6. දෙවදූතසුත්තවණ්ණනා
36. ඡට්ඨෙ දෙවදූතානීති දෙවදූතා. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – දෙවොති මච්චු, තස්ස දූතාති දෙවදූතා. ජිණ්ණබ්‍යාධිමතා හි සංවෙගජනනට්ඨෙන ‘‘ඉදානි තෙ මච්චුසමීපං ගන්තබ්බ’’න්ති චොදෙන්ති විය, තස්මා දෙවදූතාති වුච්චන්ති. දෙවා විය දූතාතිපි දෙවදූතා. යථා හි අලඞ්කතපටියත්තාය දෙවතාය ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘ත්වං අසුකදිවසෙ මරිස්සසී’’ති වුත්තෙ තස්සා වචනං සද්ධාතබ්බං හොති; එවමෙවං ජිණ්ණබ්‍යාධිමතාපි දිස්සමානා ‘‘ත්වම්පි එවංධම්මො’’ති චොදෙන්ති විය, තෙසඤ්ච තං වචනං අනඤ්ඤථාභාවිතාය දෙවතාය බ්‍යාකරණසදිසමෙව හොතීති දෙවා විය දූතාති දෙවදූතා. විසුද්ධිදෙවානං දූතාතිපි දෙවදූතා. සබ්බබොධිසත්තා හි ජිණ්ණබ්‍යාධිමතපබ්බජිතෙ දිස්වාව සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා නික්ඛම්ම පබ්බජිංසු. එවං විසුද්ධිදෙවානං දූතාතිපි දෙවදූතා. ඉධ පන ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන ‘‘දෙවදූතානී’’ති වුත්තං.
කායෙන දුච්චරිතන්තිආදි කස්මා ආරද්ධං? දෙවදූතානුයුඤ්ජනට්ඨානුපක්කමකම්මදස්සනත්ථං. ඉමිනා හි කම්මෙන අයං සත්තො නිරයෙ නිබ්බත්තති, අථ නං තත්ථ යමො රාජා දෙවදූතෙ සමනුයුඤ්ජති. තත්ථ කායෙන දුච්චරිතං චරතීති කායද්වාරෙන තිවිධං දුච්චරිතං චරති. වාචායාති වචීද්වාරෙන චතුබ්බිධං දුච්චරිතං චරති. මනසාති මනොද්වාරෙන තිවිධං දුච්චරිතං චරති.
තමෙනං, භික්ඛවෙ, නිරයපාලාති එත්ථ එකච්චෙ ථෙරා ‘‘නිරයපාලා නාම නත්ථි, යන්තරූපං විය කම්මමෙව කාරණං කාරෙතී’’ති වදන්ති. තං ‘‘අත්ථි නිරයෙ නිරයපාලාති, ආමන්තා. අත්ථි ච කාරණිකා’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ (කථා. 866) පටිසෙධිතමෙව. යථා හි මනුස්සලොකෙ කම්මකාරණකාරකා අත්ථි, එවමෙව නිරයෙ නිරයපාලා අත්ථීති. යමස්ස රඤ්ඤොති යමරාජා නාම වෙමානිකපෙතරාජා. එකස්මිං කාලෙ දිබ්බවිමානෙ දිබ්බකප්පරුක්ඛදිබ්බඋය්‍යානදිබ්බනාටකාදිසබ්බසම්පත්තිං අනුභවති, එකස්මිං කාලෙ කම්මවිපාකං, ධම්මිකො රාජා, න චෙස එකොව හොති, චතූසු පන ද්වාරෙසු චත්තාරො ජනා හොන්ති. අමත්තෙය්‍යොති මාතු හිතො මත්තෙය්‍යො, මාතරි සම්මා පටිපන්නොති අත්ථො. න මත්තෙය්‍යොති අමත්තෙය්‍යො, මාතරි මිච්ඡා පටිපන්නොති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අබ්‍රහ්මඤ්ඤොති එත්ථ ච ඛීණාසවා බ්‍රාහ්මණා නාම, තෙසු මිච්ඡා පටිපන්නො අබ්‍රහ්මඤ්ඤො නාම.
සමනුයුඤ්ජතීති අනුයොගවත්තං ආරොපෙන්තො පුච්ඡති, ලද්ධිං පතිට්ඨාපෙන්තො පන සමනුග්ගාහති නාම, කාරණං පුච්ඡන්තො සමනුභාසති නාම. නාද්දසන්ති අත්තනො සන්තිකෙ පහිතස්ස කස්සචි දෙවදූතස්ස අභාවං සන්ධාය එවං වදති.
අථ නං යමො ‘‘නායං භාසිතස්ස අත්ථං සල්ලක්ඛෙතී’’ති ඤත්වා අත්ථං සල්ලක්ඛාපෙතුකාමො අම්භොතිආදිමාහ. තත්ථ ජිණ්ණන්ති ජරාජිණ්ණං. ගොපානසිවඞ්කන්ති ගොපානසී විය වඞ්කං. භොග්ගන්ති භග්ගං. ඉමිනාපිස්ස වඞ්කභාවමෙව දීපෙති. දණ්ඩපරායණන්ති දණ්ඩපටිසරණං දණ්ඩදුතියං. පවෙධමානන්ති කම්පමානං. ආතුරන්ති ජරාතුරං. ඛණ්ඩදන්තන්ති ජරානුභාවෙන ඛණ්ඩිතදන්තං. පලිතකෙසන්ති පණ්ඩරකෙසං. විලූනන්ති ලුඤ්චිත්වා ගහිතකෙසං විය ඛල්ලාටං. ඛලිතසිරන්ති මහාඛල්ලාටසීසං. වලිතන්ති සඤ්ජාතවලිං. තිලකාහතගත්තන්ති සෙතතිලකකාළතිලකෙහි විකිණ්ණසරීරං. ජරාධම්මොති ජරාසභාවො, අපරිමුත්තො ජරාය, ජරා නාම මය්හං අබ්භන්තරෙයෙව පවත්තතීති. පරතො බ්‍යාධිධම්මො මරණධම්මොති පදද්වයෙපි එසෙව නයො.
පඨමං දෙවදූතං සමනුයුඤ්ජිත්වාති එත්ථ ජරාජිණ්ණසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, අහම්පි තුම්හෙ විය තරුණො අහොසිං ඌරුබලී බාහුබලී ජවසම්පන්නො, තස්ස මෙ තා බලජවසම්පත්තියො අන්තරහිතා, විජ්ජමානාපි මෙ හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චං න කරොන්ති, ජරායම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි ජරාය අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි ජරා ආගමිස්සති. ඉති තස්සා පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙවෙස දෙවදූතො නාම ජාතො. ආබාධිකන්ති බාධිකං. දුක්ඛිතන්ති දුක්ඛප්පත්තං. බාළ්හගිලානන්ති අධිමත්තගිලානං.
දුතියං දෙවදූතන්ති එත්ථපි ගිලානසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, අහම්පි තුම්හෙ විය නිරොගො අහොසිං, සොම්හි එතරහි බ්‍යාධිනා අභිහතො, සකෙ මුත්තකරීසෙ පලිපන්නො, උට්ඨාතුම්පි න සක්කොමි. විජ්ජමානාපි මෙ හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චං න කරොන්ති, බ්‍යාධිතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි බ්‍යාධිතො අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි බ්‍යාධි ආගමිස්සති. ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙවෙස දෙවදූතො නාම ජාතො.
එකාහමතන්තිආදීසු එකාහං මතස්ස අස්සාති එකාහමතො, තං එකාහමතං. පරතො පදද්වයෙපි එසෙව නයො. භස්තා විය වායුනා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා යථාක්කමං සමුග්ගතෙන සූනභාවෙන උද්ධුමාතත්තා උද්ධුමාතකං. විනීලො වුච්චති විපරිභින්නවණ්ණො, විනීලොව විනීලකො, තං විනීලකං. පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං විනීලන්ති විනීලකං. විපුබ්බකන්ති විස්සන්දමානපුබ්බකං, පරිභින්නට්ඨානෙ හි පග්ඝරිතෙන පුබ්බෙන පලිමක්ඛිතන්ති අත්ථො.
තතියං දෙවදූතන්ති එත්ථ මතකසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, මං ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතං උද්ධුමාතකාදිභාවප්පත්තං, මරණතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි මරණතො අපරිමුත්තා. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි මරණං ආගමිස්සති. ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙවස්ස දෙවදූතො නාම ජාතො.
ඉමං පන දෙවදූතානුයොගං කො ලභති, කො න ලභති? යෙන තාව බහුං පාපං කතං, සො ගන්ත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තතියෙව. යෙන පන පරිත්තං පාපං කතං, සො ලභති. යථා හි සභණ්ඩං චොරං ගහෙත්වා කත්තබ්බමෙව කරොන්ති න විනිච්ඡිනන්ති. අනුවිජ්ජිත්වා ගහිතං පන විනිච්ඡයට්ඨානං නයන්ති, සො විනිච්ඡයං ලභති. එවංසම්පදමෙතං. පරිත්තපාපකම්මා හි අත්තනො ධම්මතායපි සරන්ති, සාරීයමානාපි සරන්ති.
තත්ථ දීඝජයන්තදමිළො නාම අත්තනො ධම්මතාය සරි. සො කිර දමිළො සුමනගිරිමහාවිහාරෙ ආකාසචෙතියං රත්තපටෙන පූජෙසි, අථ නිරයෙ උස්සදසාමන්තෙ නිබ්බත්තො අග්ගිජාලසද්දං සුත්වාව අත්තනා පූජිතපටං අනුස්සරි, සො ගන්ත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො. අපරොපි පුත්තස්ස දහරභික්ඛුනො ඛලිසාටකං දෙන්තො පාදමූලෙ ඨපෙසි, මරණකාලම්හි පටපටාති සද්දෙ නිමිත්තං ගණ්හි, සොපි උස්සදසාමන්තෙ නිබ්බත්තො ජාලසද්දෙන තං සාටකං අනුස්සරිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො. එවං තාව අත්තනො ධම්මතාය කුසලං කම්මං සරිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තතීති.
අත්තනො ධම්මතාය අසරන්තෙ පන තයො දෙවදූතෙ පුච්ඡති. තත්ථ කොචි පඨමෙන දෙවදූතෙන සරති, කොචි දුතියතතියෙහි, කොචි තීහිපි නස්සරති. තං යමො රාජා දිස්වා සයං සාරෙති. එකො කිර අමච්චො සුමනපුප්ඵකුම්භෙන මහාචෙතියං පූජෙත්වා යමස්ස පත්තිං අදාසි, තං අකුසලකම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තං යමස්ස සන්තිකං නයිංසු. තස්මිං තීහිපි දෙවදූතෙහි කුසලං අසරන්තෙ යමො සයං ඔලොකෙන්තො දිස්වා – ‘‘නනු ත්වං මහාචෙතියං සුමනපුප්ඵකුම්භෙන පූජෙත්වා මය්හං පත්තිං අදාසී’’ති සාරෙසි, සො තස්මිං කාලෙ සරිත්වා දෙවලොකං ගතො. යමො පන සයං ඔලොකෙත්වාපි අපස්සන්තො – ‘‘මහාදුක්ඛං නාම අනුභවිස්සති අයං සත්තො’’ති තුණ්හී අහොසි.
තත්තං අයොඛිලන්ති තිගාවුතං අත්තභාවං සම්පජ්ජලිතාය ලොහපථවියා උත්තානකං නිපජ්ජාපෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙ තාලප්පමාණං අයසූලං පවෙසෙන්ති, තථා වාමහත්ථාදීසු. යථා ච තං උත්තානකං නිපජ්ජාපෙත්වා, එවං උරෙනපි වාමපස්සෙනපි දක්ඛිණපස්සෙනපි නිපජ්ජාපෙත්වා තෙ තං කම්මකාරණං කරොන්තියෙව. සංවෙසෙත්වාති ජලිතාය ලොහපථවියා තිගාවුතං අත්තභාවං නිපජ්ජාපෙත්වා. කුඨාරීහීති මහතීහි ගෙහස්ස එකපක්ඛච්ඡදනමත්තාහි කුඨාරීහි තච්ඡන්ති, ලොහිතං නදී හුත්වා සන්දති, ලොහපථවිතො ජාලා උට්ඨහිත්වා තච්ඡිතට්ඨානං ගණ්හාති, මහාදුක්ඛං උප්පජ්ජති. තච්ඡන්තා පන සුත්තාහතං කරිත්වා දාරුං විය අට්ඨංසම්පි ඡළංසම්පි කරොන්ති. වාසීහීති මහාසුප්පප්පමාණාහි වාසීහි. රථෙ යොජෙත්වාති සද්ධිං යුගයොත්තපක්ඛරථචක්කකුබ්බරපාජනෙහි සබ්බතො පජ්ජලිතෙ රථෙ යොජෙත්වා. මහන්තන්ති මහාකූටාගාරප්පමාණං. ආරොපෙන්තීති සම්පජ්ජලිතෙහි අයමුග්ගරෙහි පොථෙන්තා ආරොපෙන්ති. සකිම්පි උද්ධන්ති සුපක්කුථිතාය උක්ඛලියා පක්ඛිත්තතණ්ඩුලා විය උද්ධමධොතිරියඤ්ච ගච්ඡති. මහානිරයෙති අවීචිමහානිරයම්හි.
භාගසො මිතොති භාගෙ ඨපෙත්වා විභත්තො. පරියන්තොති පරික්ඛිත්තො. අයසාති උපරි අයපට්ටෙන ඡාදිතො. සමන්තා යොජනසතං, ඵරිත්වා තිට්ඨතීති එවං ඵරිත්වා තිට්ඨති, යථා තං සමන්තා යොජනසතෙ ඨත්වා ඔලොකෙන්තස්ස අක්ඛීනි යමකගොළකා විය නික්ඛමන්ති.
හීනකායූපගාති හීනං කායං උපගතා හුත්වා. උපාදානෙති තණ්හාදිට්ඨිග්ගහණෙ. ජාතිමරණසම්භවෙති ජාතියා ච මරණස්ස ච කාරණභූතෙ. අනුපාදාති චතූහි උපාදානෙහි අනුපාදියිත්වා. ජාතිමරණසඞ්ඛයෙති ජාතිමරණසඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ විමුච්චන්ති. දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතාති දිට්ඨධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සබ්බකිලෙසනිබ්බානෙන නිබ්බුතා. සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුන්ති සකලවට්ටදුක්ඛං අතික්කන්තා.