2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

19. පවත්තිවාරෙ පනෙත්ථ පච්චුප්පන්නකාලෙ පුග්ගලවාරස්ස අනුලොමනයෙ ‘‘යස්ස කායසඞ්ඛාරො උප්පජ්ජති, තස්ස වචීසඞ්ඛාරො උප්පජ්ජතී’’ති කායසඞ්ඛාරමූලකානි ද්වෙ, වචීසඞ්ඛාරමූලකං එකන්ති තීණෙව යමකානි ලබ්භන්ති; තානි ගහිතානෙව. තස්ස පටිලොමනයෙපි ඔකාසවාරාදීසුපි එසෙව නයො. එවමෙත්ථ සබ්බවාරෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං යමකානං වසෙන යමකගණනා වෙදිතබ්බා.

අත්ථවිනිච්ඡයෙ පනෙත්ථ ඉදං ලක්ඛණං – ඉමස්මිඤ්හි සඞ්ඛාරයමකෙ ‘‘අස්සාසපස්සාසානං උප්පාදක්ඛණෙ විතක්කවිචාරානං උප්පාදක්ඛණෙ’’තිආදිවචනතො පච්චුප්පන්නාදිකාලභෙදො පවත්තිවසෙනාපි ගහෙතබ්බො, න චුතිපටිසන්ධිවසෙනෙව. ‘‘දුතියජ්ඣානෙ තතියජ්ඣානෙ තත්ථ කායසඞ්ඛාරො උප්පජ්ජතී’’තිආදිවචනතො ච ඣානම්පි ඔකාසවසෙන ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. එවමෙත්ථ යං යං ලබ්භති, තස්ස තස්ස වසෙන අත්ථවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

තත්‍රිදං නයමුඛං – විනා විතක්කවිචාරෙහීති දුතියතතියජ්ඣානවසෙන වුත්තං. තෙසන්ති තෙසං දුතියතතියජ්ඣානසමඞ්ගීනං. කාමාවචරානන්ති කාමාවචරෙ උප්පන්නසත්තානං. රූපාවචරදෙවානං පන අස්සාසපස්සාසා නත්ථි. අරූපාවචරානං රූපමෙව නත්ථි. විනා අස්සාසපස්සාසෙහීති රූපාරූපභවෙසු නිබ්බත්තසත්තානං විතක්කවිචාරුප්පත්තිං සන්ධාය වුත්තං.

21. පඨමජ්ඣානෙ කාමාවචරෙති කාමාවචරභූමියං උප්පන්නෙ පඨමජ්ඣානෙ. අඞ්ගමත්තවසෙන චෙත්ථ පඨමජ්ඣානං ගහෙතබ්බං, න අප්පනාවසෙනෙව. අනප්පනාපත්තෙපි හි සවිතක්කසවිචාරචිත්තෙ ඉදං සඞ්ඛාරද්වයං උප්පජ්ජතෙව.

24. චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙති ඉදං කායසඞ්ඛාරස්ස එකන්තචිත්තසමුට්ඨානත්තා වුත්තං. උප්පජ්ජමානමෙව හි චිත්තං රූපං වා අරූපං වා සමුට්ඨාපෙති, න භිජ්ජමානං.

37. සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙති පටිසන්ධිතො දුතියෙ භවඞ්ගචිත්තෙ. කාමඤ්චෙතං පටිසන්ධිචිත්තෙපි වත්තමානෙ තෙසං තත්ථ නුප්පජ්ජිත්ථෙව. යාව පන අබ්බොකිණ්ණං විපාකචිත්තං වත්තති, තාව නුප්පජ්ජිත්ථෙව නාමාති දස්සනත්ථමෙතං වුත්තං. යස්ස වා ඣානස්ස විපාකචිත්තෙන තෙ නිබ්බත්තා, තං සතසොපි සහස්සසොපි උප්පජ්ජමානං පඨමචිත්තමෙව. විපාකචිත්තෙන පන විසදිසං භවනිකන්තියා ආවජ්ජනචිත්තං දුතියචිත්තං නාම. තං සන්ධායෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

44. පච්ඡිමචිත්තසමඞ්ගීනන්ති සබ්බපච්ඡිමෙන අප්පටිසන්ධිකචිත්තෙන සමඞ්ගීභූතානං ඛීණාසවානං. අවිතක්කඅවිචාරං පච්ඡිමචිත්තන්ති රූපාවචරානං දුතියජ්ඣානිකාදිචුතිචිත්තවසෙන, අරූපාවචරානඤ්ච චතුත්ථජ්ඣානිකචුතිචිත්තවසෙනෙතං වුත්තං. තෙසන්ති තෙසං පච්ඡිමචිත්තසමඞ්ගීආදීනං.

79. යස්ස කායසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣති, තස්ස චිත්තසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣතීති එත්ථ නියමතො කායසඞ්ඛාරස්ස චිත්තසඞ්ඛාරෙන සද්ධිං එකක්ඛණෙ නිරුජ්ඣනතො ආමන්තාති පටිවචනං දින්නං. න චිත්තසඞ්ඛාරස්ස කායසඞ්ඛාරෙන සද්ධිං. කිං කාරණා? චිත්තසඞ්ඛාරො හි කායසඞ්ඛාරෙන විනාපි උප්පජ්ජති ච නිරුජ්ඣති ච. කායසඞ්ඛාරො පන චිත්තසමුට්ඨානො අස්සාසපස්සාසවාතො. චිත්තසමුට්ඨානරූපඤ්ච චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පජ්ජිත්වා යාව අඤ්ඤානි සොළසචිත්තානි උප්පජ්ජන්ති, තාව තිට්ඨති. තෙසං සොළසන්නං සබ්බපච්ඡිමෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣතීති යෙන චිත්තෙන සද්ධිං උප්පජ්ජති, තතො පට්ඨාය සත්තරසමෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣති. න කස්සචි චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ වා ඨිතික්ඛණෙ වා නිරුජ්ඣති, නාපි ඨිතික්ඛණෙ වා භඞ්ගක්ඛණෙ වා උප්පජ්ජති. එසා චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ධම්මතාති නියමතො චිත්තසඞ්ඛාරෙන සද්ධිං එකක්ඛණෙ නිරුජ්ඣනතො ආමන්තාති වුත්තං. යං පන විභඞ්ගප්පකරණස්ස සීහළට්ඨකථායං ‘‘චිත්තසමුට්ඨානං රූපං සත්තරසමස්ස චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ නිරුජ්ඣතී’’ති වුත්තං, තං ඉමාය පාළියා විරූජ්ඣති. අට්ඨකථාතො ච පාළියෙව බලවතරාති පාළියං වුත්තමෙව පමාණං.

128. යස්ස කායසඞ්ඛාරො උප්පජ්ජති, තස්ස වචීසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣතීති එත්ථ යස්මා කායසඞ්ඛාරො චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පජ්ජති, න ච තස්මිං ඛණෙ විතක්කවිචාරා නිරුජ්ඣන්ති, තස්මා නොති පටිසෙධො කතොති. ඉමිනා නයමුඛෙන සබ්බත්ථ අත්ථවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. පරිඤ්ඤාවාරො පාකතිකොයෙවාති.

පවත්තිවාරවණ්ණනා.

සඞ්ඛාරයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.