ධම්මුද්දෙසවාරො

ඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා

තස්මිං සමයෙති ඉදං අනියමනිද්දිට්ඨස්ස සමයස්ස නියමතො පටිනිද්දෙසවචනං. තස්මා ‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති, තස්මිංයෙව සමයෙ ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොතී’ති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ යථෙව චිත්තං එවං ඵස්සාදීසුපි ඵස්සො හොති. කිං හොති? ‘කාමාවචරො හොති, කුසලො හොති, උප්පන්නො හොති, සොමනස්සසහගතො හොතී’තිආදිනා නයෙන ලබ්භමානපදවසෙන යොජනා කාතබ්බා. වෙදනායඤ්හි ‘සොමනස්සසහගතා’ති පඤ්ඤින්ද්‍රියෙ ච ‘ඤාණසම්පයුත්ත’න්ති න ලබ්භති, තස්මා ‘ලබ්භමානපදවසෙනා’ති වුත්තං. ඉදං අට්ඨකථාමුත්තකං ආචරියානං මතං; න පනෙතං සාරතො දට්ඨබ්බං.

කස්මා පනෙත්ථ ඵස්සොව පඨමං වුත්තොති? චිත්තස්ස පඨමාභිනිපාතත්තා. ආරම්මණස්මිඤ්හි චිත්තස්ස පඨමාභිනිපාතො හුත්වා ඵස්සො ආරම්මණං ඵුසමානො උප්පජ්ජති, තස්මා පඨමං වුත්තො. ඵස්සෙන පන ඵුසිත්වා වෙදනාය වෙදයති, සඤ්ඤාය සඤ්ජානාති, චෙතනාය චෙතෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඵුට්ඨො, භික්ඛවෙ, වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’ති.

අපිච, අයං ඵස්සො නාම යථා පාසාදං පත්වා ථම්භො නාම සෙසදබ්බසම්භාරානං බලවපච්චයො, තුලාසඞ්ඝාටභිත්තිපාදකූටගොපානසීපක්ඛපාසකමුඛවට්ටියො ථම්භාබද්ධා ථම්භෙ පතිට්ඨිතා, එවමෙව සහජාතසම්පයුත්තධම්මානං බලවපච්චයො හොති. ථම්භසදිසො හි එස. අවසෙසා දබ්බසම්භාරසදිසාති. තස්මාපි පඨමං වුත්තො. ඉදං පන අකාරණං. එකචිත්තස්මිඤ්හි උප්පන්නධම්මානං ‘අයං පඨමං උප්පන්නො අයං පච්ඡා’ති ඉදං වත්තුං න ලබ්භා. බලවපච්චයභාවෙපි ඵස්සස්ස කාරණං න දිස්සති. දෙසනාවාරෙනෙව පන ඵස්සො පඨමං වුත්තො. වෙදනා හොති ඵස්සො හොති, සඤ්ඤා හොති ඵස්සො හොති, චෙතනා හොති ඵස්සො හොති, චිත්තං හොති ඵස්සො හොති, වෙදනා හොති සඤ්ඤා හොති, චෙතනා හොති විතක්කො හොතීති ආහරිතුම්පි හි වට්ටෙය්‍ය. දෙසනාවාරෙන පන ඵස්සොව පඨමං වුත්තොති වෙදිතබ්බො. යථා චෙත්ථ එවං සෙසධම්මෙසුපි පුබ්බාපරක්කමො නාම න පරියෙසිතබ්බො. වචනත්ථලක්ඛණරසාදීහි පන ධම්මා එව පරියෙසිතබ්බා.

සෙය්‍යථිදං – ඵුසතීති ඵස්සො. ස්වායං ඵුසනලක්ඛණො, සඞ්ඝට්ටනරසො, සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො, ආපාථගතවිසයපදට්ඨානො.

අයඤ්හි අරූපධම්මොපි සමානො ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙනෙව පවත්තතීති ඵුසනලක්ඛණො. එකදෙසෙන ච අනල්ලීයමානොපි රූපං විය චක්ඛුං, සද්දො විය ච සොතං, චිත්තං ආරම්මණඤ්ච සඞ්ඝට්ටෙතීති සඞ්ඝට්ටනරසො. වත්ථාරම්මණසඞ්ඝට්ටනතො වා උප්පන්නත්තා සම්පත්තිඅත්ථෙනපි රසෙන සඞ්ඝට්ටනරසොති වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථායං – ‘‘චතුභූමකඵස්සො හි නොඵුසනලක්ඛණො නාම නත්ථි. සඞ්ඝට්ටනරසො පන පඤ්චද්වාරිකොව හොති. පඤ්චද්වාරිකස්ස හි ඵුසනලක්ඛණොතිපි සඞ්ඝට්ටනරසොතිපි නාමං; මනොද්වාරිකස්ස ඵුසනලක්ඛණොත්වෙව නාමං, න සඞ්ඝට්ටනරසො’’ති.

ඉදඤ්ච වත්වා ඉදං සුත්තං ආභතං – ‘‘යථා, මහාරාජ, ද්වෙ මෙණ්ඩා යුජ්ඣෙය්‍යුං, තෙසු යථා එකො මෙණ්ඩො එවං චක්ඛු දට්ඨබ්බං, යථා දුතියො මෙණ්ඩො එවං රූපං දට්ඨබ්බං; යථා තෙසං සන්නිපාතො එවං ඵස්සො දට්ඨබ්බො’’. එවං ඵුසනලක්ඛණො ච ඵස්සො, සඞ්ඝට්ටනරසො ච. ‘‘යථා, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මා වජ්ජෙය්‍යුං…පෙ… ද්වෙ පාණී වජ්ජෙය්‍යුං, යථා එකො පාණි එවං චක්ඛු දට්ඨබ්බං, යථා දුතියො පාණි එවං රූපං දට්ඨබ්බං, යථා තෙසං සන්නිපාතො එවං ඵස්සො දට්ඨබ්බො. එවං ඵුසනලක්ඛණො ච ඵස්සො සඞ්ඝට්ටනරසො චා’’ති (මි. ප. 2.3.8) විත්ථාරො.

යථා වා ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා’’තිආදීසු (ධ. ස. 1352, 1354) චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි චක්ඛුආදිනාමෙන වුත්තානි, එවමිධාපි තානි චක්ඛුආදිනාමෙන වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. තස්මා ‘එවං චක්ඛු දට්ඨබ්බ’න්තිආදීසු එවං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දට්ඨබ්බන්ති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවං සන්තෙ චිත්තාරම්මණසඞ්ඝට්ටනතො ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ කිච්චට්ඨෙනෙව රසෙන සඞ්ඝට්ටනරසොති සිද්ධො හොති.

තිකසන්නිපාතසඞ්ඛාතස්ස පන අත්තනො කාරණස්ස වසෙන පවෙදිතත්තා සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො. අයඤ්හි තත්ථ තත්ථ ‘‘තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’’ති එවං කාරණස්ස වසෙන පවෙදිතොති. ඉමස්ස ච සුත්තපදස්ස තිණ්ණං සඞ්ගතියා ඵස්සොති අයමත්ථො; න සඞ්ගතිමත්තමෙව ඵස්සොති.

එවං පවෙදිතත්තා පන තෙනෙවාකාරෙන පච්චුපට්ඨාතීති සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානොති වුත්තො. ඵලට්ඨෙන පන පච්චුපට්ඨානෙනෙස වෙදනාපච්චුපට්ඨානො නාම හොති. වෙදනඤ්හෙස පච්චුපට්ඨාපෙති උප්පාදෙතීති අත්ථො. උප්පාදයමානො ච යථා බහිද්ධා උණ්හපච්චයාපි ලාඛාසඞ්ඛාතධාතුනිස්සිතා උස්මා අත්තනො නිස්සයෙ මුදුභාවකාරී හොති, න අත්තනො පච්චයභූතෙපි බහිද්ධා වීතච්චිතඞ්ගාරසඞ්ඛාතෙ උණ්හභාවෙ, එවං වත්ථාරම්මණසඞ්ඛාතඅඤ්ඤපච්චයොපි සමානො, චිත්තනිස්සිතත්තා අත්තනො නිස්සයභූතෙ චිත්තෙ එව එස වෙදනුප්පාදකො හොති, න අත්තනො පච්චයභූතෙපි වත්ථුම්හි ආරම්මණෙ වාති වෙදිතබ්බො. තජ්ජාසමන්නාහාරෙන පන ඉන්ද්‍රියෙන ච පරික්ඛතෙ විසයෙ අනන්තරායෙන උප්පජ්ජනතො එස ආපාථගතවිසයපදට්ඨානොති වුච්චති.

වෙදයතීති වෙදනා. සා වෙදයිතලක්ඛණා, අනුභවනරසා ඉට්ඨාකාරසම්භොගරසා වා, චෙතසිකඅස්සාදපච්චුපට්ඨානා, පස්සද්ධිපදට්ඨානා.

‘චතුභූමිකවෙදනා හි නොවෙදයිතලක්ඛණා නාම නත්ථි. අනුභවනරසතා පන සුඛවෙදනායමෙව ලබ්භතී’ති වත්වා පුන තං වාදං පටික්ඛිපිත්වා ‘සුඛවෙදනා වා හොතු, දුක්ඛවෙදනා වා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනා වා, සබ්බා අනුභවනරසා’ති වත්වා අයමත්ථො දීපිතො – ආරම්මණරසානුභවනට්ඨානං පත්වා සෙසසම්පයුත්තධම්මා එකදෙසමත්තකමෙව අනුභවන්ති. ඵස්සස්ස හි ඵුසනමත්තකමෙව හොති, සඤ්ඤාය සඤ්ජානනමත්තකමෙව, චෙතනාය චෙතනාමත්තකමෙව, විඤ්ඤාණස්ස විජානනමත්තකමෙව. එකංසතො පන ඉස්සරවතාය විස්සවිතාය සාමිභාවෙන වෙදනාව ආරම්මණරසං අනුභවති.

රාජා විය හි වෙදනා, සූදො විය සෙසධම්මා. යථා සූදො නානාරසභොජනං සම්පාදෙත්වා පෙළාය පක්ඛිපිත්වා ලඤ්ඡනං දත්වා රඤ්ඤො සන්තිකෙ ඔතාරෙත්වා ලඤ්ඡනං භින්දිත්වා පෙළං විවරිත්වා සබ්බසූපබ්‍යඤ්ජනෙහි අග්ගග්ගං ආදාය භාජනෙ පක්ඛිපිත්වා සදොසනිද්දොසභාවවීමංසනත්ථං අජ්ඣොහරති, තතො රඤ්ඤො නානග්ගරසභොජනං උපනාමෙති. රාජා ඉස්සරවතාය විස්සවිතාය සාමී හුත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතං භුඤ්ජති. තත්ථ හි සූදස්ස භත්තවීමංසනමත්තමිව අවසෙසධම්මානං ආරම්මණරසස්ස එකදෙසානුභවනං. යථා හි සූදො භත්තෙකදෙසමත්තමෙව වීමංසති එවං සෙසධම්මාපි ආරම්මණරසෙකදෙසමෙව අනුභවන්ති. යථා පන රාජා ඉස්සරවතාය විස්සවිතාය සාමී හුත්වා යදිච්ඡකං භුඤ්ජති, එවං වෙදනාපි ඉස්සරවතාය විස්සවිතාය සාමිභාවෙන ආරම්මණරසං අනුභවති. තස්මා අනුභවනරසාති වුච්චති.

දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ අයං ඉධ අධිප්පෙතා වෙදනා යථා වා තථා වා ආරම්මණස්ස ඉට්ඨාකාරමෙව සම්භුඤ්ජතීති ඉට්ඨාකාරසම්භොගරසාති වුත්තා. චෙතසිකඅස්සාදතො පනෙසා අත්තනො සභාවෙනෙව උපට්ඨානං සන්ධාය චෙතසිකඅස්සාදපච්චුපට්ඨානාති වුත්තා. යස්මා පන ‘‘පස්සද්ධිකායො සුඛං වෙදෙති’’ තස්මා පස්සද්ධිපදට්ඨානාති වෙදිතබ්බා.

නීලාදිභෙදං ආරම්මණං සඤ්ජානාතීති සඤ්ඤා. සා සඤ්ජානනලක්ඛණා පච්චාභිඤ්ඤාණරසා. චතුභූමිකසඤ්ඤා හි නොසඤ්ජානනලක්ඛණා නාම නත්ථි. සබ්බා සඤ්ජානනලක්ඛණාව. යා පනෙත්ථ අභිඤ්ඤාණෙන සඤ්ජානාති සා පච්චාභිඤ්ඤාණරසා නාම හොති.

තස්සා, වඩ්ඪකිස්ස දාරුම්හි අභිඤ්ඤාණං කත්වා පුන තෙන අභිඤ්ඤාණෙන තං පච්චාභිජානනකාලෙ, පුරිසස්ස කාළතිලකාදිඅභිඤ්ඤාණං සල්ලක්ඛෙත්වා පුන තෙන අභිඤ්ඤාණෙන අසුකො නාම එසොති තස්ස පච්චාභිජානනකාලෙ, රඤ්ඤො පිළන්ධනගොපකභණ්ඩාගාරිකස්ස තස්මිං තස්මිං පිළන්ධනෙ නාමපණ්ණකං බන්ධිත්වා ‘අසුකං පිළන්ධනං නාම ආහරා’ති වුත්තෙ දීපං ජාලෙත්වා රතනගබ්භං පවිසිත්වා පණ්ණං වාචෙත්වා තස්ස තස්සෙව පිළන්ධනස්ස ආහරණකාලෙ ච පවත්ති වෙදිතබ්බා.

අපරො නයො – සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන හි සඤ්ජානනලක්ඛණා සඤ්ඤා. පුනසඤ්ජානනපච්චයනිමිත්තකරණරසා, දාරුආදීසු තච්ඡකාදයො විය. යථාගහිතනිමිත්තවසෙන අභිනිවෙසකරණපච්චුපට්ඨානා, හත්ථිදස්සකඅන්ධා විය. ආරම්මණෙ අනොගාළ්හවුත්තිතාය අචිරට්ඨානපච්චුපට්ඨානා වා, විජ්ජු විය. යථාඋපට්ඨිතවිසයපදට්ඨානා, තිණපුරිසකෙසු මිගපොතකානං ‘පුරිසා’ති උප්පන්නසඤ්ඤා විය. යා පනෙත්ථ ඤාණසම්පයුත්තා හොති සා සඤ්ඤා ඤාණමෙව අනුවත්තති. සසම්භාරපථවීආදීසු සෙසධම්මා පථවීආදීනි වියාති වෙදිතබ්බා.

චෙතයතීති චෙතනා සද්ධිං අත්තනා සම්පයුත්තධම්මෙ ආරම්මණෙ අභිසන්දහතීති අත්ථො. සා චෙතයිතලක්ඛණා, චෙතනාභාවලක්ඛණාති අත්ථො. ආයූහනරසා. චතුභූමිකචෙතනා හි නොචෙතයිතලක්ඛණා නාම නත්ථි. සබ්බා චෙතයිතලක්ඛණාව. ආයූහනරසතා පන කුසලාකුසලෙසු එව හොති. කුසලාකුසලකම්මායූහනට්ඨානඤ්හි පත්වා සෙසසම්පයුත්තධම්මානං එකදෙසමත්තකමෙව කිච්චං හොති. චෙතනා පන අතිරෙකඋස්සාහා අතිරෙකවායාමා, දිගුණුස්සාහා දිගුණවායාමා. තෙනාහු පොරාණා – ‘‘ථාවරියසභාවසණ්ඨිතා ච පනෙසා චෙතනා’’ති. ථාවරියොති ඛෙත්තසාමී වුච්චති. යථා ඛෙත්තසාමී පුරිසො පඤ්චපණ්ණාස බලිපුරිසෙ ගහෙත්වා ‘ලායිස්සාමී’ති එකතො ඛෙත්තං ඔතරති. තස්ස අතිරෙකො උස්සාහො අතිරෙකො වායාමො, දිගුණො උස්සාහො දිගුණො වායාමො හොති, ‘නිරන්තරං ගණ්හථා’තිආදීනි වදති, සීමං ආචික්ඛති, තෙසං සුරාභත්තගන්ධමාලාදීනි ජානාති, මග්ගං සමකං හරති. එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. ඛෙත්තසාමිපුරිසො විය හි චෙතනා. පඤ්චපණ්ණාස බලිපුරිසා විය චිත්තඞ්ගවසෙන උප්පන්නා පඤ්චපණ්ණාස කුසලා ධම්මා. ඛෙත්තසාමිපුරිසස්ස දිගුණුස්සාහදිගුණවායාමකරණකාලො විය කුසලාකුසලකම්මායූහනට්ඨානං පත්වා චෙතනාය දිගුණුස්සාහො දිගුණවායාමො හොති. එවමස්සා ආයූහනරසතා වෙදිතබ්බා.

සා පනෙසා සංවිදහනපච්චුපට්ඨානා. සංවිදහමානා හි අයං උපට්ඨාති, සකිච්චපරකිච්චසාධකා, ජෙට්ඨසිස්සමහාවඩ්ඪකීආදයො විය. යථා හි ජෙට්ඨසිස්සො උපජ්ඣායං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා සයං අධීයමානො ඉතරෙපි දාරකෙ අත්තනො අත්තනො අජ්ඣයනකම්මෙ පවත්තයති, තස්මිඤ්හි අධීයිතුං ආරද්ධෙ තෙපි අධීයන්ති, තදනුවත්තිතාය. යථා ච මහාවඩ්ඪකී සයං තච්ඡන්තො ඉතරෙපි තච්ඡකෙ අත්තනො අත්තනො තච්ඡනකම්මෙ පවත්තයති, තස්මිඤ්හි තච්ඡිතුං ආරද්ධෙ තෙපි තච්ඡන්ති, තදනුවත්තිතාය. යථා ච යොධනායකො සයං යුජ්ඣමානො ඉතරෙපි යොධෙ සම්පහාරවුත්තියං පවත්තයති, තස්මිඤ්හි යුජ්ඣිතුං ආරද්ධෙ තෙපි අනිවත්තමානා යුජ්ඣන්ති, තදනුවත්තිතාය. එවමෙසාපි අත්තනො කිච්චෙන ආරම්මණෙ පවත්තමානා අඤ්ඤෙපි සම්පයුත්තධම්මෙ අත්තනො අත්තනො කිරියාය පවත්තෙති. තස්සා හි අත්තනො කිච්චං ආරද්ධාය, තංසම්පයුත්තාපි ආරභන්ති. තෙන වුත්තං – ‘සකිච්චපරකිච්චසාධකා, ජෙට්ඨසිස්සමහාවඩ්ඪකීආදයො වියා’ති. අච්චායිකකම්මානුස්සරණාදීසු ච පනායං සම්පයුත්තානං උස්සාහනභාවෙන පවත්තමානා පාකටා හොතීති වෙදිතබ්බා.

‘ආරම්මණං චින්තෙතී’ති චිත්තන්ති නයෙන චිත්තස්ස වචනත්ථො වුත්තො එව. ලක්ඛණාදිතො පන විජානනලක්ඛණං චිත්තං, පුබ්බඞ්ගමරසං, සන්දහනපච්චුපට්ඨානං, නාමරූපපදට්ඨානං. චතුභූමකචිත්තඤ්හි නොවිජානනලක්ඛණං නාම නත්ථි. සබ්බං විජානනලක්ඛණමෙව. ද්වාරං පන පත්වා ආරම්මණවිභාවනට්ඨානෙ චිත්තං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං හොති. චක්ඛුනා හි දිට්ඨං රූපාරම්මණං චිත්තෙනෙව විජානාති…පෙ… මනෙන විඤ්ඤාතං ධම්මාරම්මණං චිත්තෙනෙව විජානාති. යථා හි නගරගුත්තිකො නාම නගරමජ්ඣෙ සිඞ්ඝාටකෙ නිසීදිත්වා ‘අයං නෙවාසිකො අයං ආගන්තුකො’ති ආගතාගතං ජනං උපධාරෙති වවත්ථපෙති – එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. වුත්තම්පි චෙතං මහාථෙරෙන – ‘‘යථා, මහාරාජ, නගරගුත්තිකො නාම මජ්ඣෙ නගරස්ස සිඞ්ඝාටකෙ නිසින්නො පුරත්ථිමතො දිසතො පුරිසං ආගච්ඡන්තං පස්සෙය්‍ය… පච්ඡිමතො… දක්ඛිණතො… උත්තරතො දිසතො පුරිසං ආගච්ඡන්තං පස්සෙය්‍ය, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යං චක්ඛුනා රූපං පස්සති තං විඤ්ඤාණෙන විජානාති, යං සොතෙන සද්දං සුණාති, ඝානෙන ගන්ධං ඝායති, ජිව්හාය රසං සායති, කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසති, මනසා ධම්මං විජානාති, තං විඤ්ඤාණෙන විජානාතී’’ති (මි. ප. 2.3.12). එවං ද්වාරං පත්වා ආරම්මණවිභාවනට්ඨානෙ චිත්තමෙව පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං. තස්මා පුබ්බඞ්ගමරසන්ති වුච්චති.

තදෙතං පච්ඡිමං පච්ඡිමං උප්පජ්ජමානං පුරිමං පුරිමං නිරන්තරං කත්වා සන්දහනමෙව උපට්ඨාතීති සන්දහනපච්චුපට්ඨානං. පඤ්චවොකාරභවෙ පනස්ස නියමතො නාමරූපං, චතුවොකාරභවෙ නාමමෙව පදට්ඨානං. තස්මා නාමරූපපදට්ඨානන්ති වුත්තං.

කිං පනෙතං චිත්තං පුරිමනිද්දිට්ඨචිත්තෙන සද්ධිං එකමෙව උදාහු අඤ්ඤන්ති? එකමෙව. අථ කස්මා පුරිමනිද්දිට්ඨං පුන වුත්තන්ති? අවිචාරිතං එතං අට්ඨකථායං. අයං පනෙත්ථ යුත්ති – යථා හි රූපාදීනි උපාදාය පඤ්ඤත්තා සූරියාදයො න අත්ථතො රූපාදීහි අඤ්ඤෙ හොන්ති, තෙනෙව යස්මිං සමයෙ සූරියො උදෙති තස්මිං සමයෙ තස්ස තෙජසඞ්ඛාතං රූපම්පීති. එවං වුච්චමානෙපි න රූපාදීහි අඤ්ඤො සූරියො නාම අත්ථි. න තථා චිත්තං; ඵස්සාදයො ධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤාපියති; අත්ථතො පනෙතං තෙහි අඤ්ඤමෙව. තෙන ‘යස්මිං සමයෙ චිත්තං උප්පන්නං හොති එකංසෙනෙව තස්මිං සමයෙ ඵස්සාදීහි අත්ථතො අඤ්ඤමෙව තං හොතී’ති ඉමස්සත්ථස්ස දීපනත්ථාය එතං පුන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

යථා ච ‘‘යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති…පෙ… පථවීකසිණං, තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති වෙදනා හොතී’’තිආදීසු (ධ. ස. 160) පන භාවෙන්තෙන වවත්ථාපිතෙ සමයෙ යො භාවෙති න සො අත්ථතො උප්පජ්ජති නාම, තෙනෙව තත්ථ යථා ‘‘ඵස්සො හොති වෙදනා හොතී’’ති වුත්තං, න එවං ‘‘යො භාවෙති සො හොතී’’ති වුත්තං. ‘‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොතී’’තිආදීසු පන චිත්තෙන වවත්ථාපිතෙ සමයෙ සමයවවත්ථාපිතං චිත්තං න තථා අත්ථතො නුප්පජ්ජති. යථෙව පන තදා ‘ඵස්සො හොති වෙදනා හොති’, තථා ‘චිත්තම්පි හොතී’ති ඉමස්සපි අත්ථස්ස දීපනත්ථමිදං පුන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානං – උද්දෙසවාරෙ සඞ්ගණ්හනත්ථං නිද්දෙසවාරෙ ච විභජනත්ථං පුරිමෙන හි ‘චිත්ත’-සද්දෙන කෙවලං සමයො වවත්ථාපිතො. තස්මිං පන චිත්තෙන වවත්ථාපිතසමයෙ යෙ ධම්මා හොන්ති තෙසං දස්සනත්ථං ‘‘ඵස්සො හොතී’’තිආදි ආරද්ධං. චිත්තඤ්චාපි තස්මිං සමයෙ හොතියෙව. තස්මා තස්සාපි සඞ්ගණ්හනත්ථමෙතං පුන වුත්තං. ඉමස්මිඤ්ච ඨානෙ එතස්මිං අවුච්චමානෙ ‘‘කතමං තස්මිං සමයෙ චිත්ත’’න්ති න සක්කා භවෙය්‍ය නිද්දෙසවාරෙ විභජිතුං. එවමස්ස විභජනංයෙව පරිහායෙථ. තස්මා තස්ස නිද්දෙසවාරෙ විභජනත්ථම්පි එතඤ්ච වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

යස්මා වා ‘‘උප්පන්නං හොතී’’ති එත්ථ චිත්තං උප්පන්නන්ති එතං දෙසනාසීසමෙව, ‘න පන චිත්තං එකමෙව උප්පජ්ජතී’ති අට්ඨකථායං විචාරිතං, තස්මා චිත්තං ‘‘උප්පන්න’’න්ති එත්ථාපි චිත්තමත්තමෙව අග්ගහෙත්වා පරොපණ්ණාසකුසලධම්මෙහි සද්ධිංයෙව චිත්තං ගහිතං. එවං තත්ථ සඞ්ඛෙපතො සබ්බෙපි චිත්තචෙතසිකධම්මෙ ගහෙත්වා ඉධ සරූපෙන පභෙදතො දස්සෙතුං ‘‘ඵස්සො හොතී’’තිආදි ආරද්ධං. ඉති ඵස්සාදයො විය චිත්තම්පි වුත්තමෙවාති වෙදිතබ්බං.