1. පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා

1. ඉදානි තෙසඤ්ඤෙව මූලයමකෙ දෙසිතානං කුසලාදිධම්මානං ලබ්භමානවසෙන එකදෙසං සඞ්ගණ්හිත්වා සච්චයමකානන්තරං දෙසිතස්ස සඞ්ඛාරයමකස්ස වණ්ණනා හොති. තත්ථාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව පණ්ණත්තිවාරාදයො තයො මහාවාරා, අන්තරවාරාදයො ච අවසෙසපභෙදා වෙදිතබ්බා. අයං පනෙත්ථ විසෙසො – පණ්ණත්තිවාරෙ තාව යථා හෙට්ඨා ඛන්ධාදයො ධම්මෙ උද්දිසිත්වා ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො; චක්ඛු චක්ඛායතනං; චක්ඛු චක්ඛුධාතු; දුක්ඛං දුක්ඛසච්ච’’න්ති පදසොධනවාරො ආරද්ධො. තථා අනාරභිත්වා ‘‘අස්සාසපස්සාසා කායසඞ්ඛාරො’’ති පඨමං තයොපි සඞ්ඛාරා විභජිත්වා දස්සිතා.

තත්ථ කායස්ස සඞ්ඛාරො කායසඞ්ඛාරො. ‘‘අස්සාසපස්සාසා කායිකා, එතෙ ධම්මා කායප්පටිබද්ධා’’ති (ම. නි. 1.463; සං. නි. 4.348 අත්ථතො සමානං) හි වචනතො කාරණභූතස්ස කරජකායස්ස ඵලභූතො එව සඞ්ඛාරොති කායසඞ්ඛාරො. අපරො නයො – සඞ්ඛරියතීති සඞ්ඛාරො. කෙන සඞ්ඛරියතීති? කායෙන. අයඤ්හි වාතො විය භස්තාය කරජකායෙන සඞ්ඛරියතීති. එවම්පි කායස්ස සඞ්ඛාරොති කායසඞ්ඛාරො. කායෙන කතො අස්සාසපස්සාසවාතොති අත්ථො. ‘‘පුබ්බෙව ඛො, ආවුසො විසාඛ, විතක්කෙත්වා විචාරෙත්වා පච්ඡා වාචං භින්දති, තස්මා විතක්කවිචාරා වචීසඞ්ඛාරො’’ති (ම. නි. 1.463; සං. නි. 4.348) වචනතො පන සඞ්ඛරොතීති සඞ්ඛාරො. කිං සඞ්ඛරොති? වචිං. වචියා සඞ්ඛාරොති වචීසඞ්ඛාරො. වචීභෙදසමුට්ඨාපකස්ස විතක්කවිචාරද්වයස්සෙතං නාමං. ‘‘සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා’’ති (ම. නි. 1.463; සං. නි. 4.348) වචනතොයෙව පන තතියපදෙපි සඞ්ඛරියතීති සඞ්ඛාරො. කෙන සඞ්ඛරියති? චිත්තෙන. කරණත්ථෙ සාමිවචනං කත්වා චිත්තස්ස සඞ්ඛාරොති චිත්තසඞ්ඛාරො. සබ්බෙසම්පි චිත්තසමුට්ඨානානං චෙතසිකධම්මානමෙතං අධිවචනං. විතක්කවිචාරානං පන වචීසඞ්ඛාරභාවෙන විසුං ගහිතත්තා ‘‘ඨපෙත්වා විතක්කවිචාරෙ’’ති වුත්තං.

2-7. ඉදානි කායො කායසඞ්ඛාරොති පදසොධනවාරො ආරද්ධො. තස්ස අනුලොමනයෙ තීණි, පටිලොමනයෙ තීණීති ඡ යමකානි. පදසොධනමූලචක්කවාරෙ එකෙකසඞ්ඛාරමූලකානි ද්වෙ ද්වෙ කත්වා අනුලොමනයෙ ඡ, පටිලොමනයෙ ඡාති ද්වාදස යමකානි. සුද්ධසඞ්ඛාරවාරෙ පන යථා සුද්ධඛන්ධවාරාදීසු ‘‘රූපං ඛන්ධො, ඛන්ධා රූපං; චක්ඛු ආයතනං, ආයතනා චක්ඛූ’’තිආදිනා නයෙන යමකානි වුත්තානි. එවං ‘‘කායො සඞ්ඛාරො, සඞ්ඛාරා කායො’’ති අවත්වා ‘‘කායසඞ්ඛාරො වචීසඞ්ඛාරො, වචීසඞ්ඛාරො කායසඞ්ඛාරො’’තිආදිනා නයෙන කායසඞ්ඛාරමූලකානි ද්වෙ, වචීසඞ්ඛාරමූලකං එකන්ති අනුලොමෙ තීණි, පටිලොමෙ තීණීති සබ්බානිපි සුද්ධිකවාරෙ ඡ යමකානි වුත්තානි. කිං කාරණා? සුද්ධිකඑකෙකපදවසෙන අත්ථාභාවතො. යථා හි ඛන්ධයමකාදීසු රූපාදිවිසිට්ඨානං ඛන්ධානං චක්ඛාදිවිසිට්ඨානඤ්ච ආයතනාදීනං අධිප්පෙතත්තා ‘‘රූපං ඛන්ධො, ඛන්ධා රූපං, චක්ඛු ආයතනං, ආයතනා චක්ඛූ’’ති සුද්ධිකඑකෙකපදවසෙන අත්ථො අත්ථි. එවමිධ ‘‘කායො සඞ්ඛාරො, සඞ්ඛාරා කායො’’ති නත්ථි. කායසඞ්ඛාරොති පන ද්වීහිපි පදෙහි එකොව අත්ථො ලබ්භති. අස්සාසො වා පස්සාසො වාති සුද්ධිකඑකෙකපදවසෙන අත්ථාභාවතො ‘‘කායො සඞ්ඛාරො, සඞ්ඛාරා කායො’’ති න වුත්තං. ‘‘කායො කායසඞ්ඛාරො’’තිආදි පන වත්තබ්බං සියා. තම්පි කායවචීචිත්තපදෙහි ඉධ අධිප්පෙතානං සඞ්ඛාරානං අග්ගහිතත්තා න යුජ්ජති. සුද්ධසඞ්ඛාරවාරො හෙස. පදසොධනෙ පන විනාපි අත්ථෙන වචනං යුජ්ජතීති තත්ථ සො නයො ගහිතොව. ඉධ පන කායසඞ්ඛාරස්ස වචීසඞ්ඛාරාදීහි, වචීසඞ්ඛාරස්ස ච චිත්තසඞ්ඛාරාදීහි, චිත්තසඞ්ඛාරස්ස ච කායසඞ්ඛාරාදීහි, අඤ්ඤත්තා ‘‘කායසඞ්ඛාරො වචීසඞ්ඛාරො, වචීසඞ්ඛාරො, කායසඞ්ඛාරො’’ති එකෙකසඞ්ඛාරමූලකානි ද්වෙ ද්වෙ කත්වා ඡ යමකානි යුජ්ජන්ති. තෙසු අග්ගහිතග්ගහණෙන තීණෙව ලබ්භන්ති. තස්මා තානෙව දස්සෙතුං අනුලොමනයෙ තීණි, පටිලොමනයෙ තීණීති ඡ යමකානි වුත්තානි. සුද්ධසඞ්ඛාරමූලචක්කවාරො පනෙත්ථ න ගහිතොති. එවං පණ්ණත්තිවාරස්ස උද්දෙසවාරො වෙදිතබ්බො.

8-18. නිද්දෙසවාරෙ පනස්ස අනුලොමෙ තාව යස්මා න කායාදයොව කායසඞ්ඛාරාදීනං නාමං, තස්මා නොති පටිසෙධො කතො. පටිලොමෙ න කායො න කායසඞ්ඛාරොති යො න කායො සො කායසඞ්ඛාරොපි න හොතීති පුච්ඡති. කායසඞ්ඛාරො න කායො කායසඞ්ඛාරොති කායසඞ්ඛාරො කායො න හොති, කායසඞ්ඛාරොයෙව පනෙසොති අත්ථො. අවසෙසන්ති න කෙවලං සෙසසඞ්ඛාරද්වයමෙව. කායසඞ්ඛාරවිනිමුත්තං පන සෙසං සබ්බම්පි සඞ්ඛතාසඞ්ඛතපණ්ණත්තිභෙදං ධම්මජාතං නෙව කායො, න කායසඞ්ඛාරොති ඉමිනා උපායෙන සබ්බවිස්සජ්ජනෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බොති.

පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා.