසලං හෙතුං ධම්මං පටිච්ච කුසලො හෙතුධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති එවං දුකසතෙ එකෙකං දුකං ද්වාවීසතියා තිකෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා දස්සෙතබ්බානං පුච්ඡානං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සබ්බෙසං එකමූලකාදීනං වසෙන ගහෙත්වා පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.
යම්පි තතො පරං තිකෙ තිකෙසුයෙව පක්ඛිපිත්වා තිකතිකපට්ඨානං නාම දෙසිතං, තත්ථාපි ‘‘සියා කුසලං සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං ධම්මං පටිච්ච කුසලො සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති එවං ද්වාවීසතියා තිකෙසු එකෙකං තිකං සෙසෙහි එකවීසතියා තිකෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා දස්සෙතබ්බානං පුච්ඡානං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සබ්බෙසං එකමූලකාදීනං වසෙන ගහෙත්වා පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.
යම්පි තතො පරං දුකෙ දුකෙසුයෙව පක්ඛිපිත්වා දුකදුකපට්ඨානං නාම දෙසිතං, තත්ථාපි ‘‘සියා හෙතුං සහෙතුකං ධම්මං පටිච්ච හෙතු සහෙතුකො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති එවං දුකසතෙ එකෙකං දුකං සෙසෙහි නවනවුතියා දුකෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා දස්සෙතබ්බානං පුච්ඡානං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සබ්බෙසං එකමූලකාදීනං වසෙන ගහෙත්වා පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. තථාගතෙන හි සබ්බම්පෙතං පභෙදං දස්සෙත්වාව දෙවපරිසාය ධම්මො දෙසිතො, ධම්මසෙනාපතිස්ස පන තෙන ‘‘අජ්ජ ඉදඤ්චිදඤ්ච දෙසිත’’න්ති සඞ්ඛිපිත්වා නයදස්සනමත්තෙනෙව දෙසනා අක්ඛාතා. ථෙරෙනාපි සඞ්ඛිපිත්වාව වාචනාමග්ගො පවත්තිතො, සො ථෙරෙන පවත්තිතනයෙනෙව සඞ්ගීතිකාලෙ සඞ්ගහං ආරොපිතො.
තං පනස්ස සඞ්ඛෙපනයං දස්සෙතුං තිකඤ්ච පට්ඨානවරන්ති අයං ගාථා ඨපිතා. තස්සත්ථො – තිකඤ්ච පට්ඨානවරන්ති පවරං තිකපට්ඨානඤ්ච. දුකුත්තමන්ති උත්තමං සෙට්ඨං දුකපට්ඨානඤ්ච. දුකතිකඤ්චෙවාති දුකතිකපට්ඨානඤ්ච. තිකදුකඤ්චාති තිකදුකපට්ඨානඤ්ච. තිකතිකඤ්චෙවාති තිකතිකපට්ඨානඤ්ච. දුකදුකඤ්චාති දුකදුකපට්ඨානඤ්ච. ඡ අනුලොමම්හි නයා සුගම්භීරාති එතෙ තිකපට්ඨානාදයො සුට්ඨු ගම්භීරා ඡ නයා අනුලොමම්හි වෙදිතබ්බාති. තත්ථ ද්වෙ අනුලොමානි – ධම්මානුලොමඤ්ච පච්චයානුලොමඤ්ච. තත්ථ ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො’’ති එවං අභිධම්මමාතිකාපදෙහි සඞ්ගහිතානං ධම්මානං අනුලොමදෙසනාවසෙන පවත්තං ධම්මානුලොමං නාම. ‘‘හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා’’ති එවං චතුවීසතියා පච්චයානං අනුලොමදෙසනාවසෙන පවත්තං පච්චයානුලොමං නාම.
තත්ථ හෙට්ඨා අට්ඨකථායං ‘‘තිකඤ්ච පට්ඨානවරං…පෙ… ඡ අනුලොමම්හි නයා සුගම්භීරා’’ති අයං ගාථා ධම්මානුලොමං සන්ධාය වුත්තා. ඉධ පන අයං ගාථා තස්මිං ධම්මානුලොමෙ පච්චයානුලොමං සන්ධාය වුත්තා. තස්මා ‘‘ඡ අනුලොමම්හි නයා සුගම්භීරා’’ති අට්ඨකථාගාථාය ධම්මානුලොමෙ තිකපට්ඨානාදයො ඡ නයා සුගම්භීරාති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පනොකාසෙ ‘‘හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා’’ති එවං පවත්තෙ පච්චයානුලොමෙ එතෙ ධම්මානුලොමෙ තිකපට්ඨානාදයො ‘‘ඡ නයා සුගම්භීරා’’ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙසු අනුලොමෙ තිකපට්ඨානෙ කුසලත්තිකමත්තස්සෙව වසෙන අයං ඉමස්මිං පටිච්චවාරස්ස පණ්ණත්තිවාරෙ සඞ්ඛිපිත්වා පුච්ඡාපභෙදො දස්සිතො. සෙසෙසු පන තිකෙසු සෙසපට්ඨානෙසු ච එකාපි පුච්ඡා න දස්සිතා. තතො පරෙසු පන සහජාතවාරාදීසු කුසලත්තිකස්සාපි වසෙන පුච්ඡං අනුද්ධරිත්වා ලබ්භමානකවසෙන විස්සජ්ජනමෙව දස්සිතං. ‘‘ඡ අනුලොමම්හි නයා සුගම්භීරා’’ති වචනතො පන ඉමස්මිං පච්චයානුලොමෙ ඡපි එතෙ පට්ඨානනයා පුච්ඡාවසෙන උද්ධරිත්වා දස්සෙතබ්බා. පට්ඨානං වණ්ණයන්තානඤ්හි ආචරියානං භාරො එසොති.