ලොකුත්තරකුසලවණ්ණනා

277. එවං භවත්තයසම්පත්තිනිබ්බත්තකං කුසලං දස්සෙත්වා ඉදානි සබ්බභවසමතික්කමනාය ලොකුත්තරකුසලං දස්සෙතුං පුන කතමෙ ධම්මා කුසලාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ලොකුත්තරන්ති කෙනට්ඨෙන ලොකුත්තරං? ලොකං තරතීති, ලොකුත්තරං ලොකං උත්තරතීති ලොකුත්තරං; ලොකං සමතික්කම්ම අභිභුය්‍ය තිට්ඨතීති ලොකුත්තරං (පටි. ම. 2.43). ඣානං භාවෙතීති එකචිත්තක්ඛණිකං අප්පනාඣානං භාවෙති ජනෙති වඩ්ඪෙති.

ලොකතො නිය්‍යාති වට්ටතො නිය්‍යාතීති නිය්‍යානිකං. නිය්‍යාති වා එතෙනාති නිය්‍යානිකං. තංසමඞ්ගී හි පුග්ගලො දුක්ඛං පරිජානන්තො නිය්‍යාති, සමුදයං පජහන්තො නිය්‍යාති, නිරොධං සච්ඡිකරොන්තො නිය්‍යාති, මග්ගං භාවෙන්තො නිය්‍යාති. යථා ච පන තෙභූමකකුසලං වට්ටස්මිං චුතිපටිසන්ධියො ආචිනාති වඩ්ඪෙතීති ආචයගාමී නාම හොති, න තථා ඉදං. ඉදං පන යථා එකස්මිං පුරිසෙ අට්ඨාරසහත්ථං පාකාරං චිනන්තෙ අපරො මහාමුග්ගරං ගහෙත්වා තෙන චිතචිතට්ඨානං අපචිනන්තො විද්ධංසෙන්තො එව ගච්ඡෙය්‍ය, එවමෙව තෙභූමකකුසලෙන චිතා චුතිපටිසන්ධියො පච්චයවෙකල්ලකරණෙන අපචිනන්තං විද්ධංසෙන්තං ගච්ඡතීති අපචයගාමි.

දිට්ඨිගතානං පහානායාති, එත්ථ දිට්ඨියො එව දිට්ඨිගතානි, ගූථගතං මුත්තගතන්තිආදීනි (අ. නි. 9.11) විය. ද්වාසට්ඨියා වා දිට්ඨීනං අන්තොගධත්තා දිට්ඨීසු ගතානීතිපි දිට්ඨිගතානි. දිට්ඨියා වා ගතං එතෙසන්තිපි දිට්ඨිගතානි. දිට්ඨිසදිසගමනානි දිට්ඨිසදිසප්පවත්තානීති අත්ථො. කානි පන තානීති? සසම්පයුත්තානි සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසඅපායගමනීයරාගදොසමොහාකුසලානි. තානි හි යාව පඨමමග්ගභාවනා තාව පවත්තිසබ්භාවතො දිට්ඨිසදිසගමනානීති වුච්චන්ති. ඉති දිට්ඨියො ච දිට්ඨිගතානි ච දිට්ඨිගතානි. තෙසං දිට්ඨිගතානං. පහානායාති සමුච්ඡෙදවසෙනෙව පජහනත්ථාය. පඨමායාති ගණනවසෙනපි පඨමුප්පත්තිවසෙනපි පඨමාය. භූමියාති ‘‘අනන්තරහිතාය භූමියා’’තිආදීසු (පාරා. 27; ම. නි. 2.296) තාව අයං මහාපථවී භූමීති වුච්චති. ‘‘සුඛභූමියං කාමාවචරෙ’’තිආදීසු (ධ. ස. 988) චිත්තුප්පාදො. ඉධ පන සාමඤ්ඤඵලං අධිප්පෙතං. තඤ්හි සම්පයුත්තානං නිස්සයභාවතො තෙ ධම්මා භවන්ති එත්ථාති භූමි. යස්මා වා සමානෙපි ලොකුත්තරභාවෙ සයම්පි භවති උප්පජ්ජති, න නිබ්බානං විය අපාතුභාවං, තස්මාපි භූමීති වුච්චති; තස්සා පඨමාය භූමියා. පත්තියාති සොතාපත්තිඵලසඞ්ඛාතස්ස පඨමස්ස සාමඤ්ඤඵලස්ස පත්තත්ථාය පටිලාභත්ථායාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. විවිච්චාති සමුච්ඡෙදවිවෙකවසෙන විවිච්චිත්වා, විනා හුත්වා.

ඉදානි කිඤ්චාපි ලොකියජ්ඣානම්පි න විනා පටිපදාය ඉජ්ඣති, එවං සන්තෙපි ඉධ සුද්ධිකනයං පහාය ලොකුත්තරජ්ඣානං පටිපදාය සද්ධිංයෙව ගරුං කත්වා දෙසෙතුකාමතාය දුක්ඛපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤන්තිආදිමාහ.

තත්ථ යො ආදිතොව කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො දුක්ඛෙන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලමන්තො වික්ඛම්භෙති තස්ස දුක්ඛා පටිපදා හොති; යො පන වික්ඛම්භිත කිලෙසො විපස්සනාපරිවාසං වසන්තො චිරෙන මග්ගපාතුභාවං පාපුණාති තස්ස දන්ධාභිඤ්ඤා හොති. ඉති යො කොචි වාරො දුක්ඛපටිපදදන්ධාභිඤ්ඤො නාම කතො.

කතමං පන වාරං රොචෙසුන්ති? යත්ථ සකිං වික්ඛම්භිතා කිලෙසා සමුදාචරිත්වා දුතියම්පි වික්ඛම්භිතා පුන සමුදාචරන්ති, තතියං වික්ඛම්භිතෙ පන තථාවික්ඛම්භිතෙව කත්වා මග්ගෙන සමුග්ඝාතං පාපෙති, ඉමං වාරං රොචෙසුං. ඉමස්ස වාරස්ස දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤාති නාමං කතං. එත්තකෙන පන න පාකටං හොති. තස්මා එවමෙත්ථ ආදිතො පට්ඨාය විභාවනා වෙදිතබ්බා – යො හි චත්තාරි මහාභූතානි පරිග්ගහෙත්වා උපාදාරූපං පරිග්ගණ්හාති, අරූපං පරිග්ගණ්හාති, ‘රූපාරූපං’ පන පරිග්ගණ්හන්තො දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො පරිග්ගහෙතුං සක්කොති, තස්ස දුක්ඛා පටිපදා නාම හොති. පරිග්ගහිතරූපාරූපස්ස පන විපස්සනාපරිවාසෙ මග්ගපාතුභාවදන්ධතාය දන්ධාභිඤ්ඤා නාම හොති.

යොපි රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වා ‘නාමරූපං’ වවත්ථපෙන්තො දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො වවත්ථපෙති, වවත්ථාපිතෙ ච නාමරූපෙ විපස්සනාපරිවාසං වසන්තො චිරෙන මග්ගං උප්පාදෙතුං සක්කොති, තස්සාපි දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා නාම හොති.

අපරො නාමරූපම්පි වවත්ථපෙත්වා ‘පච්චයෙ’ පරිග්ගණ්හන්තො දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො පරිග්ගණ්හාති, පච්චයෙ ච පරිග්ගහෙත්වා විපස්සනාපරිවාසං වසන්තො චිරෙන මග්ගං උප්පාදෙති, එවම්පි දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා නාම හොති.

අපරො පච්චයෙපි පරිග්ගහෙත්වා ‘ලක්ඛණානි’ පටිවිජ්ඣන්තො දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො පටිවිජ්ඣති, පටිවිද්ධලක්ඛණො ච විපස්සනාපරිවාසං වසන්තො චිරෙන මග්ගං උප්පාදෙති, එවම්පි දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා නාම හොති.

අපරො ලක්ඛණානිපි පටිවිජ්ඣිත්වා විපස්සනාඤාණෙ තික්ඛෙ සූරෙ පසන්නෙ වහන්තෙ උප්පන්නං ‘විපස්සනානිකන්තිං’ පරියාදියමානො දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො පරියාදියති, නිකන්තිඤ්ච පරියාදියිත්වා විපස්සනාපරිවාසං වසන්තො චිරෙන මග්ගං උප්පාදෙති, එවම්පි දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා නාම හොති. ඉමං වාරං රොචෙසුං. ඉමස්ස වාරස්ස එතං නාමං කතං. ඉමිනාව උපායෙන පරතො තිස්සො පටිපදා වෙදිතබ්බා.

ඵස්සො හොතීතිආදීසු අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං, සම්මාවාචා, සම්මාකම්මන්තො, සම්මාආජීවොති චත්තාරි පදානි අධිකානි. නිද්දෙසවාරෙ ච විතක්කාදිනිද්දෙසෙසු ‘මග්ගඞ්ග’න්තිආදීනි පදානි අධිකානි. සෙසං සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තසදිසමෙව. භූමන්තරවසෙන පන ලොකුත්තරතාව ඉධ විසෙසො.

තත්ථ අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියන්ති ‘අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ අනඤ්ඤාතං අමතං පදං චතුසච්චධම්මමෙව වා ජානිස්සාමී’ති පටිපන්නස්ස ඉමිනා පුබ්බාභොගෙන උප්පන්නං ඉන්ද්‍රියං. ලක්ඛණාදීනි පනස්ස හෙට්ඨා පඤ්ඤින්ද්‍රියෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

සුන්දරා පසත්ථා වා වාචා සම්මාවාචා. වචීදුච්චරිතසමුග්ඝාටිකාය මිච්ඡාවාචාවිරතියා එතං අධිවචනං. සා පරිග්ගහලක්ඛණා විරමණරසා මිච්ඡාවාචප්පහානපච්චුපට්ඨානා. සුන්දරො පසත්ථො වා කම්මන්තො සම්මාකම්මන්තො. මිච්ඡාකම්මන්තසමුච්ඡෙදිකාය පාණාතිපාතාදිවිරතියා එතං නාමං. සො සමුට්ඨානලක්ඛණො විරමණරසො මිච්ඡාකම්මන්තප්පහානපච්චුපට්ඨානො. සුන්දරො පසත්ථො වා ආජීවො සම්මාආජීවො. මිච්ඡාජීවවිරතියා එතං අධිවචනං. සො වොදානලක්ඛණො ඤායාජීවප්පවත්තිරසො මිච්ඡාජීවප්පහානපච්චුපට්ඨානො.

අපිච හෙට්ඨා විරතිත්තයෙ වුත්තවසෙනපෙත්ථ ලක්ඛණාදීනි වෙදිතබ්බානි. ඉති ඉමෙසං තිණ්ණං ධම්මානං වසෙන හෙට්ඨා වුත්තං මග්ගපඤ්චකං ඉධ මග්ගට්ඨකං වෙදිතබ්බං. යෙවාපනකෙසු ච ඉමෙසං අභාවො. තථා කරුණාමුදිතානං. ඉමෙ හි තයො ධම්මා ඉධ පාළියං ආගතත්තාව යෙවාපනකෙසු න ගහිතා. කරුණාමුදිතා පන සත්තාරම්මණා, ඉමෙ ධම්මා නිබ්බානාරම්මණාති තාපෙත්ථ න ගහිතා. අයං තාව උද්දෙසවාරෙ විසෙසත්ථො.

283. නිද්දෙසවාරෙ පන මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්නන්ති එත්ථ තාව මග්ගස්ස අඞ්ගන්ති මග්ගඞ්ගං; මග්ගකොට්ඨාසොති අත්ථො. යථා පන අරඤ්ඤෙ පරියාපන්නං අරඤ්ඤපරියාපන්නං නාම හොති, එවං මග්ගෙ පරියාපන්නන්ති මග්ගපරියාපන්නං. මග්ගසන්නිස්සිතන්ති අත්ථො.

285. පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගොති එත්ථ පීති එව සම්බොජ්ඣඞ්ගොති පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. තත්ථ බොධියා බොධිස්ස වා අඞ්ගොති බොජ්ඣඞ්ගො. ඉදං වුත්තං හොති – යා අයං ධම්මසාමග්ගී යාය ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදීනං අනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිපස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣතීති කත්වා බොධීති වුච්චති. බුජ්ඣතීති කිලෙසසන්තානනිද්දාය උට්ඨහති, චත්තාරි වා අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොති. තස්සා ධම්මසාමග්ගීසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගොතිපි බොජ්ඣඞ්ගො, ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදීනි විය. යොපෙස යථාවුත්තප්පකාරාය එතාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකො බොධීති වුච්චති, තස්ස බොධිස්ස අඞ්ගොතිපි බොජ්ඣඞ්ගො; සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා – ‘‘බුජ්ඣනකස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගාති වා බොජ්ඣඞ්ගා’’ති (විභ. අට්ඨ. 466; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.182).

අපිච ‘‘බොජ්ඣඞ්ගාති කෙනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා? බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, අනුබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, පටිබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, සම්බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති (පටි. ම. 2.17) ඉමිනා පටිසම්භිදානයෙනාපි බොජ්ඣඞ්ගත්ථො වෙදිතබ්බො. පසත්ථො සුන්දරො වා බොජ්ඣඞ්ගොති සම්බොජ්ඣඞ්ගො. එවං පීති එව සම්බොජ්ඣඞ්ගො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගොති. චිත්තෙකග්ගතානිද්දෙසාදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

296. තෙසං ධම්මානන්ති යෙ තස්මිං සමයෙ පටිවෙධං ගච්ඡන්ති චතුසච්චධම්මා, තෙසං ධම්මානං. අනඤ්ඤාතානන්ති කිඤ්චාපි පඨමමග්ගෙන තෙ ධම්මා ඤාතා නාම හොන්ති, යථා පන පකතියා අනාගතපුබ්බං විහාරං ආගන්ත්වා විහාරමජ්ඣෙ ඨිතොපි පුග්ගලො පකතියා අනාගතභාවං උපාදාය ‘අනාගතපුබ්බං ඨානං ආගතොම්හී’ති වදති, යථා ච පකතියා අපිළන්ධපුබ්බං මාලං පිළන්ධිත්වා, අනිවත්ථපුබ්බං වත්ථං නිවාසෙත්වා, අභුත්තපුබ්බං භොජනං භුඤ්ජිත්වා, පකතියා අභුත්තභාවං උපාදාය අභුත්තපුබ්බං භොජනං භුත්තොම්හීති වදති, එවමිධාපි යස්මා පකතියා ඉමිනා පුග්ගලෙන ඉමෙ ධම්මා න ඤාතපුබ්බා තස්මා අනඤ්ඤාතානන්ති වුත්තං. අදිට්ඨාදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අදිට්ඨානන්ති ඉතො පුබ්බෙ පඤ්ඤාචක්ඛුනා අදිට්ඨානං. අප්පත්තානන්ති අධිගමනවසෙන අප්පත්තානං. අවිදිතානන්ති ඤාණෙන අපාකටකතානං. අසච්ඡිකතානන්ති අපච්චක්ඛකතානං. සච්ඡිකිරියායාති පච්චක්ඛකරණත්ථං. යථා ච ඉමිනා පදෙන, එවං සෙසෙහිපි සද්ධිං අනඤ්ඤාතානං ඤාණාය, අදිට්ඨානං දස්සනාය, අප්පත්තානං පත්තියා, අවිදිතානං වෙදායාති යොජනා කාතබ්බා.

299. චතූහි වචීදුච්චරිතෙහීතිආදීසු වචීති වචීවිඤ්ඤත්ති වෙදිතබ්බා. තිණ්ණං දොසානං යෙන කෙනචි දුට්ඨානි චරිතානීති දුච්චරිතානි. වචීතො පවත්තානි දුච්චරිතානි වචීදුච්චරිතානි, වචියා වා නිප්ඵාදිතානි දුච්චරිතානි වචීදුච්චරිතානි. තෙහි වචීදුච්චරිතෙහි. ආරකා රමතීති ආරති. විනා තෙහි රමතීති විරති. තතො තතො පටිනිවත්තාව හුත්වා තෙහි විනා රමතීති පටිවිරති. උපසග්ගවසෙන වා පදං වඩ්ඪිතං. සබ්බමිදං ඔරමණභාවස්සෙවාධිවචනං. වෙරං මණති, විනාසෙතීති වෙරමණී. ඉදම්පි ඔරමණස්සෙව වෙවචනං. යාය පන චෙතනාය මුසාවාදාදීනි භාසමානො කරොති නාම, අයං ලොකුත්තරමග්ගවිරති. උප්පජ්ජිත්වා තං කිරියං කාතුං න දෙති, කිරියාපථං පච්ඡින්දතීති අකිරියා. තථා තං කරණං කාතුං න දෙති, කරණපථං පච්ඡින්දතීති අකරණං. යාය ච චෙතනාය චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං භාසමානො අජ්ඣාපජ්ජති නාම, අයං උප්පජ්ජිත්වා තථා අජ්ඣාපජ්ජිතුං න දෙතීති අනජ්ඣාපත්ති.

වෙලාඅනතික්කමොති එත්ථ ‘‘තාය වෙලායා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.154; මහාව. 1-3; උදා. 1 ආදයො) තාව කාලො වෙලාති ආගතො. ‘‘උරුවෙලායං විහරතී’’ති (මහාව. 1; සං. නි. 1.137) එත්ථ රාසි. ‘‘ඨිතධම්මො වෙලං නාතිවත්තතී’’ති (චූළව. 384; අ. නි. 8.19; උදා. 45) එත්ථ සීමා. ඉධාපි සීමාව. අනතික්කමනීයට්ඨෙන හි චත්තාරි වචීසුචරිතානි වෙලාති අධිප්පෙතානි. ඉති යාය චෙතනාය චත්තාරි වචීදුච්චරිතානි භාසමානො වෙලං අතික්කමති නාම, අයං උප්පජ්ජිත්වා තං වෙලං අතික්කමිතුං න දෙතීති වෙලාඅනතික්කමොති වුත්තා. වෙලායතීති වා වෙලා, චලයති විද්ධංසෙතීති අත්ථො. කිං වෙලායති? චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං. ඉති වෙලායනතො ‘වෙලා’. පුරිසස්ස පන හිතසුඛං අනතික්කමිත්වා වත්තතීති ‘අනතික්කමො’. එවමෙත්ථ පදද්වයවසෙනාපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

සෙතුං හනතීති සෙතුඝාතො; චතුන්නං වචීදුච්චරිතානං පදඝාතො පච්චයඝාතොති අත්ථො. පච්චයො හි ඉධ සෙතූති අධිප්පෙතො. තත්‍රායං වචනත්ථො – රාගාදිකො චතුන්නං වචීදුච්චරිතානං පච්චයො වට්ටස්මිං පුග්ගලං සිනොති බන්ධතීති සෙතු. සෙතුස්ස ඝාතො සෙතුඝාතො. වචීදුච්චරිතපච්චයසමුග්ඝාටිකාය විරතියා එතං අධිවචනං. අයං පන සම්මාවාචාසඞ්ඛාතා විරති පුබ්බභාගෙ නානාචිත්තෙසු ලබ්භති. අඤ්ඤෙනෙව හි චිත්තෙන මුසාවාදා විරමති, අඤ්ඤෙන පෙසුඤ්ඤාදීහි. ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ පන එකචිත්තස්මිංයෙව ලබ්භති. චතුබ්බිධාය හි වචීදුච්චරිතචෙතනාය පදපච්ඡෙදං කුරුමානා මග්ගඞ්ගං පූරයමානා එකාව විරති උප්පජ්ජති.

300. කායදුච්චරිතෙහීති කායතො පවත්තෙහි කායෙන වා නිප්ඵාදිතෙහි පාණාතිපාතාදීහි දුච්චරිතෙහි. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අයම්පි සම්මාකම්මන්තසඞ්ඛාතා විරති පුබ්බභාගෙ නානාචිත්තෙසු ලබ්භති. අඤ්ඤෙනෙව හි චිත්තෙන පාණාතිපාතා විරමති, අඤ්ඤෙන අදින්නාදානමිච්ඡාචාරෙහි. ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ පන එකචිත්තස්මිංයෙව ලබ්භති. තිවිධාය හි කායදුච්චරිතචෙතනාය පදපච්ඡෙදං කුරුමානා මග්ගඞ්ගං පූරයමානා එකාව විරති උප්පජ්ජති.

301. සම්මාආජීවනිද්දෙසෙ අකිරියාතිආදීසු යාය චෙතනාය මිච්ඡාජීවං ආජීවමානො කිරියං කරොති නාම, අයං උප්පජ්ජිත්වා තං කිරියං කාතුං න දෙතීති අකිරියාති. ඉමිනා නයෙන යොජනා වෙදිතබ්බා. ආජීවො ච නාමෙස පාටියෙක්කො නත්ථි, වාචාකම්මන්තෙසු ගහිතෙසු ගහිතොව හොති, තප්පක්ඛිකත්තා. ධුවපටිසෙවනවසෙන පනායං තතො නීහරිත්වා දස්සිතොති. එවං සන්තෙ සම්මාආජීවො සකිච්චකො න හොති, අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි න පරිපූරෙන්ති, තස්මා සම්මාආජීවො සකිච්චකො කාතබ්බො, අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි පරිපූරෙතබ්බානීති. තත්‍රායං නයො – ආජීවො නාම භිජ්ජමානො කායවචීද්වාරෙසුයෙව භිජ්ජති. මනොද්වාරෙ ආජීවභෙදො නාම නත්ථි. පූරයමානොපි තස්මිංයෙව ද්වාරද්වයෙ පූරති. මනොද්වාරෙ ආජීවපූරණං නාම නත්ථි. කායද්වාරෙ පන වීතික්කමො ආජීවහෙතුකොපි අත්ථි නආජීවහෙතුකොපි. තථා වචීද්වාරෙ.

තත්ථ යං රාජරාජමහාමත්තා ඛිඩ්ඩාපසුතා සූරභාවං දස්සෙන්තා මිගවධං වා පන්ථදුහනං වා පරදාරවීතික්කමං වා කරොන්ති, ඉදං අකුසලං කායකම්මං නාම. තතො විරතිපි ‘සම්මාකම්මන්තො’ නාම. යං පන නආජීවහෙතුකං චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං භාසන්ති, ඉදං අකුසලං වචීකම්මං නාම. තතො විරතිපි ‘සම්මාවාචා’ නාම.

යං පන ආජීවහෙතු නෙසාදමච්ඡබන්ධාදයො පාණං හනන්ති, අදින්නං ආදියන්ති, මිච්ඡාචාරං චරන්ති, අයං මිච්ඡාජීවො නාම. තතො විරති ‘සම්මාආජීවො’ නාම. යම්පි ලඤ්ජං ගහෙත්වා මුසා භණන්ති, පෙසුඤ්ඤඵරුසසම්ඵප්පලාපෙ පවත්තෙන්ති, අයම්පි මිච්ඡාජීවො නාම. තතො විරති සම්මාආජීවො නාම.

මහාසීවත්ථෙරො පනාහ – ‘කායවචීද්වාරෙසුපි වීතික්කමො ආජීවහෙතුකො වා හොතු නො වා ආජීවහෙතුකො, අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මන්ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තතො විරතිපි සම්මාකම්මන්තො සම්මාවාචාත්වෙව වුච්චතී’ති. ‘ආජීවො කුහි’න්ති වුත්තෙ පන ‘තීණි කුහනවත්ථූනි නිස්සාය චත්තාරො පච්චයෙ උප්පාදෙත්වා තෙසං පරිභොගො’ති ආහ. අයං පන කොටිප්පත්තො මිච්ඡාජීවො. තතො විරති සම්මාආජීවො නාම.

අයම්පි සම්මාආජීවො පුබ්බභාගෙ නානාචිත්තෙසු ලබ්භති, අඤ්ඤෙනෙව හි චිත්තෙන කායද්වාරවීතික්කමා විරමති, අඤ්ඤෙන වචීද්වාරවීතික්කමා. ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ පන එකචිත්තස්මිංයෙව ලබ්භති. කායවචීද්වාරෙසු හි සත්තකම්මපථවසෙන උප්පන්නාය මිච්ඡාජීවසඞ්ඛාතාය දුස්සීල්‍යචෙතනාය පදපච්ඡෙදං කුරුමානා මග්ගඞ්ගං පූරයමානා එකාව විරති උප්පජ්ජතීති. අයං නිද්දෙසවාරෙ විසෙසො.

යං පනෙතං ඉන්ද්‍රියෙසු අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං වඩ්ඪිතං, මග්ගඞ්ගෙසු ච සම්මාවාචාදීනි, තෙසං වසෙන සඞ්ගහවාරෙ ‘‘නවින්ද්‍රියානි, අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති වුත්තං. සුඤ්ඤතවාරො පාකතිකොයෙවාති. අයං තාව සුද්ධිකපටිපදාය විසෙසො.

343. ඉතො පරං සුද්ධිකසුඤ්ඤතා සුඤ්ඤතපටිපදා සුද්ධිකඅප්පණිහිතා අප්පණිහිතපටිපදාති අයං දෙසනාභෙදො හොති. තත්ථ සුඤ්ඤතන්ති ලොකුත්තරමග්ගස්ස නාමං. සො හි ආගමනතො සගුණතො ආරම්මණතොති තීහි කාරණෙහි නාමං ලභති. කථං? ඉධ භික්ඛු අනත්තතො අභිනිවිසිත්වා අනත්තතො සඞ්ඛාරෙ පස්සති. යස්මා පන අනත්තතො දිට්ඨමත්තෙනෙව මග්ගවුට්ඨානං නාම න හොති, අනිච්චතොපි දුක්ඛතොපි දට්ඨුමෙව වට්ටති, තස්මා ‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’ති තිවිධං අනුපස්සනං ආරොපෙත්වා සම්මසන්තො චරති. වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා පනස්ස තෙභූමකෙපි සඞ්ඛාරෙ සුඤ්ඤතොව පස්සති. අයං විපස්සනා සුඤ්ඤතා නාම හොති. සා ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො මග්ගස්ස ‘සුඤ්ඤත’න්ති නාමං දෙති. එවං මග්ගො ‘ආගමනතො’ සුඤ්ඤතනාමං ලභති. යස්මා පන සො රාගාදීහි සුඤ්ඤො තස්මා ‘සගුණෙනෙව’ සුඤ්ඤතනාමං ලභති. නිබ්බානම්පි රාගාදීහි සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤතන්ති වුච්චති. තං ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නත්තා මග්ගො ‘ආරම්මණතො’ සුඤ්ඤතනාමං ලභති.

තත්ථ සුත්තන්තිකපරියායෙන සගුණතොපි ආරම්මණතොපි නාමං ලභති. පරියායදෙසනා හෙසා. අභිධම්මකථා පන නිප්පරියායදෙසනා. තස්මා ඉධ සගුණතො වා ආරම්මණතො වා නාමං න ලභති, ආගමනතොව ලභති. ආගමනමෙව හි ධුරං. තං දුවිධං හොති – විපස්සනාගමනං මග්ගාගමනන්ති. තත්ථ මග්ගස්ස ආගතට්ඨානෙ විපස්සනාගමනං ධුරං, ඵලස්ස ආගතට්ඨානෙ මග්ගාගමනං ධුරං. ඉධ මග්ගස්ස ආගතත්තා විපස්සනාගමනමෙව ධුරං ජාතං.

350. අප්පණිහිතන්ති, එත්ථාපි අප්පණිහිතන්ති මග්ගස්සෙව නාමං. ඉදම්පි නාමං මග්ගො තීහෙව කාරණෙහි ලභති. කථං? ඉධ භික්ඛු ආදිතොව දුක්ඛතො අභිනිවිසිත්වා දුක්ඛතොව සඞ්ඛාරෙ පස්සති. යස්මා පන දුක්ඛතො දිට්ඨමත්තෙනෙව මග්ගවුට්ඨානං නාම න හොති, අනිච්චතොපි අනත්තතොපි දට්ඨුමෙව වට්ටති, තස්මා අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’ති තිවිධං අනුපස්සනං ආරොපෙත්වා සම්මසන්තො චරති. වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා පනස්ස තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසු පණිධිං සොසෙත්වා පරියාදියිත්වා විස්සජ්ජෙති. අයං විපස්සනා අප්පණිහිතා නාම හොති. සා ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො මග්ගස්ස ‘අප්පණිහිත’න්ති නාමං දෙති. එවං මග්ගො ‘ආගමනතො’ අප්පණිහිතනාමං ලභති. යස්මා පන තත්ථ රාගදොසමොහපණිධයො නත්ථි, තස්මා ‘සගුණෙනෙව’ අප්පණිහිතනාමං ලභති. නිබ්බානම්පි තෙසං පණිධීනං අභාවා අප්පණිහිතන්ති වුච්චති. තං ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නත්තා මග්ගො අප්පණිහිතනාමං ලභති.

තත්ථ සුත්තන්තිකපරියායෙන සගුණතොපි ආරම්මණතොපි නාමං ලභති. පරියායදෙසනා හෙසා. අභිධම්මකථා පන නිප්පරියායදෙසනා. තස්මා ඉධ සගුණතො වා ආරම්මණතො වා නාමං න ලභති, ආගමනතොව ලභති. ආගමනමෙව හි ධුරං. තං දුවිධං හොති – විපස්සනාගමනං මග්ගාගමනන්ති. තත්ථ මග්ගස්ස ආගතට්ඨානෙ විපස්සනාගමනං ධුරං, ඵලස්ස ආගතට්ඨානෙ මග්ගාගමනං ධුරං. ඉධ මග්ගස්ස ආගතත්තා විපස්සනාගමනමෙව ධුරං ජාතං.

නනු ච සුඤ්ඤතො අනිමිත්තො අප්පණිහිතොති තීණි මග්ගස්ස නාමානි? යථාහ – ‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, විමොක්ඛා – සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො, අනිමිත්තො විමොක්ඛො, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.209). තෙසු ඉධ ද්වෙ මග්ගෙ ගහෙත්වා අනිමිත්තො කස්මා න ගහිතොති? ආගමනාභාවතො. අනිමිත්තවිපස්සනා හි සයං ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො මග්ගස්ස නාමං දාතුං න සක්කොති. සම්මාසම්බුද්ධො පන අත්තනො පුත්තස්ස රාහුලත්ථෙරස්ස.

‘‘අනිමිත්තඤ්ච භාවෙහි, මානානුසයමුජ්ජහ;

තතො මානාභිසමයා, උපසන්තො චරිස්සසී’’ති. (සු. නි. 344);

අනිමිත්තවිපස්සනං කථෙසි. විපස්සනා හි නිච්චනිමිත්තං ධුවනිමිත්තං සුඛනිමිත්තං අත්තනිමිත්තඤ්ච උග්ඝාටෙති. තස්මා අනිමිත්තාති කථිතා. සා ච කිඤ්චාපි තං නිමිත්තං උග්ඝාටෙති, සයං පන නිමිත්තධම්මෙසු චරතීති සනිමිත්තාව හොති. තස්මා සයං ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො මග්ගස්ස නාමං දාතුං න සක්කොති.

අපරො නයො – අභිධම්මො නාම පරමත්ථදෙසනා. අනිමිත්තමග්ගස්ස ච පරමත්ථතො හෙතුවෙකල්ලමෙව හොති. කථං? අනිච්චානුපස්සනාය හි වසෙන අනිමිත්තවිමොක්ඛො කථිතො. තෙන ච විමොක්ඛෙන සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති. තං අරියමග්ගෙ එකඞ්ගම්පි න හොති, අමග්ගඞ්ගත්තා අත්තනො මග්ගස්ස පරමත්ථතො නාමං දාතුං න සක්කොති. ඉතරෙසු පන ද්වීසු අනත්තානුපස්සනාය තාව වසෙන සුඤ්ඤතවිමොක්ඛො, දුක්ඛානුපස්සනාය වසෙන අප්පණිහිතවිමොක්ඛො කථිතො. තෙසු සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, අප්පණිහිතවිමොක්ඛෙන සමාධින්ද්‍රියං. තානි අරියමග්ගස්ස අඞ්ගත්තා අත්තනො මග්ගස්ස පරමත්ථතො නාමං දාතුං සක්කොන්ති. මග්ගාරම්මණත්තිකෙපි හි මග්ගාධිපතිධම්මවිභජනෙ ඡන්දචිත්තානං අධිපතිකාලෙ තෙසං ධම්මානං අමග්ගඞ්ගත්තාව මග්ගාධිපතිභාවො න වුත්තො. එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බන්ති. අයමෙත්ථ අට්ඨකථාමුත්තකො එකස්ස ආචරියස්ස මතිවිනිච්ඡයො.

එවං සබ්බථාපි අනිමිත්තවිපස්සනා සයං ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො මග්ගස්ස නාමං දාතුං න සක්කොතීති අනිමිත්තමග්ගො න ගහිතො. කෙචි පන ‘අනිමිත්තමග්ගො ආගමනතො නාමං අලභන්තොපි සුත්තන්තපරියායෙන සගුණතො ච ආරම්මණතො ච නාමං ලභතී’ති ආහංසු. තෙ ඉදං වත්වා පටික්ඛිත්තා – අනිමිත්තමග්ගෙ සගුණතො ච ආරම්මණතො ච නාමං ලභන්තෙ සුඤ්ඤතඅප්පණිහිතමග්ගාපි සගුණතොයෙව ආරම්මණතොයෙව ච ඉධ නාමං ලභෙය්‍යුං. න පන ලභන්ති. කිං කාරණා? අයඤ්හි මග්ගො නාම ද්වීහි කාරණෙහි නාමං ලභති – සරසතො ච පච්චනීකතො ච; සභාවතො ච පටිපක්ඛතො චාති අත්ථො. තත්ථ සුඤ්ඤතඅප්පණිහිතමග්ගා සරසතොපි පච්චනීකතොපි නාමං ලභන්ති. සුඤ්ඤතඅප්පණිහිතමග්ගා හි රාගාදීහි සුඤ්ඤා, රාගපණිධිආදීහි ච අප්පණිහිතාති එවං ‘සරසතො’ නාමං ලභන්ති. සුඤ්ඤතො ච අත්තාභිනිවෙසස්ස පටිපක්ඛො, අප්පණිහිතො පණිධිස්සාති එවං ‘පච්චනීකතො’ නාමං ලභන්ති. අනිමිත්තමග්ගො පන රාගාදිනිමිත්තානං නිච්චනිමිත්තාදීනඤ්ච අභාවෙන සරසතොව නාමං ලභති, නො පච්චනීකතො. න හි සො සඞ්ඛාරනිමිත්තාරම්මණාය අනිච්චානුපස්සනාය පටිපක්ඛො. අනිච්චානුපස්සනා පනස්ස අනුලොමභාවෙ ඨිතාති. සබ්බථාපි අභිධම්මපරියායෙන අනිමිත්තමග්ගො නාම නත්ථීති.

සුත්තන්තිකපරියායෙන පනෙස එවං ආහරිත්වා දීපිතො – යස්මිඤ්හි වාරෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති, තීණි ලක්ඛණානි එකාවජ්ජනෙන විය ආපාථමාගච්ඡන්ති, තිණ්ණඤ්ච එකතො ආපාථගමනං නාම නත්ථි. කම්මට්ඨානස්ස පන විභූතභාවදීපනත්ථං එවං වුත්තං. ආදිතො හි යත්ථ කත්ථචි අභිනිවෙසො හොතු, වුට්ඨානගාමිනී පන විපස්සනා යං යං සම්මසිත්වා වුට්ඨාති තස්ස තස්සෙව වසෙන ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො මග්ගස්ස නාමං දෙති. කථං? අනිච්චාදීසු හි යත්ථ කත්ථචි අභිනිවිසිත්වා ඉතරම්පි ලක්ඛණද්වයං දට්ඨුං වට්ටති එව. එකලක්ඛණදස්සනමත්තෙනෙව හි මග්ගවුට්ඨානං නාම න හොති, තස්මා අනිච්චතො අභිනිවිට්ඨො භික්ඛු න කෙවලං අනිච්චතොව වුට්ඨාති, දුක්ඛතොපි අනත්තතොපි වුට්ඨාතියෙව. දුක්ඛතො අනත්තතො අභිනිවිට්ඨෙපි එසෙව නයො. ඉති ආදිතො යත්ථ කත්ථචි අභිනිවෙසො හොතු, වුට්ඨානගාමිනී පන විපස්සනා යං යං සම්මසිත්වා වුට්ඨාති තස්ස තස්සෙව වසෙන ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො මග්ගස්ස නාමං දෙති. තත්ථ අනිච්චතො වුට්ඨහන්තස්ස මග්ගො අනිමිත්තො නාම හොති, දුක්ඛතො වුට්ඨහන්තස්ස අප්පණිහිතො, අනත්තතො වුට්ඨහන්තස්ස සුඤ්ඤතොති. එවං සුත්තන්තපරියායෙන ආහරිත්වා දීපිතො.

වුට්ඨානගාමිනී පන විපස්සනා කිමාරම්මණාති? ලක්ඛණාරම්මණාති. ලක්ඛණං නාම පඤ්ඤත්තිගතිකං න වත්තබ්බධම්මභූතං. යො පන අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති තීණි ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙති, තස්ස පඤ්චක්ඛන්ධා කණ්ඨෙ බද්ධකුණපං විය හොන්ති. සඞ්ඛාරාරම්මණමෙව ඤාණං සඞ්ඛාරතො වුට්ඨාති. යථා හි එකො භික්ඛු පත්තං කිණිතුකාමො පත්තවාණිජෙන පත්තං ආභතං දිස්වා හට්ඨපහට්ඨො ගණ්හිස්සාමීති චින්තෙත්වා වීමංසමානො තීණි ඡිද්දානි පස්සෙය්‍ය, සො න ඡිද්දෙසු නිරාලයො හොති, පත්තෙ පන නිරාලයො හොති; එවමෙව තීණි ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙත්වා සඞ්ඛාරෙසු නිරාලයො හොති. සඞ්ඛාරාරම්මණෙනෙව ඤාණෙන සඞ්ඛාරතො වුට්ඨාතීති වෙදිතබ්බං. දුස්සොපමායපි එසෙව නයො.

ඉති භගවා ලොකුත්තරං ඣානං භාජෙන්තො සුද්ධිකපටිපදාය චතුක්කනයං පඤ්චකනයන්ති ද්වෙපි නයෙ ආහරි. තථා සුද්ධිකසුඤ්ඤතාය සුඤ්ඤතපටිපදාය සුද්ධිකඅප්පණිහිතාය අප්පණිහිතපටිපදායාති. කස්මා එවං ආහරීති? පුග්ගලජ්ඣාසයෙන චෙව දෙසනාවිලාසෙන ච. තදුභයම්පි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එවං ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙතීති එත්ථ සුද්ධිකපටිපදාය චතුක්කපඤ්චකවසෙන ද්වෙ නයා, තථා සෙසෙසූති සබ්බෙසුපි පඤ්චසු කොට්ඨාසෙසු දස නයා භාජිතා.

ලොකුත්තරකුසලං පකිණ්ණකකථා

තත්‍රිදං පකිණ්ණකං –

අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, රූපාරූපෙසු පඤ්චසු;

සත්තට්ඨඞ්ගපරිණාමං, නිමිත්තං පටිපදාපතීති.

ලොකුත්තරමග්ගො හි අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා අජ්ඣත්තං වුට්ඨාති, අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා බහිද්ධා වුට්ඨාති, බහිද්ධා අභිනිවිසිත්වා බහිද්ධා වුට්ඨාති, බහිද්ධා අභිනිවිසිත්වා අජ්ඣත්තං වුට්ඨාති. රූපෙ අභිනිවිසිත්වා රූපා වුට්ඨාති, රූපෙ අභිනිවිසිත්වා අරූපා වුට්ඨාති. අරූපෙ අභිනිවිසිත්වා අරූපා වුට්ඨාති, අරූපෙ අභිනිවිසිත්වා රූපා වුට්ඨාති, එකප්පහාරෙනෙව පඤ්චහි ඛන්ධෙහි වුට්ඨාති.

‘සත්තට්ඨඞ්ගපරිණාම’න්ති සො පනෙස මග්ගො අට්ඨඞ්ගිකොපි හොති සත්තඞ්ගිකොපි. බොජ්ඣඞ්ගාපි සත්ත වා හොන්ති ඡ වා. ඣානං පන පඤ්චඞ්ගිකං වා හොති චතුරඞ්ගිකං වා; තිවඞ්ගිකං වා දුවඞ්ගිකං වා. එවං සත්තඅට්ඨාදීනං අඞ්ගානං පරිණාමො වෙදිතබ්බොති අත්ථො.

‘නිමිත්තං පටිපදාපතී’ති නිමිත්තන්ති යතො වුට්ඨානං හොති; ‘පටිපදාපතී’ති පටිපදාය ච අධිපතිනො ච චලනාචලනං වෙදිතබ්බං.

තත්ථ අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා අජ්ඣත්තං වුට්ඨාතීතිආදීසු තාව ඉධෙකච්චො ආදිතොව අජ්ඣත්තං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අභිනිවිසති, අභිනිවිසිත්වා තෙ අනිච්චාදිතො පස්සති, යස්මා පන න සුද්ධඅජ්ඣත්තදස්සනමත්තෙනෙව මග්ගවුට්ඨානං හොති, බහිද්ධාපි දට්ඨබ්බමෙව, තස්මා පරස්ස ඛන්ධෙපි අනුපාදින්නසඞ්ඛාරෙපි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති පස්සති. සො කාලෙන අජ්ඣත්තං සම්මසති කාලෙන බහිද්ධාති. තස්සෙවං සම්මසතො අජ්ඣත්තං සම්මසනකාලෙ විපස්සනා මග්ගෙන සද්ධිං ඝටියති. එවං අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා අජ්ඣත්තං වුට්ඨාති නාම. සචෙ පනස්ස බහිද්ධා සම්මසනකාලෙ විපස්සනා මග්ගෙන සද්ධිං ඝටියති, එවං අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා බහිද්ධා වුට්ඨාති නාම. එසෙව නයො බහිද්ධා අභිනිවිසිත්වා බහිද්ධා ච අජ්ඣත්තඤ්ච වුට්ඨානෙපි.

අපරො ආදිතොව රූපෙ අභිනිවිසති අභිනිවිසිත්වා භූතරූපඤ්ච උපාදාරූපඤ්ච පරිච්ඡින්දිත්වා අනිච්චාදිතො පස්සති, යස්මා පන න සුද්ධරූපදස්සනමත්තෙනෙව වුට්ඨානං හොති අරූපම්පි දට්ඨබ්බමෙව, තස්මා තං රූපං ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නං වෙදනං සඤ්ඤං සඞ්ඛාරෙ විඤ්ඤාණඤ්ච ඉදං අරූපන්ති පරිච්ඡින්දිත්වා අනිච්චාදිතො පස්සති. සො කාලෙන රූපං සම්මසති කාලෙන අරූපං. තස්සෙවං සම්මසතො රූපසම්මසනකාලෙ විපස්සනා මග්ගෙන සද්ධිං ඝටියති. එවං රූපෙ අභිනිවිසිත්වා රූපා වුට්ඨාති නාම. සචෙ පනස්ස අරූපසම්මසනකාලෙ විපස්සනා මග්ගෙන සද්ධිං ඝටියති, එවං රූපෙ අභිනිවිසිත්වා අරූපා වුට්ඨාති නාම. එස නයො අරූපෙ අභිනිවිසිත්වා අරූපා ච රූපා ච වුට්ඨානෙපි.

‘‘යංකිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති (මහාව. 16; දී. නි. 1.298) එවං අභිනිවිසිත්වා එවමෙව වුට්ඨානකාලෙ පන එකප්පහාරෙන පඤ්චහි ඛන්ධෙහි වුට්ඨාති නාමාති. අයං තික්ඛවිපස්සකස්ස මහාපඤ්ඤස්ස භික්ඛුනො විපස්සනා.

යථා හි ඡාතජ්ඣත්තස්ස පුරිසස්ස මජ්ඣෙ ගූථපිණ්ඩං ඨපෙත්වා නානග්ගරසභොජනපුණ්ණං පාතිං උපනෙය්‍යුං, සො බ්‍යඤ්ජනං හත්ථෙන වියූහන්තො තං ගූථපිණ්ඩං දිස්වා ‘කිමිද’න්ති පුච්ඡිත්වා ගූථපිණ්ඩොති වුත්තෙ ‘ධි ධි, අපනෙථා’ති භත්තෙපි පාතියම්පි නිරාලයො හොති. එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

භොජනපාතිදස්සනස්මිඤ්හි තස්ස අත්තමනකාලො විය ඉමස්ස භික්ඛුනො බාලපුථුජ්ජනකාලෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ ‘අහං මමා’ති ගහිතකාලො. ගූථපිණ්ඩස්ස දිට්ඨකාලො විය තිණ්ණං ලක්ඛණානං සල්ලක්ඛිතකාලො. භත්තෙපි පාතියම්පි නිරාලයකාලො විය තික්ඛවිපස්සකස්ස මහාපඤ්ඤස්ස භික්ඛුනො ‘‘යංකිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති පඤ්චහි ඛන්ධෙහි එකප්පහාරෙන වුට්ඨිතකාලො වෙදිතබ්බො.

‘සත්තට්ඨඞ්ගපරිණාම’න්ති එත්ථ අයං වුත්තප්පභෙදො අඞ්ගපරිණාමො යථා හොති තථා වෙදිතබ්බො. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණමෙව හි අරියමග්ගස්ස බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානඞ්ගවිසෙසං නියමෙති. කෙචි පන ථෙරා ‘බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානඞ්ගවිසෙසං පාදකජ්ඣානං නියමෙතී’ති වදන්ති. කෙචි ‘විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධා නියමෙන්තී’ති වදන්ති. කෙචි ‘පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙතී’ති වදන්ති. තෙසම්පි වාදෙසු අයං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසඞ්ඛාතා පුබ්බභාගා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාව නියමෙතීති වෙදිතබ්බා.

තත්‍රායං අනුපුබ්බීකථා – විපස්සනානියමෙන හි සුක්ඛවිපස්සකස්ස උප්පන්නමග්ගොපි සමාපත්තිලාභිනො ඣානං පාදකං අකත්වා උප්පන්නමග්ගොපි පඨමජ්ඣානං පාදකං කත්වා පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගොපි පඨමජ්ඣානිකොව හොති. සබ්බෙසු සත්ත බොජ්ඣඞ්ගානි අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි පඤ්ච ඣානඞ්ගානි හොන්ති. තෙසඤ්හි පුබ්බභාගවිපස්සනා සොමනස්සසහගතාපි උපෙක්ඛාසහගතාපි හුත්වා වුට්ඨානකාලෙ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාභාවං පත්තා සොමනස්සසහගතාව හොති.

පඤ්චකනයෙ දුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානානි පාදකානි කත්වා උප්පාදිතමග්ගෙසු යථාක්කමෙනෙව ඣානං චතුරඞ්ගිකං තිවඞ්ගිකං දුවඞ්ගිකඤ්ච හොති. සබ්බෙසු පන සත්ත මග්ගඞ්ගානි හොන්ති, චතුත්ථෙ ඡ බොජ්ඣඞ්ගානි. අයං විසෙසො පාදකජ්ඣානනියමෙන චෙව විපස්සනානියමෙන ච හොති. තෙසම්පි හි පුබ්බභාගවිපස්සනා සොමනස්සසහගතාපි උපෙක්ඛාසහගතාපි හොති. වුට්ඨානගාමිනී සොමනස්සසහගතාව.

පඤ්චමජ්ඣානං පාදකං කත්වා නිබ්බත්තිතමග්ගෙ පන උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාවසෙන ද්වෙ ඣානඞ්ගානි බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගානි ඡ සත්ත චෙව. අයම්පි විසෙසො උභයනියමවසෙන හොති. ඉමස්මිඤ්හි නයෙ පුබ්බභාගවිපස්සනා සොමනස්සසහගතා වා උපෙක්ඛාසහගතා වා හොති, වුට්ඨානගාමිනී උපෙක්ඛාසහගතාව. අරූපජ්ඣානානි පාදකානි කත්වා උප්පාදිතමග්ගෙපි එසෙව නයො. එවං පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය යෙ කෙචි සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා නිබ්බත්තිතමග්ගස්ස ආසන්නපදෙසෙ වුට්ඨිතා සමාපත්ති අත්තනා සදිසභාවං කරොති, භූමිවණ්ණො විය ගොධාවණ්ණස්ස.

දුතියත්ථෙරවාදෙ පන යතො යතො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය යෙ යෙ සමාපත්තිධම්මෙ සම්මසිත්වා මග්ගො නිබ්බත්තිතො හොති තංතංසමාපත්තිසදිසොව හොති, සම්මසිතසමාපත්තිසදිසොති අත්ථො. සචෙ පන කාමාවචරධම්මෙ සම්මසති පඨමජ්ඣානිකොව හොති. තත්‍රාපි විපස්සනානියමො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

තතියත්ථෙරවාදෙ ‘අහො වතාහං සත්තඞ්ගිකං මග්ගං පාපුණෙය්‍යං, අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං පාපුණෙය්‍ය’න්ති අත්තනො අජ්ඣාසයානුරූපෙන යං යං ඣානං පාදකං කත්වා යෙ වා යෙ වා ඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා මග්ගො නිබ්බත්තිතො තංතංඣානසදිසොව හොති. පාදකජ්ඣානං පන සම්මසිතජ්ඣානං වා විනා, අජ්ඣාසයමත්තෙනෙව තං න ඉජ්ඣති. ස්වායමත්ථො නන්දකොවාදසුත්තෙන දීපෙතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ න හොති බහුනො ජනස්ස කඞ්ඛා වා විමති වා ‘ඌනො නු ඛො චන්දො පුණ්ණො නු ඛො චන්දො’ති, අථ ඛො පුණ්ණො චන්දොත්වෙව හොති, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, තා භික්ඛුනියො නන්දකස්ස ධම්මදෙසනාය අත්තමනා චෙව පරිපුණ්ණසඞ්කප්පා ච. තාසං, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නං භික්ඛුනිසතානං යා පච්ඡිමිකා භික්ඛුනී සා සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා’’ති (ම. නි. 3.415).

තාසු හි යස්සා භික්ඛුනියා සොතාපත්තිඵලස්ස උපනිස්සයො, සා සොතාපත්තිඵලෙනෙව පරිපුණ්ණසඞ්කප්පා අහොසි…පෙ… යස්සා අරහත්තස්ස උපනිස්සයො සා අරහත්තෙනෙව. එවමෙව අත්තනො අජ්ඣාසයානුරූපෙන යං යං ඣානං පාදකං කත්වා යෙ වා යෙ වා ඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා මග්ගො නිබ්බත්තිතො තංතංඣානසදිසොව සො හොති. පාදකජ්ඣානං පන සම්මසිතජ්ඣානං වා විනා, අජ්ඣාසයමත්තෙනෙව තං න ඉජ්ඣතීති. එත්ථාපි ච විපස්සනානියමො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

තත්ථ ‘පාදකජ්ඣානමෙව නියමෙතී’ති එවංවාදිං තිපිටකචූළනාගත්ථෙරං අන්තෙවාසිකා ආහංසු – ‘භන්තෙ, යත්ථ තාව පාදකජ්ඣානං අත්ථි තත්ථ තං නියමෙතු; යස්මිං පන පාදකජ්ඣානං නත්ථි, තස්මිං අරූපභවෙ කිං නියමෙතී’ති? ‘ආවුසො, තත්ථපි පාදකජ්ඣානමෙව නියමෙති. යො හි භික්ඛු අට්ඨසමාපත්තිලාභී පඨමජ්ඣානං පාදකං කත්වා සොතාපත්තිමග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානො කාලං කත්වා අරූපභවෙ නිබ්බත්තො, පඨමජ්ඣානිකාය සොතාපත්තිඵලසමාපත්තියා වුට්ඨාය විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා උපරි තීණි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙති, තස්ස තානි පඨමජ්ඣානිකානෙව හොන්ති. දුතියජ්ඣානිකාදීසුපි එසෙව නයො. අරූපෙ තිකචතුක්කජ්ඣානං උප්පජ්ජති, තඤ්ච ඛො ලොකුත්තරං න ලොකියං. එවං තත්ථාපි පාදකජ්ඣානමෙව නියමෙති ආවුසො’ති. ‘සුකථිතො, භන්තෙ, පඤ්හො’ති.

‘විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධා නියමෙන්ති; යං යං හි පඤ්චක්ඛන්ධං සම්මසිත්වා වුට්ඨාති තංතංසදිසොව මග්ගො හොතී’ති වාදිං මොරවාපිවාසිමහාදත්තත්ථෙරම්පි අන්තෙවාසිකා ආහංසු ‘භන්තෙ, තුම්හාකං වාදෙ දොසො පඤ්ඤායති – රූපං සම්මසිත්වා වුට්ඨිතභික්ඛුනො හි රූපසදිසෙන අබ්‍යාකතෙන මග්ගෙන භවිතබ්බං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං නයතො පරිග්ගහෙත්වා වුට්ඨිතස්ස තංසදිසෙනෙව නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභාවප්පත්තෙන මග්ගෙන භවිතබ්බ’න්ති. ‘න, ආවුසො, එවං හොති. ලොකුත්තරමග්ගො හි අප්පනං අප්පත්තො නාම නත්ථි, තස්මා රූපං සම්මසිත්වා වුට්ඨිතස්ස අට්ඨඞ්ගිකො සොමනස්සසහගතමග්ගො හොති, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සම්මසිත්වා වුට්ඨිතස්සපි න සබ්බාකාරෙන තාදිසො හොති, සත්තඞ්ගිකො පන උපෙක්ඛාසහගතමග්ගො හොතී’ති.

‘පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙතී’තිවාදිනො චූළාභයත්ථෙරස්සාපි වාදං ආහරිත්වා තිපිටකචූළනාගත්ථෙරස්ස කථයිංසු. සො ආහ – ‘යස්ස තාව පාදකජ්ඣානං අත්ථි තස්ස පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙතු, යස්ස තං නත්ථි තස්ස කතරජ්ඣාසයො නියමෙස්සති නිද්ධනස්ස වුඩ්ඪිගවෙසනකාලො විය හොතී’ති.

තං කථං ආහරිත්වා තිපිටකචූළාභයත්ථෙරස්ස පුන කථයිංසු. සො ‘පාදකජ්ඣානවතො ඉදං කථිතං ආවුසො’ති ආහ. යථා පන පාදකජ්ඣානවතො, සම්මසිතජ්ඣානවතොපි තථෙව වෙදිතබ්බං. පඤ්චමජ්ඣානතො වුට්ඨාය හි පඨමාදීනි සම්මසතො උප්පන්නමග්ගො පඨමත්ථෙරවාදෙන පඤ්චමජ්ඣානිකො. දුතියවාදෙන පඨමාදිජ්ඣානිකො ආපජ්ජතීති ද්වෙපි වාදා විරුජ්ඣන්ති. තතියවාදෙන පනෙත්ථ ‘යං ඉච්ඡති තජ්ඣානිකො හොතී’ති තෙ ච වාදා න විරුජ්ඣන්ති, අජ්ඣාසයො ච සාත්ථකො හොතීති. එවං තයොපි ථෙරා පණ්ඩිතා බ්‍යත්තා බුද්ධිසම්පන්නාව. තෙන තෙසං වාදං තන්තිං කත්වා ඨපයිංසු. ඉධ පන අත්ථමෙව උද්ධරිත්වා තයොපෙතෙ වාදෙ විපස්සනාව නියමෙතීති දස්සිතං.

ඉදානි ‘නිමිත්තං පටිපදාපතී’ති එත්ථ එවං අඞ්ගපරිණාමවතො මග්ගස්ස උප්පාදකාලෙ ගොත්‍රභු කුතො වුට්ඨාති? මග්ගො කුතොති? ගොත්‍රභු තාව නිමිත්තතො වුට්ඨාති, පවත්තං ඡෙත්තුං න සක්කොති, එකතොවුට්ඨානො හෙස. මග්ගො නිමිත්තතො වුට්ඨාති, පවත්තම්පි ඡින්දති උභතොවුට්ඨානො හෙස. තෙසං අයං උප්පත්තිනයො – යස්මිඤ්හි වාරෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති, තස්මිං අනුලොමං නෙව එකං හොති, න පඤ්චමං. එකඤ්හි ආසෙවනං න ලභති, පඤ්චමං භවඞ්ගස්ස ආසන්නත්තා පවෙධති. තදා හි ජවනං පතිතං නාම හොති. තස්මා නෙව එකං හොති න පඤ්චමං. මහාපඤ්ඤස්ස පන ද්වෙ අනුලොමානි හොන්ති, තතියං ගොත්‍රභු, චතුත්ථං මග්ගචිත්තං, තීණි ඵලානි, තතො භවඞ්ගොතරණං. මජ්ඣිමපඤ්ඤස්ස තීණි අනුලොමානි හොන්ති, චතුත්ථං ගොත්‍රභු, පඤ්චමං මග්ගචිත්තං, ද්වෙ ඵලානි, තතො භවඞ්ගොතරණං. මන්දපඤ්ඤස්ස චත්තාරි අනුලොමානි, හොන්ති පඤ්චමං ගොත්‍රභු, ඡට්ඨං මග්ගචිත්තං, සත්තමං ඵලං, තතො භවඞ්ගොතරණං. තත්‍ර මහාපඤ්ඤමන්දපඤ්ඤානං වසෙන අකථෙත්වා මජ්ඣිමපඤ්ඤස්ස වසෙන කථෙතබ්බං.

යස්මිඤ්හි වාරෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති, තස්මිං කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු උපෙක්ඛාසහගතා මනොද්වාරාවජ්ජනං හුත්වා විපස්සනාගොචරෙ ඛන්ධෙ ආරම්මණං කත්වා භවඞ්ගං ආවට්ටෙති. තදනන්තරං තෙනෙව ආවජ්ජනෙන ගහිතක්ඛන්ධෙ ගහෙත්වා උප්පජ්ජති පඨමං ජවනං අනුලොමඤාණං. තං තෙසු ඛන්ධෙසු අනිච්චාති වා දුක්ඛාති වා අනත්තාති වා පවත්තිත්වා ඔළාරිකං ඔළාරිකං සච්චපටිච්ඡාදකතමං විනොදෙත්වා තීණි ලක්ඛණානි භිය්‍යො භිය්‍යො පාකටානි කත්වා නිරුජ්ඣති. තදනන්තරං උප්පජ්ජති දුතියානුලොමං. තෙසු පුරිමං අනාසෙවනං. දුතියස්ස පුරිමං ආසෙවනං හොති. තම්පි ලද්ධාසෙවනත්තා තික්ඛං සූරං පසන්නං හුත්වා තස්මිංයෙවාරම්මණෙ තෙනෙවාකාරෙන පවත්තිත්වා මජ්ඣිමප්පමාණං සච්චපටිච්ඡාදකතමං විනොදෙත්වා තීණි ලක්ඛණානි භිය්‍යො භිය්‍යො පාකටානි කත්වා නිරුජ්ඣති. තදනන්තරං උප්පජ්ජති තතියානුලොමං. තස්ස දුතියං ආසෙවනං හොති. තම්පි ලද්ධාසෙවනත්තා තික්ඛං සූරං පසන්නං හුත්වා තස්මිංයෙවාරම්මණෙ තෙනෙවාකාරෙන පවත්තිත්වා තදවසෙසං අණුසහගතං සච්චපටිච්ඡාදකතමං විනොදෙත්වා නිරවසෙසං කත්වා තීණි ලක්ඛණානි භිය්‍යො භිය්‍යො පාකටානි කත්වා නිරුජ්ඣති. එවං තීහි අනුලොමෙහි සච්චපටිච්ඡාදකතමෙ විනොදිතෙ තදනන්තරං උප්පජ්ජති ගොත්‍රභුඤ්ඤාණං නිබ්බානං ආරම්මණං කුරුමානං.

තත්‍රායං උපමා – එකො කිර චක්ඛුමා පුරිසො නක්ඛත්තයොගං ජානිස්සාමීති රත්තිභාගෙ නික්ඛමිත්වා චන්දං පස්සිතුං උද්ධං උල්ලොකෙසි. තස්ස වලාහකෙහි පටිච්ඡන්නත්තා චන්දො න පඤ්ඤායිත්ථ. අථෙකො වාතො උට්ඨහිත්වා ථූලථූලෙ වලාහකෙ විද්ධංසෙසි. අපරො මජ්ඣිමෙ. අපරො සුඛුමෙ. තතො සො පුරිසො විගතවලාහකෙ නභෙ චන්දං දිස්වා නක්ඛත්තයොගං අඤ්ඤාසි.

තත්ථ තයො වලාහකා විය සච්චපටිච්ඡාදකථූලමජ්ඣිමසුඛුමකිලෙසන්ධකාරා. තයො වාතා විය තීණි අනුලොමචිත්තානි. චක්ඛුමා පුරිසො විය ගොත්‍රභුඤ්ඤාණං. චන්දො විය නිබ්බානං. එකෙකස්ස වාතස්ස යථාක්කමෙන වලාහකත්තයවිද්ධංසනං විය එකෙකස්ස අනුලොමචිත්තස්ස සච්චපටිච්ඡාදකතමවිනොදනං. විගතවලාහකෙ නභෙ තස්ස පුරිසස්ස විසුද්ධචන්දදස්සනං විය විගතෙ සච්චපටිච්ඡාදකෙ තමෙ ගොත්‍රභුඤ්ඤාණස්ස සුවිසුද්ධනිබ්බානාරම්මණකරණං.

යථෙව හි තයො වාතා චන්දපටිච්ඡාදකෙ වලාහකෙයෙව විද්ධංසෙතුං සක්කොන්ති, න චන්දං දට්ඨුං, එවං අනුලොමානි සච්චපටිච්ඡාදකතමෙයෙව විනොදෙතුං සක්කොන්ති, න නිබ්බානං ආරම්මණං කාතුං. යථා සො පුරිසො චන්දමෙව දට්ඨුං සක්කොති න වලාහකෙ විද්ධංසෙතුං, එවං ගොත්‍රභුඤ්ඤාණං නිබ්බානමෙව ආරම්මණං කාතුං සක්කොති න කිලෙසතමං විනොදෙතුං. එවං අනුලොමං සඞ්ඛාරාරම්මණං හොති, ගොත්‍රභු නිබ්බානාරම්මණං.

යදි හි ගොත්‍රභු අනුලොමෙන ගහිතාරම්මණං ගණ්හෙය්‍ය පුන අනුලොමං තං අනුබන්ධෙය්‍යාති මග්ගවුට්ඨානමෙව න භවෙය්‍ය. ගොත්‍රභුඤ්ඤාණං පන අනුලොමස්ස ආරම්මණං අග්ගහෙත්වා තං අපච්ඡතොපවත්තිකං කත්වා සයං අනාවජ්ජනම්පි සමානං ආවජ්ජනට්ඨානෙ ඨත්වා එවං නිබ්බත්තාහීති මග්ගස්ස සඤ්ඤං දත්වා විය නිරුජ්ඣති. මග්ගොපි තෙන දින්නසඤ්ඤං අමුඤ්චිත්වාව අවීචිසන්තතිවසෙන තං ඤාණං අනුබන්ධමානො අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අපදාලිතපුබ්බං ලොභක්ඛන්ධං දොසක්ඛන්ධං මොහක්ඛන්ධං නිබ්බිජ්ඣමානොව පදාලයමානොව නිබ්බත්තති.

තත්‍රායං උපමා – එකො කිර ඉස්සාසො ධනුසතමත්ථකෙ ඵලකසතං ඨපාපෙත්වා වත්ථෙන මුඛං වෙඨෙත්වා සරං සන්නය්හිත්වා චක්කයන්තෙ අට්ඨාසි. අඤ්ඤො පුරිසො චක්කයන්තං ආවඤ්ඡිත්වා යදා ඉස්සාසස්ස ඵලකසතං අභිමුඛං හොති තදා තත්ථ දණ්ඩකෙන සඤ්ඤං දෙති, ඉස්සාසො දණ්ඩකසඤ්ඤං අමුඤ්චිත්වාව සරං ඛිපිත්වා ඵලකසතං නිබ්බිජ්ඣති. තත්ථ දණ්ඩකසඤ්ඤා විය ගොත්‍රභුඤ්ඤාණං. ඉස්සාසො විය මග්ගඤාණං. ඉස්සාසස්ස දණ්ඩකසඤ්ඤං අමුඤ්චිත්වාව ඵලකසතනිබ්බිජ්ඣනං විය මග්ගඤාණස්ස ගොත්‍රභුඤ්ඤාණෙන දින්නසඤ්ඤං අමුඤ්චිත්වාව නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා අනිබ්බිද්ධපුබ්බඅපදාලිතපුබ්බානං ලොභක්ඛන්ධාදීනං නිබ්බිජ්ඣනපදාලනං. භූමිලද්ධවට්ටසෙතුසමුග්ඝාතකරණන්තිපි එතදෙව. මග්ගස්ස හි එකමෙව කිච්චං අනුසයප්පජහනං. ඉති සො අනුසයෙ පජහන්තො නිමිත්තා වුට්ඨාති නාම, පවත්තං ඡින්දති නාම. ‘නිමිත්ත’න්ති රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණනිමිත්තං. ‘පවත්ත’ම්පි රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණපවත්තමෙව. තං දුවිධං හොති – උපාදින්නකං අනුපාදින්නකන්ති. තෙසු මග්ගස්ස අනුපාදින්නකතො වුට්ඨානච්ඡායා දිස්සතීති වත්වා අනුපාදින්නකතො වුට්ඨාතීති වදිංසු.

සොතාපත්තිමග්ගෙන හි චත්තාරි දිට්ඨිගතසම්පයුත්තානි විචිකිච්ඡාසහගතන්ති පඤ්ච චිත්තානි පහීයන්ති. තානි රූපං සමුට්ඨාපෙන්ති. තං අනුපාදින්නකරූපක්ඛන්ධො. තානි චිත්තානි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. තංසම්පයුත්තා වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා තයො අරූපක්ඛන්ධා. තත්ථ සචෙ සොතාපන්නස්ස සොතාපත්තිමග්ගො අභාවිතො අභවිස්ස තානි පඤ්ච චිත්තානි ඡසු ආරම්මණෙසු පරියුට්ඨානං පාපුණෙය්‍යුං. සොතාපත්තිමග්ගො පන තෙසං පරියුට්ඨානෙනප්පත්තිං වාරයමානො සෙතුසමුග්ඝාතං අභබ්බුප්පත්තිකභාවං කුරුමානො අනුපාදින්නකතො වුට්ඨාති නාම.

සකදාගාමිමග්ගෙන චත්තාරි දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තානි ද්වෙ දොමනස්සසහගතානීති ඔළාරිකකාමරාගබ්‍යාපාදවසෙන ඡ චිත්තානි පහීයන්ති. අනාගාමිමග්ගෙන අණුසහගතකාමරාගබ්‍යාපාදවසෙන තානි එව ඡ චිත්තානි පහීයන්ති. අරහත්තමග්ගෙන චත්තාරි දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තානි උද්ධච්චසහගතඤ්චාති පඤ්ච අකුසලචිත්තානි පහීයන්ති. තත්ථ සචෙ තෙසං අරියානං තෙ මග්ගා අභාවිතා අස්සු, තානි චිත්තානි ඡසු ආරම්මණෙසු පරියුට්ඨානං පාපුණෙය්‍යුං. තෙ පන තෙසං මග්ගා පරියුට්ඨානප්පත්තිං වාරයමානා සෙතුසමුග්ඝාතං අභබ්බුප්පත්තිකභාවං කුරුමානා අනුපාදින්නකතො වුට්ඨහන්ති නාම.

උපාදින්නකතො වුට්ඨානච්ඡායා දිස්සතීති වත්වා උපාදින්නකතො වුට්ඨාතීතිපි වදිංසු. සචෙ හි සොතාපන්නස්ස සොතාපත්තිමග්ගො අභාවිතො අභවිස්ස, ඨපෙත්වා සත්ත භවෙ අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තෙය්‍ය. කස්මා? තස්ස පවත්තියා හෙතූනං අත්ථිතාය. තීණි සංයොජනානි දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයොති ඉමෙ පන පඤ්ච කිලෙසෙ සොතාපත්තිමග්ගො උප්පජ්ජමානොව සමුග්ඝාතෙති. ඉදානි කුතො සොතාපන්නස්ස සත්ත භවෙ ඨපෙත්වා අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තිස්සති? එවං සොතාපත්තිමග්ගො උපාදින්නකප්පවත්තං අප්පවත්තං කුරුමානො උපාදින්නකතො වුට්ඨාති නාම.

සචෙ සකදාගාමිස්ස සකදාගාමිමග්ගො අභාවිතො අභවිස්ස, ඨපෙත්වා ද්වෙ භවෙ පඤ්චසු භවෙසු උපාදින්නකපවත්තං පවත්තෙය්‍ය. කස්මා? තස්ස පවත්තියා හෙතූනං අත්ථිතාය. ඔළාරිකානි කාමරාගපටිඝසංයොජනානි ඔළාරිකො කාමරාගානුසයො පටිඝානුසයොති ඉමෙ පන චත්තාරො කිලෙසෙ සො මග්ගො උප්පජ්ජමානොව සමුග්ඝාතෙති. ඉදානි කුතො සකදාගාමිස්ස ද්වෙ භවෙ ඨපෙත්වා පඤ්චසු භවෙසු උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තිස්සති? එවං සකදාගාමිමග්ගො උපාදින්නකප්පවත්තං අප්පවත්තං කුරුමානො උපාදින්නකතො වුට්ඨාති නාම.

සචෙ අනාගාමිස්ස අනාගාමිමග්ගො අභාවිතො අභවිස්ස, ඨපෙත්වා එකං භවං දුතියභවෙ උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තෙය්‍ය. කස්මා? තස්ස පවත්තියා හෙතූනං අත්ථිතාය. අණුසහගතානි කාමරාගපටිඝසංයොජනානි අණුසහගතො කාමරාගානුසයො පටිඝානුසයොති ඉමෙ පන චත්තාරො කිලෙසෙ සො මග්ගො උප්පජ්ජමානොව සමුග්ඝාතෙති. ඉදානි කුතො අනාගාමිස්ස එකං භවං ඨපෙත්වා දුතියභවෙ උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තිස්සති? එවං අනාගාමිමග්ගො උපාදින්නකප්පවත්තං අප්පවත්තං කුරුමානො උපාදින්නකතො වුට්ඨාති නාම.

සචෙ අරහතො අරහත්තමග්ගො අභාවිතො අභවිස්ස, රූපාරූපභවෙසු උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තෙය්‍ය. කස්මා? තස්ස පවත්තියා හෙතූනං අත්ථිතාය. රූපරාගො අරූපරාගො මානො උද්ධච්චං අවිජ්ජා මානානුසයො භවරාගානුසයො අවිජ්ජානුසයොති ඉමෙ පන අට්ඨ කිලෙසෙ සො මග්ගො උප්පජ්ජමානොව සමුග්ඝාතෙති. ඉදානි කුතො ඛීණාසවස්ස පුනබ්භවෙ උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තිස්සති? එවං අරහත්තමග්ගො උපාදින්නකප්පවත්තං අප්පවත්තං කුරුමානො උපාදින්නකතො වුට්ඨාති නාම.

සොතාපත්තිමග්ගො චෙත්ථ අපායභවතො වුට්ඨාති, සකදාගාමිමග්ගො සුගතිකාමභවෙකදෙසතො, අනාගාමිමග්ගො කාමභවතො, අරහත්තමග්ගො රූපාරූපභවතො සබ්බභවෙහිපි වුට්ඨාති එවාති වදන්ති.

ඉමස්ස පනත්ථස්ස විභාවනත්ථං අයං පාළි – ‘‘සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සත්ත භවෙ ඨපෙත්වා අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නාමඤ්ච රූපඤ්ච එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති වූපසමන්ති අත්ථං ගච්ඡන්ති පටිප්පස්සම්භන්ති.

‘සකදාගාමිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන ද්වෙ භවෙ ඨපෙත්වා පඤ්චසු භවෙසු යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නාමඤ්ච රූපඤ්ච එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති වූපසමන්ති අත්ථං ගච්ඡන්ති පටිප්පස්සම්භන්ති.

‘අනාගාමිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන එකං භවං ඨපෙත්වා කාමධාතුයා ද්වීසු භවෙසු යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නාමඤ්ච රූපඤ්ච එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති වූපසමන්ති අත්ථං ගච්ඡන්ති පටිප්පස්සම්භන්ති.

‘අරහත්තමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන රූපධාතුයා වා අරූපධාතුයා වා යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නාමඤ්ච රූපඤ්ච එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති වූපසමන්ති අත්ථං ගච්ඡන්ති පටිප්පස්සම්භන්ති. අරහතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායන්තස්ස චරිමවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන පඤ්ඤා ච සති ච නාමඤ්ච රූපඤ්ච එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති වූපසමන්ති අත්ථං ගච්ඡන්ති පටිප්පස්සම්භන්තී’’ති (චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 6). අයං තාව නිමිත්තෙ විනිච්ඡයො.

‘පටිපදාපතී’ති – එත්ථ පන පටිපදා චලති න චලතීති? චලති. තථාගතස්ස හි සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ච චත්තාරොපි මග්ගා සුඛපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා අහෙසුං. මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස පඨමමග්ගො සුඛපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො, උපරි තයො මග්ගා දුක්ඛපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා. කස්මා? නිද්දාභිභූතත්තා. සම්මාසම්බුද්ධො කිර සත්තාහං දහරකුමාරකං විය ථෙරං පරිහරි. ථෙරොපි එකදිවසං නිද්දායමානො නිසීදි. අථ නං සත්ථා ආහ – ‘‘පචලායසි නො ත්වං, මොග්ගල්ලාන, පචලායසි නො ත්වං මොග්ගල්ලානා’’ති (අ. නි. 7.61). එවරූපස්සපි මහාභිඤ්ඤප්පත්තස්ස සාවකස්ස පටිපදා චලති, සෙසානං කිං න චලිස්සති? එකච්චස්ස හි භික්ඛුනො චත්තාරොපි මග්ගා දුක්ඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා හොන්ති, එකච්චස්ස දුක්ඛපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා, එකච්චස්ස සුඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා, එකච්චස්ස සුඛපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා. එකච්චස්ස පඨමමග්ගො දුක්ඛපටිපදො දන්ධාභිඤ්ඤො හොති, දුතියමග්ගො දුක්ඛපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො, තතියමග්ගො සුඛපටිපදො දන්ධාභිඤ්ඤො, චතුත්ථමග්ගො සුඛපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤොති.

යථා ච පටිපදා එවං අධිපතිපි චලති එව. එකච්චස්ස හි භික්ඛුනො චත්තාරොපි මග්ගා ඡන්දාධිපතෙය්‍යා හොන්ති, එකච්චස්ස වීරියාධිපතෙය්‍යා, එකච්චස්ස චිත්තාධිපතෙය්‍යා, එකච්චස්ස වීමංසාධිපතෙය්‍යා. එකච්චස්ස පන පඨමමග්ගො ඡන්දාධිපතෙය්‍යො හොති, දුතියො වීරියාධිපතෙය්‍යො, තතියො චිත්තාධිපතෙය්‍යො, චතුත්ථො වීමංසාධිපතෙය්‍යොති.

පකිණ්ණකකථා නිට්ඨිතා.

පඨමමග්ගවීසතිමහානයො

357. ඉදානි යස්මා ලොකුත්තරකුසලං භාවෙන්තො න කෙවලං උපනිජ්ඣායනට්ඨෙන ඣානංයෙව භාවෙති, නිය්‍යානට්ඨෙන පන මග්ගම්පි භාවෙති, උපට්ඨානට්ඨෙන සතිපට්ඨානම්පි, පදහනට්ඨෙන සම්මප්පධානම්පි, ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධිපාදම්පි, අධිපතියට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියම්පි, අකම්පියට්ඨෙන බලම්පි, බුජ්ඣනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගම්පි, තථට්ඨෙන සච්චම්පි, අවික්ඛෙපට්ඨෙන සමථම්පි, සුඤ්ඤතට්ඨෙන ධම්මම්පි, රාසට්ඨෙන ඛන්ධම්පි, ආයතනට්ඨෙන ආයතනම්පි, සුඤ්ඤසභාවනිස්සත්තට්ඨෙන ධාතුම්පි, පච්චයට්ඨෙන ආහාරම්පි, ඵුසනට්ඨෙන ඵස්සම්පි, වෙදයිතට්ඨෙන වෙදනම්පි, සඤ්ජානනට්ඨෙන සඤ්ඤම්පි, චෙතයිතට්ඨෙන චෙතනම්පි, විජානනට්ඨෙන චිත්තම්පි භාවෙති, තස්මා එතෙසං එකූනවීසතියා පදානං දස්සනත්ථං පුන කතමෙ ධම්මා කුසලාතිආදි වුත්තං. එවං ‘ඉදම්පි භාවෙති, ඉදම්පි භාවෙතී’ති පුග්ගලජ්ඣාසයෙන චෙව දෙසනාවිලාසෙන ච වීසති නයා දෙසිතා හොන්ති. ධම්මං සොතුං නිසින්නදෙවපරිසාය හි යෙ උපනිජ්ඣායනට්ඨෙන ලොකුත්තරං ‘ඣාන’න්ති කථිතෙ බුජ්ඣන්ති, තෙසං සප්පායවසෙන ඣානන්ති කථිතං…පෙ… යෙ විජානනට්ඨෙන ‘චිත්ත’න්ති වුත්තෙ බුජ්ඣන්ති, තෙසං සප්පායවසෙන චිත්තන්ති කථිතං. අයමෙත්ථ ‘පුග්ගලජ්ඣාසයො’.

සම්මාසම්බුද්ධො පන අත්තනො බුද්ධසුබොධිතාය දසබලචතුවෙසාරජ්ජචතුපටිසම්භිදතාය ඡඅසාධාරණඤාණයොගෙන ච දෙසනං යදිච්ඡකං නියමෙත්වා දස්සෙති. ඉච්ඡන්තො උපනිජ්ඣායනට්ඨෙන ලොකුත්තරං ඣානන්ති දස්සෙති, ඉච්ඡන්තො නිය්‍යානට්ඨෙන…පෙ… විජානනට්ඨෙන ලොකුත්තරං චිත්තන්ති. අයං ‘දෙසනාවිලාසො’ නාම. තත්ථ යථෙව ලොකුත්තරං ඣානන්ති වුත්තට්ඨානෙ දස නයා විභත්තා, එවං මග්ගාදීසුපි තෙයෙව වෙදිතබ්බා. ඉති වීසතියා ඨානෙසු දස දස කත්වා ද්වෙ නයසතානි විභත්තානි හොන්ති.

358. ඉදානි අධිපතිභෙදං දස්සෙතුං පුන කතමෙ ධම්මා කුසලාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ඡන්දං ධුරං ජෙට්ඨකං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා නිබ්බත්තිතං ලොකුත්තරං ඣානං ඡන්දාධිපතෙය්‍යං නාම. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඉති පුරිමස්මිං සුද්ධිකෙ ද්වෙනයසතානි ඡන්දාධිපතෙය්‍යාදීසුපි ද්වෙ ද්වෙති නයසහස්සෙන භාජෙත්වා පඨමමග්ගං දස්සෙසි ධම්මරාජා.

පඨමමග්ගො නිට්ඨිතො.

දුතියමග්ගො

361. ඉදානි දුතියමග්ගාදීනං දස්සනත්ථං පුන කතමෙ ධම්මා කුසලාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුභාවායාති එතෙසං කිලෙසානං තනුභාවත්ථාය. තත්ථ ද්වීහි කාරණෙහි තනුභාවො වෙදිතබ්බො – අධිච්චුප්පත්තියා ච පරියුට්ඨානමන්දතාය ච. සකදාගාමිස්ස හි, වට්ටානුසාරිමහාජනස්සෙව, කිලෙසා අභිණ්හං නුප්පජ්ජන්ති, කදාචි කදාචි උප්පජ්ජන්ති; උප්පජ්ජන්තාපි විරළාකාරා හුත්වා උප්පජ්ජන්ති, විරළවාපිතඛෙත්තෙ අඞ්කුරා විය. උප්පජ්ජමානාපි, ච වට්ටානුසාරිමහාජනස්සෙව, මද්දන්තා ඵරන්තා ඡාදෙන්තා අන්ධකාරං කරොන්තා නුප්පජ්ජන්ති. ද්වීහි පන මග්ගෙහි පහීනත්තා මන්දා මන්දා උප්පජ්ජන්ති. තනුකාකාරා හුත්වා උප්පජ්ජන්ති, අබ්භපටලං විය මක්ඛිකාපත්තං විය ච.

තත්ථ කෙචි ථෙරා වදන්ති – ‘සකදාගාමිස්ස කිලෙසා කිඤ්චාපි චිරෙන උප්පජ්ජන්ති, බහලාව පන හුත්වා උප්පජ්ජන්ති, තථා හිස්ස පුත්තා ච ධීතරො ච දිස්සන්තී’ති. එතං පන අප්පමාණං. පුත්තධීතරො හි අඞ්ගපච්චඞ්ගපරාමසනමත්තෙනපි හොන්ති. ද්වීහි පන මග්ගෙහි පහීනත්තා නත්ථි කිලෙසානං බහලතාති. ද්වීහි එව කාරණෙහිස්ස කිලෙසානං තනුභාවො වෙදිතබ්බො – අධිච්චුප්පත්තියා ච පරියුට්ඨානමන්දතාය චාති.

දුතියායාති ගණනවසෙනාපි දුතියුප්පත්තිවසෙනාපි දුතියාය. භූමියා පත්තියාති සාමඤ්ඤඵලස්ස පටිලාභත්ථාය. තතියචතුත්ථෙසුපි එසෙව නයො. විසෙසමත්තංයෙව පන වක්ඛාම.

අඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති ආජානනකං ඉන්ද්‍රියං. පඨමමග්ගෙන ඤාතමරියාදං අනතික්කමිත්වා තෙසංයෙව තෙන මග්ගෙන ඤාතානං චතුසච්චධම්මානං ජානනකං ඉන්ද්‍රියන්ති වුත්තං හොති. නිද්දෙසවාරෙපිස්ස ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. කොට්ඨාසවාරෙපි ඉමිනාව සද්ධිං නවින්ද්‍රියානි හොන්ති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

දුතියමග්ගො නිට්ඨිතො.

තතියචතුත්ථමග්ගා

362. තතියෙ අනවසෙසප්පහානායාති තෙසංයෙව සකදාගාමිමග්ගෙන තනුභූතානං සංයොජනානං නිස්සෙසපජහනත්ථාය.

චතුත්ථෙ රූපරාගඅරූපරාගමානඋද්ධච්චඅවිජ්ජාය අනවසෙසප්පහානායාති එතෙසං පඤ්චන්නං උද්ධම්භාගියසංයොජනානං නිස්සෙසපජහනත්ථාය. තත්ථ රූපරාගොති රූපභවෙ ඡන්දරාගො. අරූපරාගොති අරූපභවෙ ඡන්දරාගො. මානොති අරහත්තමග්ගවජ්ඣකො මානො එව. තථා උද්ධච්චාවිජ්ජා. ඉමෙසුපි ද්වීසු මග්ගෙසු නවමං අඤ්ඤින්ද්‍රියමෙව හොති.

චතුමග්ගනයසහස්සං

සබ්බමග්ගෙසු පදපටිපාටියා සමසට්ඨිපදානි, චතූහි අපණ්ණකඞ්ගෙහි සද්ධිං චතුසට්ඨි හොන්ති. අසම්භින්නතො පන තෙත්තිංස. කොට්ඨාසවාරසුඤ්ඤතවාරා පාකතිකා එව. යථා ච පන පඨමමග්ගෙ එවං දුතියාදීසුපි නයසහස්සමෙවාති චත්තාරො මග්ගෙ චතූහි නයසහස්සෙහි භාජෙත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා.

සච්චවිභඞ්ගෙ පන සට්ඨි නයසහස්සානි ලොකුත්තරානි ඉමෙසං එව වසෙන නික්ඛිත්තානි. සතිපට්ඨානවිභඞ්ගෙ වීසති නයසහස්සානි ලොකුත්තරානි, සම්මප්පධානවිභඞ්ගෙ වීසති, ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ ද්වත්තිංස, බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගෙ ද්වත්තිංස, මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගෙ අට්ඨවීසති නයසහස්සානි ලොකුත්තරානි ඉමෙසං එව වසෙන නික්ඛිත්තානි.

ඉධ පන චතූසු මග්ගෙසු චත්තාරියෙව නයසහස්සානි. තෙසු පඨමජ්ඣානිකෙ පඨමමග්ගෙ අට්ඨඞ්ගානි භාජිතානි; තථා දුතියාදීසු. තත්ථ පඨමමග්ගෙ සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨිං පජහතීති සම්මාදිට්ඨි. සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි මිච්ඡාසඞ්කප්පාදීනං පජහනට්ඨෙනෙව වෙදිතබ්බා. එවං සන්තෙ ‘පඨමමග්ගෙනෙව ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතානං පහීනත්තා උපරිමග්ගත්තයෙන පහාතබ්බා දිට්ඨි නාම නත්ථි. තත්ථ සම්මාදිට්ඨීති නාමං කථං හොතී’ති? ‘යථා විසං අත්ථි වා, හොතු මා වා, අගදො අගදො ත්වෙව වුච්චති, එවං මිච්ඡාදිට්ඨි අත්ථි වා, හොතු මා වා, අයං සම්මාදිට්ඨි එව නාම’.

‘යදි එවං නාමමත්තමෙවෙතං හොති, උපරිමග්ගත්තයෙ පන සම්මාදිට්ඨියා කිච්චාභාවො ආපජ්ජති, මග්ගඞ්ගානි න පරිපූරෙන්ති, තස්මා සම්මාදිට්ඨි සකිච්චකා කාතබ්බා මග්ගඞ්ගානි පූරෙතබ්බානී’ති. සකිච්චකා චෙත්ථ සම්මාදිට්ඨි යථාලාභනියමෙන දීපෙතබ්බා. උපරිමග්ගත්තයවජ්ඣො හි එකො මානො අත්ථි, සො දිට්ඨිට්ඨානෙ තිට්ඨති. සා තං මානං පජහතීති සම්මාදිට්ඨි. සොතාපත්තිමග්ගස්මිඤ්හි සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨිං පජහති. සොතාපන්නස්ස පන සකදාගාමිමග්ගවජ්ඣො මානො අත්ථි, සො දිට්ඨිට්ඨානෙ තිට්ඨති සා තං මානං පජහතීති සම්මාදිට්ඨි. තස්සෙව සත්තඅකුසලචිත්තසහජාතො සඞ්කප්පො අත්ථි. තෙහෙව චිත්තෙහි වාචඞ්ගචොපනං අත්ථි, කායඞ්ගචොපනං අත්ථි, පච්චයපරිභොගො අත්ථි, සහජාතවායාමො අත්ථි, අසතිභාවො අත්ථි, සහජාතචිත්තෙකග්ගතා අත්ථි. එතෙ මිච්ඡාසඞ්කප්පාදයො නාම සකදාගාමිමග්ගෙ සම්මාසඞ්කප්පාදයො. තෙසං පහානෙන සම්මාසඞ්කප්පාදයොති වෙදිතබ්බා. එවං සකදාගාමිමග්ගෙ අට්ඨඞ්ගානි සකිච්චකානි කත්වා ආගතානි. සකදාගාමිස්ස අනාගාමිමග්ගවජ්ඣො මානො අත්ථි. සො දිට්ඨිට්ඨානෙ තිට්ඨති. තස්සෙව සත්තහි චිත්තෙහි සහජාතා සඞ්කප්පාදයො. තෙසං පහානෙන අනාගාමිමග්ගෙ අට්ඨන්නං අඞ්ගානං සකිච්චකතා වෙදිතබ්බා. අනාගාමිස්ස අරහත්තමග්ගවජ්ඣො මානො අත්ථි. සො දිට්ඨිට්ඨානෙ තිට්ඨති. යානි පනස්ස පඤ්ච අකුසලචිත්තානි, තෙහි සහජාතා සඞ්කප්පාදයො. තෙසං පහානෙන අරහත්තමග්ගෙ අට්ඨන්නං අඞ්ගානං සකිච්චකතා වෙදිතබ්බා.

ඉමෙසු චතූසු මග්ගෙසු පඨමමග්ගෙන චත්තාරි සච්චානි දිට්ඨානි. ‘උපරිමග්ගත්තයං දිට්ඨකමෙව පස්සති, අදිට්ඨකං පස්සතී’ති දිට්ඨකමෙව පස්සතීති අයං ආචරියානං සමානත්ථකථා. විතණ්ඩවාදී පනාහ ‘අදිට්ඨං පස්සතී’ති. සො වත්තබ්බො – ‘පඨමමග්ගෙ කතමං ඉන්ද්‍රියං භාජෙසී’ති? ජානමානො ‘අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය’න්ති වක්ඛති. ‘උපරිමග්ගෙසු කතර’න්ති? වුත්තෙපි ‘අඤ්ඤින්ද්‍රිය’න්ති වක්ඛති. සො වත්තබ්බො – ‘අදිට්ඨසච්චදස්සනෙ සති උපරිමග්ගෙසුපි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියමෙව භාජෙහි. එවං තෙ පඤ්හො සමෙස්සතී’ති. ‘කිලෙසෙ පන අඤ්ඤෙ අඤ්ඤො පජහති; පහීනෙ එව පජහතී’ති? ‘අඤ්ඤෙ අඤ්ඤො පජහතී’ති. ‘යදි අඤ්ඤෙ අඤ්ඤො, අප්පහීනෙ කිලෙසෙ පජහති. සච්චානිපි අදිට්ඨානෙව පස්සතී’ති එවංවාදී පුග්ගලො පුච්ඡිතබ්බො – ‘සච්චානි නාම කතී’ති? ජානන්තො ‘චත්තාරී’ති වක්ඛති. සො වත්තබ්බො – ‘තව වාදෙ සොළස සච්චානි ආපජ්ජන්ති. ත්වං බුද්ධෙහිපි අදිට්ඨං පස්සසි. බහුසච්චකො නාම ත්වං. එවං මා ගණ්හ. සච්චදස්සනං නාම අපුබ්බං නත්ථි, කිලෙසෙ පන අප්පහීනෙ පජහතී’ති.

තත්ථ සච්චදස්සනස්ස අපුබ්බාභාවෙ පෙළොපමං නාම ගහිතං – එකස්ස කිර චත්තාරො රතනපෙළා සාරගබ්භෙ ඨපිතා. සො රත්තිභාගෙ පෙළාසු උප්පන්නකිච්චො ද්වාරං විවරිත්වා, දීපං ජාලෙත්වා, දීපෙන විහතෙ අන්ධකාරෙ, පෙළාසු පාකටභාවං ගතාසු, තාසු කිච්චං කත්වා ද්වාරං පිදහිත්වා ගතො. පුන අන්ධකාරං අවත්ථරි. දුතියවාරෙපි තතියවාරෙපි තථෙව අකාසි. චතුත්ථවාරෙ ද්වාරෙ විවටෙ අන්ධකාරෙ පෙළා න පඤ්ඤායන්තීති වීමංසන්තස්සෙව සූරියො උග්ගඤ්ඡි, සූරියොභාසෙන විහතෙ අන්ධකාරෙ පෙළාසු කිච්චං කත්වා පක්කාමි.

තත්ථ චත්තාරො පෙළා විය චත්තාරි සච්චානි. තාසු කිච්චෙ උප්පන්නෙ ද්වාරවිවරණකාලො විය සොතාපත්තිමග්ගස්ස විපස්සනාභිනීහරණකාලො. අන්ධකාරං විය සච්චපටිච්ඡාදකතමං. දීපො භාසො විය සොතාපත්තිමග්ගොභාසො. විහතෙ අන්ධකාරෙ තස්ස පුරිසස්ස පෙළානං පාකටභාවො විය මග්ගඤාණස්ස සච්චානං පාකටභාවො. මග්ගඤාණස්ස පාකටානි පන මග්ගසමඞ්ගිස්ස පුග්ගලස්ස පාකටානෙව හොන්ති. පෙළාසු කිච්චං කත්වා ගතකාලො විය සොතාපත්තිමග්ගස්ස අත්තනා පහාතබ්බකිලෙසෙ පජහිත්වා නිරුද්ධකාලො. පුන අන්ධකාරාවත්ථරණං විය උපරිමග්ගත්තයවජ්ඣසච්චපටිච්ඡාදකතමං.

දුතියවාරෙ ද්වාරවිවරණකාලො විය සකදාගාමිමග්ගස්ස විපස්සනාභිනීහරණකාලො. දීපොභාසො විය සකදාගාමිමග්ගොභාසො. පෙළාසු කිච්චං කත්වා ගතකාලො විය සකදාගාමිමග්ගස්ස අත්තනා පහාතබ්බකිලෙසෙ පජහිත්වා නිරුද්ධකාලො. පුන අන්ධකාරාවත්ථරණං විය උපරිමග්ගද්වයවජ්ඣසච්චපටිච්ඡාදකතමං.

තතියවාරෙ ද්වාරවිවරණකාලො විය අනාගාමිමග්ගස්ස විපස්සනාභිනීහරණකාලො. දීපොභාසො විය අනාගාමිමග්ගොභාසො. පෙළාසු කිච්චං කත්වා ගතකාලො විය අනාගාමිමග්ගස්ස අත්තනා පහාතබ්බකිලෙසෙ පජහිත්වා නිරුද්ධකාලො. පුන අන්ධකාරාවත්ථරණං විය උපරිඅරහත්තමග්ගවජ්ඣසච්චපටිච්ඡාදකතමං.

චතුත්ථවාරෙ ද්වාරවිවරණකාලො විය අරහත්තමග්ගස්ස විපස්සනාභිනීහරණකාලො. සූරියුග්ගමනං විය අරහත්තමග්ගුප්පාදො. අන්ධකාරවිධමනං විය අරහත්තමග්ගස්ස සච්චපටිච්ඡාදකතමවිනොදනං. විහතෙ අන්ධකාරෙ තස්ස පෙළානං පාකටභාවො විය අරහත්තමග්ගඤාණස්ස චතුන්නං සච්චානං පාකටභාවො. ඤාණස්ස පාකටානි පන පුග්ගලස්ස පාකටානෙව හොන්ති. පෙළාසු කිච්චං කත්වා ගතකාලො විය අරහත්තමග්ගස්ස සබ්බකිලෙසඛෙපනං. සූරියුග්ගමනතො පට්ඨාය ආලොකස්සෙව පවත්තිකාලො විය අරහත්තමග්ගස්ස උප්පන්නකාලතො පට්ඨාය පුන සච්චපටිච්ඡාදකතමාභාවො. ඉදං තාව සච්චදස්සනස්ස අපුබ්බාභාවෙ ඔපම්මං.

දිට්ඨකමෙව හි පස්සති. ‘කිලෙසෙ පන අඤ්ඤෙ අඤ්ඤො පජහතී’ති එත්ථ ඛාරොපමං නාම ගහිතං. එකො පුරිසො කිලිට්ඨං වත්ථං රජකස්ස අදාසි. රජකො ඌසඛාරං ඡාරිකඛාරං ගොමයඛාරන්ති තයො ඛාරෙ දත්වා ඛාරෙහි ඛාදිතභාවං ඤත්වා උදකෙ වික්ඛාලෙත්වා ඔළාරිකොළාරිකං මලං පවාහෙසි. තතො න තාව පරිසුද්ධන්ති දුතියම්පි තථෙව ඛාරෙ දත්වා, උදකෙ වික්ඛාලෙත්වා, තතො නාතිසණ්හතරං මලං පවාහෙසි. තතො න තාව පරිසුද්ධන්ති තතියම්පි තෙ ඛාරෙ දත්වා උදකෙ වික්ඛාලෙත්වා තතො සණ්හතරං මලං පවාහෙසි. තතො න තාව පරිසුද්ධන්ති චතුත්ථම්පි තෙ ඛාරෙ දත්වා, උදකෙ වික්ඛාලෙත්වා අංසුඅබ්භන්තරගතම්පි නිස්සෙසං මලං පවාහෙත්වා සාමිකස්ස අදාසි. සො ගන්ධකරණ්ඩකෙ පක්ඛිපිත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතකාලෙ පරිදහති.

තත්ථ කිලිට්ඨවත්ථං විය කිලෙසානුගතං චිත්තං. තිවිධඛාරදානකාලො විය තීසු අනුපස්සනාසු කම්මස්ස පවත්තනකාලො. උදකෙ වික්ඛාලෙත්වා ඔළාරිකොළාරිකමලප්පවාහනං විය සොතාපත්තිමග්ගෙන පඤ්චකිලෙසඛෙපනං. දුතියම්පි තෙසං ඛාරානං අනුප්පදානං විය ‘න තාව පරිසුද්ධං ඉදං චිත්ත’න්ති තාසුයෙව තීසු අනුපස්සනාසු කම්මප්පවත්තනං. තතො නාතිසණ්හතරමලප්පවාහනං විය සකදාගාමිමග්ගෙන ඔළාරිකසංයොජනද්වයඛෙපනං. තතො ‘න තාව පරිසුද්ධං වත්ථ’න්ති පුන ඛාරත්තයදානං විය ‘න තාව පරිසුද්ධං ඉදං චිත්ත’න්ති තාසුයෙව තීසු අනුපස්සනාසු කම්මප්පවත්තනං. තතො සණ්හතරමලප්පවාහනං විය අනාගාමිමග්ගෙන අණුසහගතසංයොජනද්වයඛෙපනං. ‘න තාව පරිසුද්ධං වත්ථ’න්ති පුන ඛාරත්තයදානං විය ‘න තාව පරිසුද්ධං ඉදං චිත්ත’න්ති තාසුයෙව තීසු අනුපස්සනාසු කම්මප්පවත්තනං. තතො වික්ඛාලනෙන අංසුඅබ්භන්තරගතෙ මලෙ පවාහෙත්වා පරිසුද්ධස්ස රජතපට්ටසදිසස්ස ගන්ධකරණ්ඩකෙ නික්ඛිත්තස්ස වත්ථස්ස ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ පරිදහනං විය අරහත්තමග්ගෙන අට්ඨන්නං කිලෙසානං ඛෙපිතත්තා පරිසුද්ධස්ස ඛීණාසවචිත්තස්ස ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ඵලසමාපත්තිවිහාරෙන වීතිනාමනං. ඉදං ‘අඤ්ඤෙ අඤ්ඤො කිලෙසෙ පජහතී’ති එත්ථ ඔපම්මං. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘සෙය්‍යථාපි, ආවුසො, වත්ථං සංකිලිට්ඨං මලග්ගහිතං, තමෙනං සාමිකා රජකස්ස අනුපදජ්ජෙය්‍යුං. තමෙනං රජකො ඌසෙ වා ඛාරෙ වා ගොමයෙ වා සම්මද්දිත්වා අච්ඡෙ උදකෙ වික්ඛාලෙති. කිඤ්චාපි තං හොති වත්ථං පරිසුද්ධං පරියොදාතං, අථ ඛ්වස්ස හොතියෙව ‘අණුසහගතො ඌසගන්ධො වා ඛාරගන්ධො වා ගොමයගන්ධො වා අසමූහතො’. තමෙනං රජකො සාමිකානං දෙති. තමෙනං සාමිකා ගන්ධපරිභාවිතෙ කරණ්ඩකෙ නික්ඛිපන්ති. යොපිස්ස හොති අණුසහගතො ඌසගන්ධො වා ඛාරගන්ධො වා ගොමයගන්ධො වා අසමූහතො, සොපි සමුග්ඝාතං ගච්ඡති. එවමෙව ඛො, ආවුසො, කිඤ්චාපි අරියසාවකස්ස පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි පහීනානි භවන්ති, අථ ඛ්වස්ස හොතියෙව පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු අණුසහගතො ‘අස්මී’ති මානො, ‘අස්මී’ති ඡන්දො, ‘අස්මී’ති අනුසයො අසමූහතො, සො අපරෙන සමයෙන පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු උදයබ්බයානුපස්සී විහරති – ‘ඉති රූපං, ඉති රූපස්ස සමුදයො, ඉති රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො; ඉති වෙදනා ඉති සඤ්ඤා ඉති සඞ්ඛාරා ඉති විඤ්ඤාණං, ඉති විඤ්ඤාණස්ස සමුදයො, ඉති විඤ්ඤාණස්ස අත්ථඞ්ගමො’ති. තස්සිමෙසු පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු උදයබ්බයානුපස්සිනො විහරතො යොපිස්ස හොති පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු අණුසහගතො ‘අස්මී’ති මානො, ‘අස්මී’ති ඡන්දො, ‘අස්මී’ති අනුසයො අසමූහතො, සොපි සමුග්ඝාතං ගච්ඡතී’’ති (සං. නි. 3.89).

තත්ථ සොතාපත්තිමග්ගෙන පඤ්ච අකුසලචිත්තානි පහීයන්ති සද්ධිං චිත්තඞ්ගවසෙන උප්පජ්ජනකපාපධම්මෙහි. සකදාගාමිමග්ගෙන ද්වෙ දොමනස්සසහගතචිත්තානි තනුකානි භවන්ති සද්ධිං චිත්තඞ්ගවසෙන උප්පජ්ජනකපාපධම්මෙහි. අනාගාමිමග්ගෙන තානියෙව පහීයන්ති සද්ධිං සම්පයුත්තධම්මෙහි. අරහත්තමග්ගෙන පඤ්ච අකුසලචිත්තානි පහීයන්ති සද්ධිං චිත්තඞ්ගවසෙන උප්පජ්ජනකපාපධම්මෙහි. ඉමෙසං ද්වාදසන්නං අකුසලචිත්තානං පහීනකාලතො පට්ඨාය ඛීණාසවස්ස චිත්තඞ්ගවසෙන පුන පච්ඡතොපවත්තනකකිලෙසො නාම න හොති.

තත්‍රිදං ඔපම්මං – එකො කිර මහාරාජා පච්චන්තෙ ආරක්ඛං දත්වා මහානගරෙ ඉස්සරියං අනුභවන්තො වසති. අථස්ස පච්චන්තො කුප්පි. තස්මිං සමයෙ ද්වාදස චොරජෙට්ඨකා අනෙකෙහි පුරිසසහස්සෙහි සද්ධිං රට්ඨං විලුම්පන්ති. පච්චන්තවාසිනො මහාමත්තා ‘පච්චන්තො කුපිතො’ති රඤ්ඤො පහිණිංසු. රාජා ‘විස්සට්ඨා ගණ්හථ, අහං තුම්හාකං කත්තබ්බං කරිස්සාමී’ති සාසනං පහිණි. තෙ පඨමසම්පහාරෙනෙව අනෙකෙහි පුරිසසහස්සෙහි සද්ධිං පඤ්ච චොරජෙට්ඨකෙ ඝාතයිංසු. සෙසා සත්ත ජනා අත්තනො අත්තනො පරිවාරෙ ගහෙත්වා පබ්බතං පවිසිංසු. අමච්චා තං පවත්තිං රඤ්ඤො පෙසයිංසු.

රාජා ‘තුම්හාකං කත්තබ්බයුත්තං අහං ජානිස්සාමි, තෙපි ගණ්හථා’ති ධනං පහිණි. තෙ දුතියසම්පහාරෙන ද්වෙ චොරජෙට්ඨකෙ පහරිංසු, පරිවාරෙපි තෙසං දුබ්බලෙ අකංසු. තෙ සබ්බෙපි පලායිත්වා පබ්බතං පවිසිංසු. තම්පි පවත්තිං අමච්චා රඤ්ඤො පෙසයිංසු.

පුන රාජා ‘විස්සට්ඨා ගණ්හන්තූ’ති ධනං පහිණි. තෙ තතියසම්පහාරෙන සද්ධිං සහායපුරිසෙහි ද්වෙ චොරජෙට්ඨකෙ ඝාතයිත්වා තං පවත්තිං රඤ්ඤො පෙසයිංසු.

පුන රාජා ‘අවසෙසෙ විස්සට්ඨා ගණ්හන්තූ’ති ධනං පහිණි. තෙ චතුත්ථසම්පහාරෙන සපරිවාරෙ පඤ්ච චොරජෙට්ඨකෙ ඝාතයිංසු. ද්වාදසන්නං චොරජෙට්ඨකානං ඝාතිතකාලතො පට්ඨාය කොචි චොරො නාම නත්ථි. ඛෙමා ජනපදා උරෙ පුත්තෙ නච්චෙන්තා මඤ්ඤෙ විහරන්ති. රාජා විජිතසඞ්ගාමෙහි යොධෙහි පරිවුතො වරපාසාදගතො මහාසම්පත්තිං අනුභවි.

තත්ථ මහන්තො රාජා විය ධම්මරාජා. පච්චන්තවාසිනො අමච්චා විය යොගාවචරා කුලපුත්තා. ද්වාදස චොරජෙට්ඨකා විය ද්වාදස අකුසලචිත්තානි. තෙසං සහායා අනෙකසහස්සපුරිසා විය චිත්තඞ්ගවසෙන උප්පජ්ජනකපාපධම්මා. රඤ්ඤො පච්චන්තො කුපිතොති පහිතකාලො විය ආරම්මණෙ කිලෙසෙසු උප්පන්නෙසු ‘භන්තෙ, කිලෙසො මෙ උප්පන්නො’ති සත්ථු ආරොචනකාලො. ‘විස්සට්ඨා ගණ්හන්තූ’ති ධනදානං විය ‘කිලෙසෙ නිග්ගණ්හ භික්ඛූ’ති ධම්මරඤ්ඤො කම්මට්ඨානාචික්ඛනං. සපරිවාරානං පඤ්චන්නං චොරජෙට්ඨකානං ඝාතිතකාලො විය සොතාපත්තිමග්ගෙන සම්පයුත්තානං පඤ්චන්නං අකුසලචිත්තානං පහානං.

පුන රඤ්ඤො පවත්තිපෙසනං විය සම්මාසම්බුද්ධස්ස පටිලද්ධගුණාරොචනං. ‘සෙසකෙ ච ගණ්හන්තූ’ති පුන ධනදානං විය භගවතො සකදාගාමිමග්ගස්ස විපස්සනාචික්ඛනං. දුතියසම්පහාරෙන සපරිවාරානං ද්වින්නං චොරජෙට්ඨකානං දුබ්බලීකරණං විය සකදාගාමිමග්ගෙන සසම්පයුත්තානං ද්වින්නං දොමනස්සචිත්තානං තනුභාවකරණං.

පුන රඤ්ඤො පවත්තිපෙසනං විය සත්ථු පටිලද්ධගුණාරොචනං. ‘විස්සට්ඨා ගණ්හන්තූ’ති පුන ධනදානං විය භගවතො අනාගාමිමග්ගස්ස විපස්සනාචික්ඛනං. තතියසම්පහාරෙන සපරිවාරානං ද්වින්නං චොරජෙට්ඨකානං ඝාතනං විය අනාගාමිමග්ගෙන සසම්පයුත්තානං ද්වින්නං දොමනස්සචිත්තානං පහානං.

පුන රඤ්ඤො පවත්තිපෙසනං විය තථාගතස්ස පටිලද්ධගුණාරොචනං. ‘විස්සට්ඨා ගණ්හන්තූ’ති පුන ධනදානං විය භගවතො අරහත්තමග්ගස්ස විපස්සනාචික්ඛනං. චතුත්ථසම්පහාරෙන සපරිවාරානං පඤ්චන්නං චොරජෙට්ඨකානං ඝාතිතකාලතො පට්ඨාය ජනපදස්ස ඛෙමකාලො විය අරහත්තමග්ගෙන සසම්පයුත්තෙසු පඤ්චසු අකුසලචිත්තෙසු පහීනෙසු ද්වාදසන්නං අකුසලචිත්තානං පහීනකාලතො පට්ඨාය පුන චිත්තඞ්ගවසෙන උප්පජ්ජනකස්ස අකුසලධම්මස්ස අභාවො. රඤ්ඤො විජිතසඞ්ගාමස්ස අමච්චගණපරිවුතස්ස වරපාසාදෙ මහාසම්පත්තිඅනුභවනං විය ඛීණාසවපරිවුතස්ස ධම්මරඤ්ඤො සුඤ්ඤතඅනිමිත්තඅප්පණිහිතභෙදෙසු සමාපත්තිසුඛෙසු ඉච්ඡිතිච්ඡිතඵලසමාපත්තිසුඛානුභවනං වෙදිතබ්බන්ති.

කුසලා ධම්මාතිපදස්ස වණ්ණනා නිට්ඨිතා.