කිරියමනොවිඤ්ඤාණධාතුචිත්තානි

568. මනොවිඤ්ඤාණධාතු උප්පන්නා හොති…පෙ… සොමනස්සසහගතාති, ඉදං චිත්තං අඤ්ඤෙසං අසාධාරණං. ඛීණාසවස්සෙව පාටිපුග්ගලිකං. ඡසු ද්වාරෙසු ලබ්භති. චක්ඛුද්වාරෙ හි පධානසාරුප්පං ඨානං දිස්වා ඛීණාසවො ඉමිනා චිත්තෙන සොමනස්සිතො හොති. සොතද්වාරෙ භණ්ඩභාජනීයට්ඨානං පත්වා මහාසද්දං කත්වා ලුද්ධලුද්ධෙසු ගණ්හන්තෙසු ‘එවරූපා නාම මෙ ලොලුප්පතණ්හා පහීනා’ති ඉමිනා චිත්තෙන සොමනස්සිතො හොති. ඝානද්වාරෙ ගන්ධෙහි වා පුප්ඵෙහි වා චෙතියං පූජෙන්තො ඉමිනා චිත්තෙන සොමනස්සිතො හොති. ජිව්හාද්වාරෙ රසසම්පන්නං පිණ්ඩපාතං ලද්ධා භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තො ‘සාරණීයධම්මො වත මෙ පූරිතො’ති ඉමිනා චිත්තෙන සොමනස්සිතො හොති. කායද්වාරෙ අභිසමාචාරිකවත්තං කරොන්තො ‘කායද්වාරෙ මෙ වත්තං පූරිත’න්ති ඉමිනා චිත්තෙන සොමනස්සිතො හොති. එවං තාව පඤ්චද්වාරෙ ලබ්භති.

මනොද්වාරෙ පන අතීතානාගතමාරබ්භ උප්පජ්ජති. ජොතිපාලමාණව(ම. නි. 2.282 ආදයො) මග්ඝදෙවරාජ(ම. නි. 2.308 ආදයො) කණ්හතාපසාදිකාලස්මිඤ්හි (ජා. 1.10.11 ආදයො) කතං කාරණං ආවජ්ජෙත්වා තථාගතො සිතං පාත්වාකාසි. තං පන පුබ්බෙනිවාසඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං කිච්චං. තෙසං පන ද්වින්නං ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං හාසයමානං උප්පජ්ජති. අනාගතෙ ‘තන්තිස්සරො මුදිඞ්ගස්සරො පච්චෙකබුද්ධො භවිස්සතී’ති සිතං පාත්වාකාසි. තම්පි අනාගතංසඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං කිච්චං. තෙසං පන ද්වින්න ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං හාසයමානං උප්පජ්ජති.

නිද්දෙසවාරෙ පනස්ස සෙසඅහෙතුකචිත්තෙහි බලවතරතාය චිත්තෙකග්ගතා සමාධිබලං පාපෙත්වා ඨපිතා. වීරියම්පි වීරියබලං පාපෙත්වා. උද්දෙසවාරෙ පන ‘සමාධිබලං හොති වීරියබලං හොතී’ති අනාගතත්තා පරිපුණ්ණෙන බලට්ඨෙනෙතං ද්වයං බලං නාම න හොති. යස්මා පන ‘නෙව කුසලං නාකුසලං’ තස්මා බලන්ති වත්වාන ඨපිතං. යස්මා ච න නිප්පරියායෙන බලං, තස්මා සඞ්ගහවාරෙපි ‘ද්වෙ බලානි හොන්තී’ති න වුත්තං. සෙසං සබ්බං සොමනස්සසහගතාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

574. උපෙක්ඛාසහගතාති ඉදං චිත්තං තීසු භවෙසු සබ්බෙසං සචිත්තකසත්තානං සාධාරණං, න කස්සචි සචිත්තකස්ස නුප්පජ්ජති නාම. උප්පජ්ජමානං පන පඤ්චද්වාරෙ වොට්ඨබ්බනං හොති, මනොද්වාරෙ ආවජ්ජනං. ඡ අසාධාරණඤාණානිපි ඉමිනා ගහිතාරම්මණමෙව ගණ්හන්ති. මහාගජං නාමෙතං චිත්තං; ඉමස්ස අනාරම්මණං නාම නත්ථි. ‘අසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකං නාම කතම’න්ති වුත්තෙ ‘ඉද’න්ති වත්තබ්බං. සෙසමෙත්ථ පුරිමචිත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. කෙවලඤ්හි තත්ථ සප්පීතිකත්තා නවඞ්ගිකො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විභත්තො. ඉධ නිප්පීතිකත්තා අට්ඨඞ්ගිකො.

ඉදානි යානි කුසලතො අට්ඨ මහාචිත්තානෙව ඛීණාසවස්ස උප්පජ්ජනතාය කිරියානි ජාතානි, තස්මා තානි කුසලනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

ඉධ ඨත්වා හසනකචිත්තානි සමොධානෙතබ්බානි. කති පනෙතානි හොන්තීති? වුච්චතෙ තෙරස. පුථුජ්ජනා හි කුසලතො චතූහි සොමනස්සසහගතෙහි, අකුසලතො චතූහීති, අට්ඨහි චිත්තෙහි හසන්ති. සෙක්ඛා කුසලතො චතූහි සොමනස්සසහගතෙහි, අකුසලතො ද්වීහි දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙහි සොමනස්සසහගතෙහීති, ඡහි චිත්තෙහි හසන්ති. ඛීණාසවා කිරියතො පඤ්චහි සොමනස්සසහගතෙහි හසන්තීති.