3. වෙනාගපුරසුත්තවණ්ණනා
64. තතියෙ කොසලෙසූති එවංනාමකෙ ජනපදෙ. චාරිකං චරමානොති අද්ධානගමනං ගච්ඡන්තො. චාරිකා ච නාමෙසා භගවතො දුවිධා හොති තුරිතචාරිකා ච අතුරිතචාරිකා චාති. තත්ථ දූරෙපි බොධනෙය්‍යපුග්ගලං දිස්වා තස්ස බොධනත්ථාය සහසා ගමනං තුරිතචාරිකා නාම. සා මහාකස්සපපච්චුග්ගමනාදීසු දට්ඨබ්බා. යං පන ගාමනිගමපටිපාටියා දෙවසිකං යොජනඅද්ධයොජනවසෙන පිණ්ඩපාතචරියාදීහි ලොකං අනුග්ගණ්හන්තස්ස ගමනං, අයං අතුරිතචාරිකා නාම. ඉමං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘චාරිකං චරමානො’’ති. විත්ථාරෙන පන චාරිකාකථා සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය අම්බට්ඨසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.254) වුත්තා. බ්‍රාහ්මණගාමොති බ්‍රාහ්මණානං සමොසරණගාමොපි බ්‍රාහ්මණගාමොති වුච්චති, බ්‍රාහ්මණානං භොගගාමොපි. ඉධ සමොසරණගාමො බ්‍රාහ්මණවසනගාමොති අධිප්පෙතො. තදවසරීති තත්ථ අවසරි, සම්පත්තොති අත්ථො. විහාරො පනෙත්ථ අනියාමිතො. තස්මා තස්ස අවිදූරෙ බුද්ධානං අනුච්ඡවිකො එකො වනසණ්ඩො අත්ථි, සත්ථා තං වනසණ්ඩං ගතොති වෙදිතබ්බො.
අස්සොසුන්ති සුණිංසු උපලභිංසු, සොතද්වාරසම්පත්තවචනනිග්ඝොසානුසාරෙන ජානිංසු. ඛොති අවධාරණත්ථෙ, පදපූරණමත්තෙ වා නිපාතො. තත්ථ අවධාරණත්ථෙන ‘‘අස්සොසුං එව, න තෙසං කොචි සවනන්තරායො අහොසී’’ති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. පදපූරණෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාමත්තමෙව.
ඉදානි යමත්ථං අස්සොසුං, තං පකාසෙතුං සමණො ඛලු, භො, ගොතමොතිආදි වුත්තං. තත්ථ සමිතපාපත්තා සමණොති වෙදිතබ්බො. ඛලූති අනුස්සවත්ථෙ නිපාතො. භොති තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලපනමත්තං. ගොතමොති භගවතො ගොත්තවසෙන පරිදීපනං, තස්මා ‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො’’ති එත්ථ සමණො කිර, භො, ගොතමගොත්තොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. සක්‍යපුත්තොති ඉදං පන භගවතො උච්චාකුලපරිදීපනං. සක්‍යකුලා පබ්බජිතොති සද්ධාපබ්බජිතභාවපරිදීපනං, කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන අනභිභූතො අපරික්ඛීණංයෙව තං කුලං පහාය සද්ධාය පබ්බජිතොති වුත්තං හොති. තං ඛො පනාති ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙ උපයොගවචනං, තස්ස ඛො පන භොතො ගොතමස්සාති අත්ථො. කල්‍යාණොති කල්‍යාණගුණසමන්නාගතො, සෙට්ඨොති වුත්තං හොති. කිත්තිසද්දොති කිත්තියෙව, ථුතිඝොසො වා. අබ්භුග්ගතොති සදෙවකං ලොකං අජ්ඣොත්ථරිත්වා උග්ගතො. කින්ති? ඉතිපි සො භගවා…පෙ… බුද්ධො භගවාති. තත්‍රායං පදසම්බන්ධො – සො භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… ඉතිපි භගවාති. ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති වුත්තං හොති.
තත්ථ ‘‘ආරකත්තා, අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි කාරණෙහි සො භගවා අරහන්ති වෙදිතබ්බො’’තිආදිනා නයෙන මාතිකං නික්ඛිපිත්වා සබ්බානෙව එතානි පදානි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.125-127) බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානීති තතො නෙසං විත්ථාරො ගහෙතබ්බො.
සො ඉමං ලොකන්ති සො භවං ගොතමො ඉමං ලොකං, ඉදානි වත්තබ්බං නිදස්සෙති. සදෙවකන්ති සහ දෙවෙහි සදෙවකං. එවං සහ මාරෙන සමාරකං. සහ බ්‍රහ්මුනා සබ්‍රහ්මකං. සහ සමණබ්‍රාහ්මණෙහි සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං. පජාතත්තා පජා, තං පජං. සහ දෙවමනුස්සෙහි සදෙවමනුස්සං. තත්ථ සදෙවකවචනෙන පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං වෙදිතබ්බං, සමාරකවචනෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං, සබ්‍රහ්මකවචනෙන බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණං, සස්සමණබ්‍රාහ්මණිවචනෙන සාසනස්ස පච්චත්ථිකපච්චාමිත්තසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණං, සමිතපාපබාහිතපාපසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණඤ්ච, පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං, සදෙවමනුස්සවචනෙන සම්මුතිදෙවඅවසෙසමනුස්සග්ගහණං. එවමෙත්ථ තීහි පදෙහි ඔකාසලොකෙන සද්ධිං සත්තලොකො, ද්වීහි පජාවසෙන සත්තලොකොව ගහිතොති වෙදිතබ්බො.
අපරො නයො – සදෙවකග්ගහණෙන අරූපාවචරලොකො ගහිතො, සමාරකග්ගහණෙන ඡකාමාවචරදෙවලොකො, සබ්‍රහ්මකග්ගහණෙන රූපීබ්‍රහ්මලොකො, සස්සමණබ්‍රාහ්මණාදිග්ගහණෙන චතුපරිසවසෙන, සම්මුතිදෙවෙහි වා සහ මනුස්සලොකො, අවසෙසසබ්බසත්තලොකො වා. පොරාණා පනාහු – සදෙවකන්ති දෙවතාහි සද්ධිං අවසෙසලොකං. සමාරකන්ති මාරෙන සද්ධිං අවසෙසලොකං. සබ්‍රහ්මකන්ති බ්‍රහ්මෙහි සද්ධිං අවසෙසලොකං. එවං සබ්බෙපි තිභවූපගෙ සත්තෙ තීහාකාරෙහි තීසු පදෙසු පක්ඛිපිත්වා පුන ද්වීහි පදෙහි පරියාදාතුං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සන්ති වුත්තං. එවං පඤ්චහි පදෙහි තෙන තෙනාකාරෙන තෙධාතුකමෙව පරියාදින්නන්ති.
සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙතීති සයන්ති සාමං, අපරනෙය්‍යො හුත්වා. අභිඤ්ඤාති අභිඤ්ඤාය, අධිකෙන ඤාණෙන ඤත්වාති අත්ථො. සච්ඡිකත්වාති පච්චක්ඛං කත්වා, එතෙන අනුමානාදිපටික්ඛෙපො කතො. පවෙදෙතීති බොධෙති ඤාපෙති පකාසෙති.
සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං…පෙ… පරියොසානකල්‍යාණන්ති සො භගවා සත්තෙසු කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච හිත්වාපි අනුත්තරං විවෙකසුඛං ධම්මං දෙසෙති. තඤ්ච ඛො අප්පං වා බහුං වා දෙසෙන්තො ආදිකල්‍යාණාදිප්පකාරමෙව දෙසෙති, ආදිම්හිපි කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා දෙසෙති, මජ්ඣෙපි, පරියොසානෙපි කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා දෙසෙතීති වුත්තං හොති.
තත්ථ අත්ථි දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානං, අත්ථි සාසනස්ස. දෙසනාය තාව චතුප්පදිකායපි ගාථාය පඨමපාදො ආදි නාම, තතො ද්වෙ මජ්ඣං නාම, අන්තෙ එකො පරියොසානං නාම. එකානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස නිදානං ආදි, ඉදමවොචාති පරියොසානං, උභින්නං අන්තරා මජ්ඣං. අනෙකානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස පඨමානුසන්ධි ආදි, අන්තෙ අනුසන්ධි පරියොසානං, මජ්ඣෙ එකො වා ද්වෙ වා බහූ වා මජ්ඣමෙව.
සාසනස්ස සීලසමාධිවිපස්සනා ආදි නාම. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘කො චාදි කුසලානං ධම්මානං, සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං දිට්ඨි ච උජුකා’’ති (සං. නි. 5.369). ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, මජ්ඣිමා පටිපදා තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා’’ති එවං වුත්තො පන අරියමග්ගො මජ්ඣං නාම. ඵලඤ්චෙව නිබ්බානඤ්ච පරියොසානං නාම. ‘‘තස්මාතිහ ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මචරියං එතංපාරං එතංපරියොසාන’’න්ති එත්ථ ඵලං පරියොසනන්ති වුත්තං. ‘‘නිබ්බානොගධඤ්හි, ආවුසො විසාඛ, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති නිබ්බානපරායණං නිබ්බානපරියොසාන’’න්ති (ම. නි. 1.466) එත්ථ නිබ්බානං පරියොසානන්ති වුත්තං. ඉධ පන දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානං අධිප්පෙතං. භගවා හි ධම්මං දෙසෙන්තො ආදිම්හි සීලං දස්සෙත්වා මජ්ඣෙ මග්ගං පරියොසානෙ නිබ්බානං දස්සෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණ’’න්ති. තස්මා අඤ්ඤොපි ධම්මකථිකො ධම්මං කථෙන්තො –
‘‘ආදිම්හි සීලං දස්සෙය්‍ය, මජ්ඣෙ මග්ගං විභාවයෙ;
පරියොසානම්හි නිබ්බානං, එසා කථිකසණ්ඨිතී’’ති.
සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනන්ති යස්ස හි යාගුභත්තඉත්ථිපුරිසාදිවණ්ණනානිස්සිතා දෙසනා හොති, න සො සාත්ථං දෙසෙති. භගවා පන තථාරූපං දෙසනං පහාය චතුසතිපට්ඨානාදිනිස්සිතං දෙසනං දෙසෙති. තස්මා ‘‘සාත්ථං දෙසෙතී’’ති වුච්චති. යස්ස පන දෙසනා එකබ්‍යඤ්ජනාදියුත්තා වා සබ්බනිරොට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා සබ්බවිස්සට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා සබ්බනිග්ගහිතබ්‍යඤ්ජනා වා, තස්ස දමිළකිරාතයවනාදිමිලක්ඛානං භාසා විය බ්‍යඤ්ජනපාරිපූරියා අභාවතො අබ්‍යඤ්ජනා නාම දෙසනා හොති. භගවා පන –
‘‘සිථිලං ධනිතඤ්ච දීඝරස්සං, ලහුකං ගරුකඤ්ච නිග්ගහීතං;
සම්බන්ධං වවත්ථිතං විමුත්තං, දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභෙදො’’ති. –
එවං වුත්තං දසවිධං බ්‍යඤ්ජනං අමක්ඛෙත්වා පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනමෙව කත්වා ධම්මං දෙසෙති. තස්මා ‘‘සබ්‍යඤ්ජනං කත්වා දෙසෙතී’’ති වුච්චති. කෙවලපරිපුණ්ණන්ති එත්ථ කෙවලන්ති සකලාධිවචනං. පරිපුණ්ණන්ති අනූනාධිකවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – සකලපරිපුණ්ණමෙව දෙසෙති, එකදෙසනාපි අපරිපුණ්ණා නත්ථීති. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. යො හි ‘‘ඉමං ධම්මදෙසනං නිස්සාය ලාභං වා සක්කාරං වා ලභිස්සාමී’’ති දෙසෙති, තස්ස අපරිසුද්ධා දෙසනා නාම හොති. භගවා පන ලොකාමිසනිරපෙක්ඛො හිතඵරණෙනෙව මෙත්තාභාවනාය මුදුහදයො උල්ලුම්පනසභාවසණ්ඨිතෙන චිත්තෙන දෙසෙති. තස්මා පරිසුද්ධං දෙසෙතීති වුච්චති. බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මචරියන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සකලං සාසනං. තස්මා බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං…පෙ… පරිසුද්ධං, එවං දෙසෙන්තො ච සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සකලසාසනබ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. බ්‍රහ්මචරියන්ති සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතං චරියං, බ්‍රහ්මභූතානං වා බුද්ධාදීනං චරියන්ති වුත්තං හොති.
සාධු ඛො පනාති සුන්දරං ඛො පන, අත්ථාවහං සුඛාවහන්ති වුත්තං හොති. තථාරූපානං අරහතන්ති යථාරූපො සො භවං ගොතමො, එවරූපානං අනෙකෙහිපි කප්පකොටිසතසහස්සෙහි දුල්ලභදස්සනානං බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛිත්තෙහි අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිතෙහි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවරෙහි සමාකිණ්ණමනොරමසරීරානං අනප්පකදස්සනානං අතිමධුරධම්මනිග්ඝොසානං යථාභූතගුණාධිගමෙන ලොකෙ අරහන්තොති ලද්ධසද්දානං අරහතං. දස්සනං හොතීති පසාදසොම්මානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා දස්සනමත්තම්පි සාධු හොති. සචෙ පන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතෙන බ්‍රහ්මස්සරෙන ධම්මං දෙසෙන්තස්ස එකපදම්පි සොතුං ලභිස්සාම, සාධුතරංයෙව භවිස්සතීති එවං අජ්ඣාසයං කත්වා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසූති සබ්බකිච්චානි පහාය තුට්ඨමානසා අගමංසු. අඤ්ජලිං පණාමෙත්වාති එතෙ උභතොපක්ඛිකා, තෙ එවං චින්තෙසුං – ‘‘සචෙ නො මිච්ඡාදිට්ඨිකා චොදෙස්සන්ති ‘කස්මා තුම්හෙ සමණං ගොතමං වන්දිත්ථා’ති, තෙසං ‘කිං අඤ්ජලිකරණමත්තෙනාපි වන්දිතං හොතී’ති වක්ඛාම. සචෙ නො සම්මාදිට්ඨිකා චොදෙස්සන්ති ‘කස්මා භගවන්තං න වන්දිත්ථා’ති, ‘කිං සීසෙන භූමිං පහරන්තෙනෙව වන්දිතං හොති. නනු අඤ්ජලිකම්මම්පි වන්දනා එවා’ති වක්ඛාමා’’ති.
නාමගොත්තන්ති, ‘‘භො ගොතම, අහං අසුකස්ස පුත්තො දත්තො නාම මිත්තො නාම ඉධාගතො’’ති වදන්තා නාමං සාවෙන්ති නාම. ‘‘භො ගොතම, අහං වාසෙට්ඨො නාම කච්චානො නාම ඉධාගතො’’ති වදන්තා ගොත්තං සාවෙන්ති නාම. එතෙ කිර දලිද්දා ජිණ්ණකුලපුත්තා ‘‘පරිසමජ්ඣෙ නාමගොත්තවසෙන පාකටා භවිස්සාමා’’ති එවං අකංසු. යෙ පන තුණ්හීභූතා නිසීදිංසු, තෙ කෙරාටිකා චෙව අන්ධබාලා ච. තත්ථ කෙරාටිකා ‘‘එකං ද්වෙ කථාසල්ලාපෙ කරොන්තෙ විස්සාසිකො හොති, අථ විස්සාසෙ සති එකං ද්වෙ භික්ඛා අදාතුං න යුත්ත’’න්ති තතො අත්තානං මොචෙන්තා තුණ්හීභූතා නිසීදන්ති. අන්ධබාලා අඤ්ඤාණතායෙව අවක්ඛිත්තමත්තිකාපිණ්ඩා විය යත්ථ කත්ථචි තුණ්හීභූතා නිසීදන්ති.
වෙනාගපුරිකොති වෙනාගපුරවාසී. එතදවොචාති පාදන්තතො පට්ඨාය යාව කෙසග්ගා තථාගතස්ස සරීරං ඔලොකෙන්තො අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනසමුජ්ජලෙහි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි පටිමණ්ඩිතං සරීරා නික්ඛමිත්වා සමන්තතො අසීතිහත්ථප්පදෙසං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතාහි ඡබ්බණ්ණාහි ඝනබුද්ධරංසීහි සම්පරිවාරිතං තථාගතස්ස සරීරං දිස්වා සඤ්ජාතවිම්හයො වණ්ණං භණන්තො එතං ‘‘අච්ඡරියං, භො ගොතමා’’තිආදිවචනං අවොච.
තත්ථ යාවඤ්චිදන්ති අධිමත්තප්පමාණපරිච්ඡෙදවචනමෙතං. තස්ස විප්පසන්නපදෙන සද්ධිං සම්බන්ධො. යාවඤ්ච විප්පසන්නානි අධිමත්තවිප්පසන්නානීති අත්ථො. ඉන්ද්‍රියානීති චක්ඛාදීනි ඡ ඉන්ද්‍රියානි. තස්ස හි පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං පතිට්ඨිතොකාසස්ස විප්පසන්නතං දිස්වා තෙසං විප්පසන්නතා පාකටා අහොසි. යස්මා පන සා මනෙ විප්පසන්නෙයෙව හොති, අවිප්පසන්නචිත්තානඤ්හි ඉන්ද්‍රියප්පසාදො නාම නත්ථි, තස්මාස්ස මනින්ද්‍රියප්පසාදොපි පාකටො අහොසි. තං එස විප්පසන්නතං ගහෙත්වා ‘‘විප්පසන්නානි ඉන්ද්‍රියානී’’ති ආහ. පරිසුද්ධොති නිම්මලො. පරියොදාතොති පභස්සරො. සාරදං බදරපණ්ඩුන්ති සරදකාලෙ ජාතං නාතිසුපරිපක්කං බදරං. තඤ්හි පරිසුද්ධඤ්චෙව හොති පරියොදාතඤ්ච. තාලපක්කන්ති සුපරිපක්කතාලඵලං. සම්පති බන්ධනා පමුත්තන්ති තංඛණඤ්ඤෙව බන්ධනා පමුත්තං. තස්ස හි බන්ධනමූලං අපනෙත්වා පරමුඛං කත්වා ඵලකෙ ඨපිතස්ස චතුරඞ්ගුලමත්තං ඨානං ඔලොකෙන්තානං පරිසුද්ධං පරියොදාතං හුත්වා ඛායති. තං සන්ධායෙවමාහ. නෙක්ඛං ජම්බොනදන්ති සුරත්තවණ්ණස්ස ජම්බොනදසුවණ්ණස්ස ඝටිකා. දක්ඛකම්මාරපුත්තසුපරිකම්මකතන්ති දක්ඛෙන සුවණ්ණකාරපුත්තෙන සුට්ඨු කතපරිකම්මං. උක්කාමුඛෙ සුකුසලසම්පහට්ඨන්ති සුවණ්ණකාරඋද්ධනෙ පචිත්වා සුකුසලෙන සුවණ්ණකාරෙන ඝට්ටනපරිමජ්ජනහංසනෙන සුට්ඨු පහට්ඨං සුපරිමද්දිතන්ති අත්ථො. පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තන්ති අග්ගිනා පචිත්වා දීපිදාඨාය ඝංසිත්වා ගෙරුකපරිකම්මං කත්වා රත්තකම්බලෙ ඨපිතං. භාසතෙති සඤ්ජාතඔභාසතාය භාසතෙ. තපතෙති අන්ධකාරවිද්ධංසනතාය තපතෙ. විරොචතීති විජ්ජොතමානං හුත්වා විරොචති, සොභතීති අත්ථො.
උච්චාසයනමහාසයනානීති එත්ථ අතික්කන්තප්පමාණං උච්චාසයනං නාම, ආයතවිත්ථතං අකප්පියභණ්ඩං මහාසයනං නාම. ඉදානි තානි දස්සෙන්තො සෙය්‍යථිදං, ආසන්දීතිආදිමාහ. තත්ථ ආසන්දීති අතික්කන්තප්පමාණං ආසනං. පල්ලඞ්කොති පාදෙසු වාළරූපානි ඨපෙත්වා කතො. ගොනකොති දීඝලොමකො මහාකොජවො. චතුරඞ්ගුලාධිකානි කිර තස්ස ලොමානි. චිත්තකොති වානචිත්තං උණ්ණාමයත්ථරණං. පටිකාති උණ්ණාමයො සෙතත්ථරකො. පටලිකාති ඝනපුප්ඵො උණ්ණාමයත්ථරකො, යො ආමලකපට්ටොතිපි වුච්චති. තූලිකාති තිණ්ණං තූලානං අඤ්ඤතරපුණ්ණා තූලිකා. විකතිකාති සීහබ්‍යග්ඝාදිරූපවිචිත්‍රො උණ්ණාමයත්ථරකො. උද්දලොමීති උභතොදසං උණ්ණාමයත්ථරණං. කෙචි එකතො උග්ගතපුප්ඵන්ති වදන්ති. එකන්තලොමීති එකතොදසං උණ්ණාමයත්ථරණං. කෙචි උභතො උග්ගතපුප්ඵන්ති වදන්ති. කට්ටිස්සන්ති රතනපරිසිබ්බිතං කොසෙය්‍යකට්ටිස්සමයං පච්චත්ථරණං. කොසෙය්‍යන්ති රතනපරිසිබ්බිතමෙව කොසියසුත්තමයං පච්චත්ථරණං. කුත්තකන්ති සොළසන්නං නාටකිත්ථීනං ඨත්වා නච්චනයොග්ගං උණ්ණාමයත්ථරණං. හත්ථත්ථරාදයො හත්ථිපිට්ඨාදීසු අත්ථරණකඅත්ථරකා චෙව හත්ථිරූපාදීනි දස්සෙත්වා කතඅත්ථරකා ච. අජිනප්පවෙණීති අජිනචම්මෙහි මඤ්චප්පමාණෙන සිබ්බිත්වා කතප්පවෙණී. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව.
නිකාමලාභීති අතිකාමලාභී ඉච්ඡිතිච්ඡිතලාභී. අකිච්ඡලාභීති අදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති විපුලලාභී මහන්තලාභී, උළාරුළාරානෙව ලභති මඤ්ඤෙති සන්ධාය වදති. අයං කිර බ්‍රාහ්මණො සයනගරුකො, සො භගවතො විප්පසන්නින්ද්‍රියාදිතං දිස්වා ‘‘අද්ධා එස එවරූපෙසු උච්චාසයනමහාසයනෙසු නිසීදති චෙව නිපජ්ජති ච. තෙනස්ස විප්පසන්නානි ඉන්ද්‍රියානි, පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො’’ති මඤ්ඤමානො ඉමං සෙනාසනවණ්ණං කථෙසි.
ලද්ධා ච පන න කප්පන්තීති එත්ථ කිඤ්චි කිඤ්චි කප්පති. සුද්ධකොසෙය්‍යඤ්හි මඤ්චෙපි අත්ථරිතුං වට්ටති, ගොනකාදයො ච භූමත්ථරණපරිභොගෙන, ආසන්දියා පාදෙ ඡින්දිත්වා, පල්ලඞ්කස්ස වාළෙ භින්දිත්වා, තූලිකං විජටෙත්වා ‘‘බිම්බොහනඤ්ච කාතු’’න්ති (චූළව. 297) වචනතො ඉමානිපි එකෙන විධානෙන කප්පන්ති. අකප්පියං පන උපාදාය සබ්බානෙව න කප්පන්තීති වුත්තානි.
වනන්තඤ්ඤෙව පවිසාමීති අරඤ්ඤංයෙව පවිසාමි. යදෙවාති යානියෙව. පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වාති සමන්තතො ඌරුබද්ධාසනං බන්ධිත්වා. උජුං කායං පණිධායාති අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකෙ කොටියා කොටිං පටිපාදෙන්තො උජුං කායං ඨපෙත්වා. පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති කම්මට්ඨානාභිමුඛං සතිං ඨපෙත්වා, පරිග්ගහිතනිය්‍යානං වා කත්වාති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පරීති පරිග්ගහට්ඨො. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො. සතීති උපට්ඨානට්ඨො. තෙන වුච්චති පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති (පටි. ම. 1.164). උපසම්පජ්ජ විහරාමීති පටිලභිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා විහරාමි. එවංභූතොති එවං පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරසමඞ්ගී හුත්වා. දිබ්බො මෙ එසො තස්මිං සමයෙ චඞ්කමො හොතීති චත්තාරි හි රූපජ්ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා චඞ්කමන්තස්ස චඞ්කමො දිබ්බචඞ්කමො නාම හොති, සමාපත්තිතො වුට්ඨාය චඞ්කමන්තස්සාපි චඞ්කමො දිබ්බචඞ්කමොයෙව. ඨානාදීසුපි එසෙව නයො. තථා ඉතරෙසු ද්වීසු විහාරෙසු.
සො එවං පජානාමි ‘‘රාගො මෙ පහීනො’’ති මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගෙන පහීනරාගමෙව දස්සෙන්තො ‘‘සො එවං පජානාමි රාගො මෙ පහීනො’’ති ආහ. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉමිනා පන කිං කථිතං හොතීති? පච්චවෙක්ඛණා කථිතා, පච්චවෙක්ඛණාය ඵලසමාපත්ති කථිතා. ඵලසමාපත්තිඤ්හි සමාපන්නස්සපි සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්සාපි චඞ්කමාදයො අරියචඞ්කමාදයො හොන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.