නිද්දෙසවාරකථා

375. නිද්දෙසවාරෙ චිත්තස්සෙකග්ගතානිද්දෙසෙ තාව සණ්ඨිති අවට්ඨිතීති. ඉදං ද්වයං ඨිතිවෙවචනමෙව. යං පන කුසලනිද්දෙසෙ ‘ආරම්මණං ඔගාහෙත්වා අනුපවිසිත්වා තිට්ඨතීති අවට්ඨිතී’ති වුත්තං, තං ඉධ න ලබ්භති. අකුසලස්මිඤ්හි දුබ්බලා චිත්තස්සෙකග්ගතාති හෙට්ඨා දීපිතමෙව.

384. උද්ධච්චවිචිකිච්ඡාවසෙන පවත්තස්ස විසාහාරස්ස පටිපක්ඛතො අවිසාහාරොති එවරූපොපි අත්ථො ඉධ න ලබ්භති. සහජාතධම්මෙ පන න විසාහරතීති අවිසාහාරො. න වික්ඛිපතීති අවික්ඛෙපො. අකුසලචිත්තෙකග්ගතාවසෙන අවිසාහටස්ස මානසස්ස භාවො අවිසාහටමානසතා. සහජාතධම්මෙසු න කම්පතීති සමාධිබලං. අයාථාවසමාධානතො මිච්ඡාසමාධීති එවමිධ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

385. වීරියින්ද්‍රියනිද්දෙසෙ යො හෙට්ඨා ‘නික්කමො චෙසො කාමානං පනුදනායා’තිආදි නයො වුත්තො, සො ඉධ න ලබ්භති. සහජාතධම්මෙසු අකම්පනට්ඨෙනෙව වීරියබලං වෙදිතබ්බං.

386. මිච්ඡාදිට්ඨිනිද්දෙසෙ අයාථාවදස්සනට්ඨෙන මිච්ඡාදිට්ඨි. දිට්ඨීසු ගතං ඉදං දස්සනං, ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිඅන්තොගතත්තාති දිට්ඨිගතං. හෙට්ඨාපිස්ස අත්ථො වුත්තොයෙව. දිට්ඨියෙව දුරතික්කමනට්ඨෙන දිට්ඨිගහනං, තිණගහනවනගහනපබ්බතගහනානි විය. දිට්ඨියෙව සාසඞ්කසප්පටිභයට්ඨෙන දිට්ඨිකන්තාරො, චොරකන්තාරවාළකන්තාරමරුකන්තාරනිරුදකකන්තාරදුබ්භික්ඛකන්තාරා විය. සම්මාදිට්ඨියා විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන විලොමනට්ඨෙන ච දිට්ඨිවිසූකායිකං. මිච්ඡාදස්සනඤ්හි උප්පජ්ජමානං සම්මාදස්සනං විනිවිජ්ඣති චෙව විලොමෙති ච. කදාචි සස්සතස්ස කදාචි උච්ඡෙදස්ස ගහණතො දිට්ඨියා විරූපං ඵන්දිතන්ති දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං. දිට්ඨිගතිකො හි එකස්මිං පතිට්ඨාතුං න සක්කොති, කදාචි සස්සතං අනුපතති කදාචි උච්ඡෙදං. දිට්ඨියෙව බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනන්ති දිට්ඨිසංයොජනං.

සුසුමාරාදයො විය පුරිසං, ආරම්මණං දළ්හං ගණ්හාතීති ගාහො. පතිට්ඨහනතො පතිට්ඨාහො. අයඤ්හි බලවප්පවත්තිභාවෙන පතිට්ඨහිත්වා ගණ්හාති. නිච්චාදිවසෙන අභිනිවිසතීති අභිනිවෙසො. ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා නිච්චාදිවසෙන පරතො ආමසතීති පරාමාසො. අනත්ථාවහත්තා කුච්ඡිතො මග්ගො, කුච්ඡිතානං වා අපායානං මග්ගොති කුම්මග්ගො. අයාථාවපථතො මිච්ඡාපථො. යථා හි දිසාමූළ්හෙන අයං අසුකගාමස්ස නාම පථොති ගහිතොපි තං ගාමං න සම්පාපෙති, එවං දිට්ඨිගතිකෙන සුගතිපථොති ගහිතාපි දිට්ඨි සුගතිං න පාපෙතීති අයාථාවපථතො, මිච්ඡාපථො. මිච්ඡාසභාවතො මිච්ඡත්තං. තත්ථෙව පරිබ්භමනතො තරන්ති එත්ථ බාලාති තිත්ථං. තිත්ථඤ්ච තං අනත්ථානඤ්ච ආයතනන්ති තිත්ථායතනං. තිත්ථියානං වා සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන නිවාසඨානට්ඨෙන ච ආයතනන්තිපි තිත්ථායතනං. විපරියෙසභූතො ගාහො, විපරියෙසතො වා ගාහොති විපරියෙසග්ගාහො; විපල්ලත්ථ ගාහොති අත්ථො.

387-388. අහිරිකානොත්තප්පනිද්දෙසෙසු හිරොත්තප්පනිද්දෙසවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සහජාතධම්මෙසු පන අකම්පනට්ඨෙනෙව අහිරිකබලං අනොත්තප්පබලඤ්ච වෙදිතබ්බං.

389. ලොභමොහනිද්දෙසෙසු ලුබ්භතීති ලොභො. ලුබ්භනාති ලුබ්භනාකාරො. ලොභසම්පයුත්තචිත්තං, පුග්ගලො වා ලුබ්භිතො; ලුබ්භිතස්ස භාවො ලුබ්භිතත්තං. සාරජ්ජතීති සාරාගො. සාරජ්ජනාකාරො සාරජ්ජනා. සාරජ්ජිතස්ස භාවො සාරජ්ජිතත්තං. අභිජ්ඣායනට්ඨෙන අභිජ්ඣා. පුන ‘ලොභ’-වචනෙ කාරණං වුත්තමෙව. අකුසලඤ්ච තං මූලඤ්ච අකුසලානං වා මූලන්ති අකුසලමූලං.

390. ඤාණදස්සනපටිපක්ඛතො අඤ්ඤාණං අදස්සනං. අභිමුඛො හුත්වා ධම්මෙන න සමෙති, න සමාගච්ඡතීති අනභිසමයො. අනුරූපතො ධම්මෙ බුජ්ඣතීති අනුබොධො. තප්පටිපක්ඛතාය අනනුබොධො. අනිච්චාදීහි සද්ධිං යොජෙත්වා න බුජ්ඣතීති අසම්බොධො. අසන්තං අසමඤ්ච බුජ්ඣතීතිපි අසම්බොධො. චතුසච්චධම්මං නප්පටිවිජ්ඣතීති අප්පටිවෙධො. රූපාදීසු එකධම්මම්පි අනිච්චාදිසාමඤ්ඤතො න සඞ්ගණ්හාතීති අසංගාහනා. තමෙව ධම්මං න පරියොගාහතීති අපරියොගාහනා. න සමං පෙක්ඛතීති අසමපෙක්ඛණා. ධම්මානං සභාවං පති න අපෙක්ඛතීති අපච්චවෙක්ඛණා.

කුසලාකුසලකම්මෙසු විපරීතවුත්තියා සභාවග්ගහණාභාවෙන වා එකම්පි කම්මං එතස්ස පච්චක්ඛං නත්ථි, සයං වා කස්සචි කම්මස්ස පච්චක්ඛකරණං නාම න හොතීති අප්පච්චක්ඛකම්මං. යං එතස්මිං අනුප්පජ්ජමානෙ චිත්තසන්තානං මෙජ්ඣං භවෙය්‍ය, සුචි, වොදානං, තං දුට්ඨං මෙජ්ඣං ඉමිනාති දුම්මෙජ්ඣං. බාලානං භාවොති බාල්‍යං. මුය්හතීති මොහො. බලවතරො මොහො පමොහො. සමන්තතො මුය්හතීති සම්මොහො. විජ්ජාය පටිපක්ඛභාවතො න විජ්ජාති අවිජ්ජා. ඔඝයොගත්ථො වුත්තොයෙව. ථාමගතට්ඨෙන අනුසෙතීති අනුසයො. චිත්තං පරියුට්ඨාති, අභිභවතීති පරියුට්ඨානං. හිතග්ගහණාභාවෙන හිතාභිමුඛං ගන්තුං න සක්කොති, අඤ්ඤදත්ථු ලඞ්ගතියෙවාති ලඞ්ගී; ඛඤ්ජතීති අත්ථො. දුරුග්ඝාටනට්ඨෙන වා ලඞ්ගී. යථා හි මහාපලිඝසඞ්ඛාතා ලඞ්ගී දුරුග්ඝාටා හොති, එවමයම්පි ලඞ්ගී වියාති ලඞ්ගී. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. සඞ්ගහවාරසුඤ්ඤතවාරාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අත්ථතො වෙදිතබ්බාති.

දුතියචිත්තං

399. දුතියචිත්තෙ සසඞ්ඛාරෙනාති පදං විසෙසං. තම්පි හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව. ඉදං පන චිත්තං කිඤ්චාපි ඡසු ආරම්මණෙසු සොමනස්සිතස්ස ලොභං උප්පාදෙත්වා ‘සත්තො සත්තො’තිආදිනා නයෙන පරාමසන්තස්ස උප්පජ්ජති, තථාපි සසඞ්ඛාරිකත්තා සප්පයොගෙන සඋපායෙන උප්පජ්ජනතො – යදා කුලපුත්තො මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස කුලස්ස කුමාරිකං පත්ථෙති. තෙ ච ‘අඤ්ඤදිට්ඨිකා තුම්හෙ’ති කුමාරිකං න දෙන්ති. අථඤ්ඤෙ ඤාතකා ‘යං තුම්හෙ කරොථ තමෙවායං කරිස්සතී’ති දාපෙන්ති. සො තෙහි සද්ධිං තිත්ථියෙ උපසඞ්කමති. ආදිතොව වෙමතිකො හොති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ එතෙසං කිරියා මනාපාති ලද්ධිං රොචෙති, දිට්ඨිං ගණ්හාති – එවරූපෙ කාලෙ ඉදං ලබ්භතීති වෙදිතබ්බං.

යෙවාපනකෙසු පනෙත්ථ ථිනමිද්ධං අධිකං. තත්ථ ථිනනතා ‘ථිනං’. මිද්ධනතා ‘මිද්ධං’; අනුස්සාහසංහනනතා අසත්තිවිඝාතො චාති අත්ථො. ථිනඤ්ච මිද්ධඤ්ච ථිනමිද්ධං. තත්ථ ථිනං අනුස්සාහලක්ඛණං, වීරියවිනොදනරසං, සංසීදනපච්චුපට්ඨානං. මිද්ධං අකම්මඤ්ඤතාලක්ඛණං, ඔනහනරසං, ලීනභාවපච්චුපට්ඨානං පචලායිකානිද්දාපච්චුපට්ඨානං වා. උභයම්පි අරතිතන්දීවිජම්භිතාදීසු අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානන්ති.

තතියචිත්තං

400. තතියං ඡසු ආරම්මණෙසු සොමනස්සිතස්ස ලොභං උප්පාදෙත්වා ‘සත්තො සත්තො’තිආදිනා නයෙන අපරාමසන්තස්ස නාරායණවිරාජනමල්ලයුද්ධනටසමජ්ජාදීනි පස්සතො මනාපියසද්දසවනාදිපසුතස්ස වා උප්පජ්ජති. ඉධ මානෙන සද්ධිං පඤ්ච අපණ්ණකඞ්ගානි හොන්ති. තත්ථ මඤ්ඤතීති ‘මානො’. සො උන්නතිලක්ඛණො, සම්පග්ගහරසො, කෙතුකම්‍යතාපච්චුපට්ඨානො, දිට්ඨිවිප්පයුත්තලොභපදට්ඨානො, උම්මාදො විය දට්ඨබ්බොති.

චතුත්ථචිත්තං

402. චතුත්ථං වුත්තප්පකාරෙසු එව ඨානෙසු යදා සීසෙ ඛෙළං ඛිපන්ති, පාදපංසුං ඔකිරන්ති, තදා තස්ස පරිහරණත්ථං සඋස්සාහෙන අන්තරන්තරා ඔලොකෙන්තානං රාජනාටකෙසු නික්ඛන්තෙසු උස්සාරණාය වත්තමානාය තෙන තෙන ඡිද්දෙන ඔලොකෙන්තානඤ්චාති එවමාදීසු ඨානෙසු උප්පජ්ජති. ඉධ පන ථිනමිද්ධෙහි සද්ධිං සත්ත යෙවාපනකා හොන්ති. උභයත්ථාපි මිච්ඡාදිට්ඨි පරිහායති. තං ඨපෙත්වා සෙසානං වසෙන ධම්මගණනා වෙදිතබ්බාති.

පඤ්චමචිත්තං

403. පඤ්චමං ඡසු ආරම්මණෙසු වෙදනාවසෙන මජ්ඣත්තස්ස ලොභං උප්පාදෙත්වා ‘සත්තො සත්තො’තිආදිනා නයෙන පරාමසන්තස්ස උප්පජ්ජති. සොමනස්සට්ඨානෙ පනෙත්ථ උපෙක්ඛාවෙදනා හොති, පීතිපදං පරිහායති. සෙසං සබ්බං පඨමචිත්තසදිසමෙව.

ඡට්ඨචිත්තාදි

409-412. ඡට්ඨසත්තමට්ඨමානිපි වෙදනං පරිවත්තෙත්වා පීතිපදඤ්ච හාපෙත්වා දුතියතතියචතුත්ථෙසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. ඉමෙසු අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙසු සහජාතාධිපති ආරම්මණාධිපතීති ද්වෙපි අධිපතයො ලබ්භන්ති.

නවමචිත්තං

413. නවමං ඡසු ආරම්මණෙසු දොමනස්සිතස්ස පටිඝං උප්පාදයතො උප්පජ්ජති. තස්ස සමයවවත්ථානවාරෙ තාව දුට්ඨු මනො, හීනවෙදනත්තා වා කුච්ඡිතං මනොති දුම්මනො; දුම්මනස්ස භාවො දොමනස්සං. තෙන සහගතන්ති දොමනස්සසහගතං. අසම්පියායනභාවෙන ආරම්මණස්මිං පටිහඤ්ඤතීති පටිඝං. තෙන සම්පයුත්තන්ති පටිඝසම්පයුත්තං.

ධම්මුද්දෙසෙ තීසුපි ඨානෙසු දොමනස්සවෙදනාව ආගතා. තත්ථ වෙදනාපදං වුත්තමෙව. තථා දුක්ඛදොමනස්සපදානි ලක්ඛණාදිතො පන අනිට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණං දොමනස්සං, යථාතථා වා අනිට්ඨාකාරසම්භොගරසං, චෙතසිකාබාධපච්චුපට්ඨානං, එකන්තෙනෙව හදයවත්ථුපදට්ඨානං.

මූලකම්මපථෙසු යථා පුරිමචිත්තෙසු ලොභො හොති, අභිජ්ඣා හොතීති ආගතං, එවං දොසො හොති, බ්‍යාපාදො හොතීති වුත්තං. තත්ථ දුස්සන්ති තෙන, සයං වා දුස්සති, දුස්සනමත්තමෙව වා තන්ති දොසො සො චණ්ඩික්කලක්ඛණො පහටාසිවිසො විය, විසප්පනරසො විසනිපාතො විය, අත්තනො නිස්සයදහනරසො වා දාවග්ගි විය, දුස්සනපච්චුපට්ඨානො ලද්ධොකාසො විය සපත්තො, ආඝාතවත්ථුපදට්ඨානො විසසංසට්ඨපූතිමුත්තං විය දට්ඨබ්බො.

බ්‍යාපජ්ජති තෙන චිත්තං, පූතිභාවං උපගච්ඡති, බ්‍යාපාදයති වා විනයාචාරරූපසම්පත්තිහිතසුඛාදීනීති බ්‍යාපාදො. අත්ථතො පනෙස දොසොයෙව. ඉධ පදපටිපාටියා එකූනතිංස පදානි හොන්ති. අග්ගහිතග්ගහණෙන චුද්දස. තෙසං වසෙන සවිභත්තිකාවිභත්තිකරාසිභෙදො වෙදිතබ්බො.

යෙවාපනකෙසු ඡන්දාධිමොක්ඛමනසිකාරඋද්ධච්චානි නියතානි. ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චෙසු පන අඤ්ඤතරෙන සද්ධිං පඤ්ච පඤ්ච හුත්වාපි උප්පජ්ජන්ති. එවමෙපි තයො ධම්මා අනියතයෙවාපනකා නාම. තෙසු ඉස්සතීති ‘ඉස්සා’. සා පරසම්පත්තීනං උසූයනලක්ඛණා, තත්ථෙව අනභිරතිරසා, තතො විමුඛභාවපච්චුපට්ඨානා, පරසම්පත්තිපදට්ඨානා. සංයොජනන්ති දට්ඨබ්බා. මච්ඡෙරභාවො ‘මච්ඡරියං’. තං ලද්ධානං වා ලභිතබ්බානං වා අත්තනො සම්පත්තීනං නිගූහනලක්ඛණං, තාසංයෙව පරෙහි සාධාරණභාවඅක්ඛමනරසං, සඞ්කොචනපච්චුපට්ඨානං කටුකඤ්චුකතාපච්චුපට්ඨානං වා, අත්තසම්පත්තිපදට්ඨානං. චෙතසො විරූපභාවොති දට්ඨබ්බං. කුච්ඡිතං කතං කුකතං. තස්ස භාවො ‘කුක්කුච්චං’. තං පච්ඡානුතාපලක්ඛණං, කතාකතානුසොචනරසං, විප්පටිසාරපච්චුපට්ඨානං, කතාකතපදට්ඨානං. දාසබ්‍යං විය දට්ඨබ්බං. අයං තාව උද්දෙසවාරෙ විසෙසො.

415. නිද්දෙසවාරෙ වෙදනානිද්දෙසෙ අසාතං සාතපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බං.

418. දොසනිද්දෙසෙ දුස්සතීති දොසො. දුස්සනාති දුස්සනාකාරො. දුස්සිතත්තන්ති දුස්සිතභාවො. පකතිභාවවිජහනට්ඨෙන බ්‍යාපජ්ජනං බ්‍යාපත්ති. බ්‍යාපජ්ජනාති බ්‍යාපජ්ජනාකාරො. විරුජ්ඣතීති විරොධො. පුනප්පුනං විරුජ්ඣතීති පටිවිරොධො. විරුද්ධාකාරපටිවිරුද්ධාකාරවසෙන වා ඉදං වුත්තං. චණ්ඩිකො වුච්චති චණ්ඩො, ථද්ධපුග්ගලො; තස්ස භාවො චණ්ඩික්කං. න එතෙන සුරොපිතං වචනං හොති, දුරුත්තං අපරිපුණ්ණමෙව හොතීති අසුරොපො. කුද්ධකාලෙ හි පරිපුණ්ණවචනං නාම නත්ථි. සචෙපි කස්සචි හොති තං අප්පමාණං. අපරෙ පන අස්සුජනනට්ඨෙන අස්සුරොපනතො අස්සුරොපොති වදන්ති. තං අකාරණං, සොමනස්සස්සාපි අස්සුජනනතො. හෙට්ඨා වුත්තඅත්තමනතාපටිපක්ඛතො න අත්තමනතාති අනත්තමනතා. සා පන යස්මා චිත්තස්සෙව, න සත්තස්ස, තස්මා චිත්තස්සාති වුත්තං. සෙසමෙත්ථ සඞ්ගහසුඤ්ඤතවාරෙසු ච හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

දසමචිත්තං

421. දසමං සසඞ්ඛාරත්තා පරෙහි උස්සාහිතස්ස වා, පරෙසං වා අපරාධං සාරිතස්ස, සයමෙව වා පරෙසං අපරාධං අනුස්සරිත්වා කුජ්ඣමානස්ස උප්පජ්ජති.

ඉධාපි පදපටිපාටියා එකූනතිංස, අග්ගහිතග්ගහණෙන ච චුද්දසෙව පදානි හොන්ති. යෙවාපනකෙසු පන ථිනමිද්ධම්පි ලබ්භති. තස්මා එත්ථ විනා ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චෙහි චත්තාරි අපණ්ණකඞ්ගානි ථිනමිද්ධන්ති ඉමෙ ඡ ඉස්සාදීනං උප්පත්තිකාලෙ තෙසු අඤ්ඤතරෙන සද්ධිං සත්ත යෙවාපනකා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජන්ති. සෙසං සබ්බං සබ්බවාරෙසු නවමසදිසමෙව. ඉමෙසු පන ද්වීසු දොමනස්සචිත්තෙසු සහජාතාධිපතියෙව ලබ්භති, න ආරම්මණාධිපති. න හි කුද්ධො කිඤ්චි ගරුං කරොතීති.

එකාදසමචිත්තං

422. එකාදසමං ඡසු ආරම්මණෙසු වෙදනාවසෙන මජ්ඣත්තස්ස කඞ්ඛාපවත්තිකාලෙ උප්පජ්ජති. තස්ස සමයවවත්ථානෙ විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තන්ති පදං අපුබ්බං. තස්සත්ථො – විචිකිච්ඡාය සම්පයුත්තන්ති විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තං. ධම්මුද්දෙසෙ ‘විචිකිච්ඡා හොතී’ති පදමෙව විසෙසො. තත්ථ විගතා චිකිච්ඡාති විචිකිච්ඡා. සභාවං වා විචිනන්තො එතාය කිච්ඡති කිලමතීති විචිකිච්ඡා. සා සංසයලක්ඛණා, කම්පනරසා, අනිච්ඡයපච්චුපට්ඨානා අනෙකංසගාහපච්චුපට්ඨානා වා, අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානා. පටිපත්තිඅන්තරායකරාති දට්ඨබ්බා.

ඉධ පදපටිපාටියා තෙවීසති පදානි හොන්ති. අග්ගහිතග්ගහණෙන චුද්දස. තෙසං වසෙන සවිභත්තිකාවිභත්තිකරාසිවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. මනසිකාරො උද්ධච්චන්ති ද්වෙයෙව යෙවාපනකා.

424. නිද්දෙසවාරස්ස චිත්තස්සෙකග්ගතානිද්දෙසෙ යස්මා ඉදං දුබ්බලං චිත්තං පවත්තිට්ඨිතිමත්තකමෙවෙත්ථ හොති, තස්මා ‘සණ්ඨිතී’තිආදීනි අවත්වා චිත්තස්ස ‘ඨිතී’ති එකමෙව පදං වුත්තං. තෙනෙව ච කාරණෙන උද්දෙසවාරෙපි ‘සමාධින්ද්‍රිය’න්තිආදි න වුත්තං.

425. විචිකිච්ඡානිද්දෙසෙ කඞ්ඛනවසෙන කඞ්ඛා. කඞ්ඛාය ආයනාති කඞ්ඛායනා. පුරිමකඞ්ඛා හි උත්තරකඞ්ඛං ආනෙති නාම. ආකාරවසෙන වා එතං වුත්තං. කඞ්ඛාසමඞ්ගිචිත්තං කඞ්ඛාය ආයිතත්තා කඞ්ඛායිතං නාම. තස්ස භාවො කඞ්ඛායිතත්තං. විමතීති නමති. විචිකිච්ඡා වුත්තත්ථා එව. කම්පනට්ඨෙන ද්විධා එළයතීති ද්වෙළ්හකං. පටිපත්තිනිවාරණෙන ද්විධාපථො වියාති ද්වෙධාපථො. ‘නිච්චං නු ඛො ඉදං, අනිච්චං නු ඛො’තිආදිපවත්තියා එකස්මිං ආකාරෙ සණ්ඨාතුං අසමත්ථතාය සමන්තතො සෙතීති සංසයො. එකංසං ගහෙතුං අසමත්ථතාය න එකංසග්ගාහොති අනෙකංසග්ගාහො. නිච්ඡෙතුං අසක්කොන්තී ආරම්මණතො ඔසක්කතීති ආසප්පනා. ඔගාහිතුං අසක්කොන්තී පරිසමන්තතො සප්පතීති පරිසප්පනා. පරියොගාහිතුං අසමත්ථතාය අපරියොගාහනා. නිච්ඡයවසෙන ආරම්මණෙ පවත්තිතුං අසමත්ථතාය ථම්භිතත්තං; චිත්තස්ස ථද්ධභාවොති අත්ථො. විචිකිච්ඡා හි උප්පජ්ජිත්වා චිත්තං ථද්ධං කරොති. යස්මා පනෙසා උප්පජ්ජමානා ආරම්මණං ගහෙත්වා මනං විලිඛන්තී විය, තස්මා මනොවිලෙඛොති වුත්තා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

ද්වාදසමචිත්තං

427. ද්වාදසමස්ස සමයවවත්ථානෙ උද්ධච්චෙන සම්පයුත්තන්ති උද්ධච්චසම්පයුත්තං. ඉදඤ්හි චිත්තං ඡසු ආරම්මණෙසු වෙදනාවසෙන මජ්ඣත්තං හුත්වා උද්ධතං හොති. ඉධ ධම්මුද්දෙසෙ ‘විචිකිච්ඡා’-ඨානෙ ‘උද්ධච්චං හොතී’ති ආගතං. පදපටිපාටියා අට්ඨවීසති පදානි හොන්ති. අග්ගහිතග්ගහණෙන චුද්දස. තෙසං වසෙන සවිභත්තිකාවිභත්තිකරාසිවිධානං වෙදිතබ්බං. අධිමොක්ඛො මනසිකාරොති ද්වෙයෙව යෙවාපනකා.

429. නිද්දෙසවාරස්ස උද්ධච්චනිද්දෙසෙ චිත්තස්සාති න සත්තස්ස, න පොසස්ස. උද්ධච්චන්ති උද්ධතාකාරො. න වූපසමොති අවූපසමො. චෙතො වික්ඛිපතීති චෙතසොවික්ඛෙපො. භන්තත්තං චිත්තස්සාති චිත්තස්ස භන්තභාවො, භන්තයානභන්තගොණාදීනි විය. ඉමිනා එකාරම්මණස්මිංයෙව විප්ඵන්දනං කථිතං. උද්ධච්චඤ්හි එකාරම්මණෙ විප්ඵන්දති, විචිකිච්ඡා නානාරම්මණෙ. සෙසං සබ්බවාරෙසු හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ඉදානි ඉමස්මිං චිත්තද්වයෙ පකිණ්ණකවිනිච්ඡයො හොති. ‘ආරම්මණෙ පවට්ටනකචිත්තානි නාම කතී’ති? හි වුත්තෙ ‘ඉමානෙව ද්වෙ’ති වත්තබ්බං. තත්ථ විචිකිච්ඡාසහගතං එකන්තෙන පවට්ටති, උද්ධච්චසහගතං පන ලද්ධාධිමොක්ඛත්තා ලද්ධපතිට්ඨං පවට්ටති. යථා හි වට්ටචතුරස්සෙසු ද්වීසු මණීසු පබ්භාරට්ඨානෙ පවට්ටෙත්වා විස්සට්ඨෙසු වට්ටමණි එකන්තෙනෙව පවට්ටති, චතුරස්සො පතිට්ඨාය පතිට්ඨාය පවට්ටති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. සබ්බෙසුපි හීනාදිභෙදො න උද්ධටො, සබ්බෙසං එකන්තහීනත්තා. සහජාතාධිපති ලබ්භමානොපි න උද්ධටො, හෙට්ඨා දස්සිතනයත්තා. ඤාණාභාවතො පනෙත්ථ වීමංසාධිපති නාම නත්ථි. පච්ඡිමද්වයෙ සෙසොපි නත්ථි එව. කස්මා? කඤ්චි ධම්මං ධුරං කත්වා අනුප්පජ්ජනතො, පට්ඨානෙ ච පටිසිද්ධතො.

ඉමෙහි පන ද්වාදසහිපි අකුසලචිත්තෙහි කම්මෙ ආයූහිතෙ, ඨපෙත්වා උද්ධච්චසහගතං, සෙසානි එකාදසෙව පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪන්ති. විචිකිච්ඡාසහගතෙ අලද්ධාධිමොක්ඛෙ දුබ්බලෙපි පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪමානෙ උද්ධච්චසහගතං ලද්ධාධිමොක්ඛං බලවං කස්මා නාකඩ්ඪතීති? දස්සනෙන පහාතබ්බාභාවතො. යදි හි ආකඩ්ඪෙය්‍ය ‘දස්සනෙනපහාතබ්බ’-පදවිභඞ්ගෙ ආගච්ඡෙය්‍ය, තස්මා, ඨපෙත්වා තං, සෙසානි එකාදස ආකඩ්ඪන්ති. තෙසු හි යෙන කෙනචි කම්මෙ ආයූහිතෙ තාය චෙතනාය චතූසු අපායෙසු පටිසන්ධි හොති. අකුසලවිපාකෙසු අහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුඋපෙක්ඛාසහගතාය පටිසන්ධිං ගණ්හාති. ඉතරස්සාපි එත්ථෙව පටිසන්ධිදානං භවෙය්‍ය. යස්මා පනෙතං නත්ථි, තස්මා ‘දස්සනෙනපහාතබ්බ’-පදවිභඞ්ගෙ නාගතන්ති.

අකුසලා ධම්මාතිපදස්ස වණ්ණනා නිට්ඨිතා.