2. දුතියපණ්ණාසකං

(6) 1. පුග්ගලවග්ගවණ්ණනා

53. දුතියපණ්ණාසකස්ස පඨමෙ චක්කවත්තිනා සද්ධිං ගහිතත්තා ‘‘ලොකානුකම්පායා’’ති න වුත්තං. එත්ථ ච චක්කවත්තිනො උප්පත්තියා ද්වෙ සම්පත්තියො ලභන්ති, බුද්ධානං උප්පත්තියා තිස්සොපි.

54. දුතියෙ අච්ඡරියමනුස්සාති ආචිණ්ණමනුස්සා අබ්භුතමනුස්සා.

55. තතියෙ බහුනො ජනස්ස අනුතප්පා හොතීති මහාජනස්ස අනුතාපකාරී හොති. තත්ථ චක්කවත්තිනො කාලකිරියා එකචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සානං අනුතාපං කරොති, තථාගතස්ස කාලකිරියා දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු.

56. චතුත්ථෙ ථූපාරහාති ථූපස්ස යුත්තා අනුච්ඡවිකා. චක්කවත්තිනො හි චෙතියං පටිජග්ගිත්වා ද්වෙ සම්පත්තියො ලභන්ති, බුද්ධානං චෙතියං පටිජග්ගිත්වා තිස්සොපි.

57. පඤ්චමෙ බුද්ධාති අත්තනො ආනුභාවෙන චත්තාරි සච්චානි බුද්ධා.

58. ඡට්ඨෙ ඵලන්තියාති සද්දං කරොන්තියා. න සන්තසන්තීති න භායන්ති. තත්ථ ඛීණාසවො අත්තනො සක්කායදිට්ඨියා පහීනත්තා න භායති, හත්ථාජානීයො සක්කායදිට්ඨියා බලවත්තාති. සත්තමට්ඨමෙසුපි එසෙව නයො.

61. නවමෙ කිංපුරිසාති කින්නරා. මානුසිං වාචං න භාසන්තීති මනුස්සකථං න කථෙන්ති. ධම්මාසොකස්ස කිර එකං කින්නරං ආනෙත්වා දස්සෙසුං. සො ‘‘කථාපෙථ න’’න්ති ආහ. කින්නරො කථෙතුං න ඉච්ඡති. එකො පුරිසො ‘‘අහමෙතං කථාපෙස්සාමී’’ති හෙට්ඨාපාසාදං ඔතාරෙත්වා ද්වෙ ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වා උක්ඛලිං ආරොපෙසි. සා උභතොපස්සෙහි පතති. තං දිස්වා කින්නරො ‘‘කිං අඤ්ඤං එකං ඛාණුකං කොට්ටෙතුං න වට්ටතී’’ති එත්තකමෙව ආහ. පුන අපරභාගෙ ද්වෙ කින්නරෙ ආනෙත්වා දස්සෙසුං. රාජා ‘‘කථාපෙථ නෙ’’ති ආහ. තෙ කථෙතුං න ඉච්ඡිංසු. එකො පුරිසො ‘‘අහමෙතෙ කථාපෙස්සාමී’’ති තෙ ගහෙත්වා අන්තරාපණං අගමාසි. තත්ථෙකො අම්බපක්කඤ්ච මච්ඡෙ ච අද්දස, එකො කබිට්ඨඵලඤ්ච අම්බිලිකාඵලඤ්ච. තත්ථ පුරිමො ‘‘මහාවිසං මනුස්සා ඛාදන්ති, කථං තෙ කිලාසිනො න හොන්තී’’ති ආහ. ඉතරො ‘‘කථං ඉමෙ එතං නිස්සාය කුට්ඨිනො න හොන්තී’’ති ආහ. එවං මානුසිං වාචං කථෙතුං සක්කොන්තාපි ද්වෙ අත්ථෙ සම්පස්සමානා න කථෙන්තීති.

62. දසමෙ අප්පටිවානොති අනුකණ්ඨිතො අපච්චොසක්කිතො.

63. එකාදසමෙ අසන්තසන්නිවාසන්ති අසප්පුරිසානං සන්නිවාසං. න වදෙය්‍යාති ඔවාදෙන වා අනුසාසනියා වා න වදෙය්‍ය, මා වදතූති අත්ථො. ථෙරම්පාහං න වදෙය්‍යන්ති අහම්පි ථෙරං භික්ඛුං ඔවාදානුසාසනිවසෙන න වදෙය්‍යං. අහිතානුකම්පීති අහිතං ඉච්ඡමානො. නො හිතානුකම්පීති හිතං අනිච්ඡමානො. නොති නං වදෙය්‍යන්ති ‘‘අහං තව වචනං න කරිස්ස’’න්ති නං වදෙය්‍යං. විහෙඨෙය්‍යන්ති වචනස්ස අකරණෙන විහෙඨෙය්‍යං. පස්සම්පිස්ස නප්පටිකරෙය්‍යන්ති පස්සන්තොපි ජානන්තොපි අහං තස්ස වචනං න කරෙය්‍යං. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සුක්කපක්ඛෙ පන සාධූති නං වදෙය්‍යන්ති ‘‘සාධු භද්දකං සුකථිතං තයා’’ති තස්ස කථං අභිනන්දන්තො නං වදෙය්‍යන්ති අත්ථො.

64. ද්වාදසමෙ උභතො වචීසංසාරොති ද්වීසුපි පක්ඛෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං අක්කොසනපච්චක්කොසනවසෙන සංසරමානා වාචා වචීසංසාරො. දිට්ඨිපළාසොති දිට්ඨිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකො යුගග්ගාහලක්ඛණො පළාසො දිට්ඨිපළාසො නාම. චෙතසො ආඝාතොති කොපො. සො හි චිත්තං ආඝාතෙන්තො උප්පජ්ජති. අප්පච්චයොති අතුට්ඨාකාරො, දොමනස්සන්ති අත්ථො. අනභිරද්ධීති කොපොයෙව. සො හි අනභිරාධනවසෙන අනභිරද්ධීති වුච්චති. අජ්ඣත්තං අවූපසන්තං හොතීති සබ්බම්පෙතං නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ අත්තනො චිත්තෙ ච සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකසඞ්ඛාතාය අත්තනො පරිසාය ච අවූපසන්තං හොති. තස්මෙතන්ති තස්මිං එතං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

පුග්ගලවග්ගො පඨමො.

(7) 2. සුඛවග්ගවණ්ණනා

65. දුතියස්ස පඨමෙ ගිහිසුඛන්ති ගිහීනං සබ්බකාමනිප්ඵත්තිමූලකං සුඛං. පබ්බජිතසුඛන්ති පබ්බජිතානං පබ්බජ්ජාමූලකං සුඛං.

66. දුතියෙ කාමසුඛන්ති කාමෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජනකසුඛං. නෙක්ඛම්මසුඛන්ති නෙක්ඛම්මං වුච්චති පබ්බජ්ජා, තං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකසුඛං.

67. තතියෙ උපධිසුඛන්ති තෙභූමකසුඛං. නිරුපධිසුඛන්ති ලොකුත්තරසුඛං.

68. චතුත්ථෙ සාසවසුඛන්ති ආසවානං පච්චයභූතං වට්ටසුඛං. අනාසවසුඛන්ති තෙසං අපච්චයභූතං විවට්ටසුඛං.

69. පඤ්චමෙ සාමිසන්ති සංකිලෙසං වට්ටගාමිසුඛං. නිරාමිසන්ති නික්කිලෙසං විවට්ටගාමිසුඛං.

70. ඡට්ඨෙ අරියසුඛන්ති අපුථුජ්ජනසුඛං. අනරියසුඛන්ති පුථුජ්ජනසුඛං.

71. සත්තමෙ කායිකන්ති කායවිඤ්ඤාණසහජාතං. චෙතසිකන්ති මනොද්වාරිකසුඛං. තං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං කථිතං.

72. අට්ඨමෙ සප්පීතිකන්ති පඨමදුතියජ්ඣානසුඛං. නිප්පීතිකන්ති තතියචතුත්ථජ්ඣානසුඛං. තත්ථ ලොකියසප්පීතිකතො ලොකියනිප්පීතිකං, ලොකුත්තරසප්පීතිකතො ච ලොකුත්තරනිප්පීතිකං අග්ගන්ති එවං භුම්මන්තරං අභින්දිත්වා අග්ගභාවො වෙදිතබ්බො.

73. නවමෙ සාතසුඛන්ති තීසු ඣානෙසු සුඛං. උපෙක්ඛාසුඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානසුඛං.

74. දසමෙ සමාධිසුඛන්ති අප්පනං වා උපචාරං වා පත්තසුඛං. අසමාධිසුඛන්ති තදුභයං අප්පත්තසුඛං.

75. එකාදසමෙ සප්පීතිකාරම්මණන්ති සප්පීතිකං ඣානද්වයං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නසුඛං. නිප්පීතිකාරම්මණෙපි එසෙව නයො. ද්වාදසමෙපි ඉමිනාව උපායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

77. තෙරසමෙ රූපාරම්මණන්ති රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානාරම්මණං, යංකිඤ්චි රූපං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකං වා. අරූපාරම්මණන්ති අරූපාවචරජ්ඣානාරම්මණං, යංකිඤ්චි අරූපං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකං වාති.

සුඛවග්ගො දුතියො.

(8) 3. සනිමිත්තවග්ගවණ්ණනා

78-79. තතියස්ස පඨමෙ සනිමිත්තාති සකාරණා. දුතියාදීසුපි එසෙව නයො. නිදානං හෙතු සඞ්ඛාරො පච්චයො රූපන්ති සබ්බානිපි හි එතානි කාරණවෙවචනානෙව.

84. සත්තමෙ සවෙදනාති පච්චයභූතාය සම්පයුත්තවෙදනාය සතියෙව උප්පජ්ජන්ති, නාසතීති අත්ථො. අට්ඨමනවමෙසුපි එසෙව නයො.

87. දසමෙ සඞ්ඛතාරම්මණාති පච්චයනිබ්බත්තං සඞ්ඛතධම්මං ආරම්මණං කත්වාව උප්පජ්ජන්ති. නො අසඞ්ඛතාරම්මණාති අසඞ්ඛතං පන නිබ්බානං ආරබ්භ න උප්පජ්ජන්ති. න හොන්තීති මග්ගක්ඛණෙ න හොන්ති නාම, ඵලෙ පත්තෙ නාහෙසුන්ති. එවමෙතෙසු දසසුපි ඨානෙසු යාව අරහත්තා දෙසනා දෙසිතාති.

සනිමිත්තවග්ගො තතියො.

(9) 4. ධම්මවග්ගවණ්ණනා

88. චතුත්ථස්ස පඨමෙ චෙතොවිමුත්තීති ඵලසමාධි. පඤ්ඤාවිමුත්තීති ඵලපඤ්ඤා.

89. දුතියෙ පග්ගාහොති වීරියං. අවික්ඛෙපොති චිත්තෙකග්ගතා.

90. තතියෙ නාමන්ති චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා. රූපන්ති රූපක්ඛන්ධො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ධම්මකොට්ඨාසපරිච්ඡෙදඤාණං නාම කථිතං.

91. චතුත්ථෙ විජ්ජාති ඵලඤාණං. විමුත්තීති තංසම්පයුත්තා සෙසධම්මා.

92. පඤ්චමෙ භවදිට්ඨීති සස්සතදිට්ඨි. විභවදිට්ඨීති උච්ඡෙදදිට්ඨි. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව.

95. අට්ඨමෙ දොවචස්සතාති දුබ්බචභාවො. පාපමිත්තතාති පාපමිත්තසෙවනභාවො. නවමං වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං.

97. දසමෙ ධාතුකුසලතාති අට්ඨාරස ධාතුයො ධාතූති ජානනං. මනසිකාරකුසලතාති තාසංයෙව ධාතූනං අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණත්තයං ආරොපෙත්වා ජානනං.

98. එකාදසමෙ ආපත්තිකුසලතාති පඤ්චන්නඤ්ච සත්තන්නඤ්ච ආපත්තික්ඛන්ධානං ජානනං. ආපත්තිවුට්ඨානකුසලතාති දෙසනාය වා කම්මවාචාය වා ආපත්තීහි වුට්ඨානජානනන්ති.

ධම්මවග්ගො චතුත්ථො.

(10) 5. බාලවග්ගවණ්ණනා

99. පඤ්චමස්ස පඨමෙ අනාගතං භාරං වහතීති ‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච, උදකං ආසනෙන ච, ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං, භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො, පාතිමොක්ඛං ථෙරභාරොති වුච්චතී’’ති ඉමං දසවිධං ථෙරභාරං නවකො හුත්වා ථෙරෙන අනජ්ඣිට්ඨො කරොන්තො අනාගතං භාරං වහති නාම. ආගතං භාරං න වහතීති ථෙරො සමානො තමෙව දසවිධං භාරං අත්තනා වා අකරොන්තො පරං වා අසමාදපෙන්තො ආගතං භාරං න වහති නාම. දුතියසුත්තෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

101. තතියෙ අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤීති අකප්පියෙ සීහමංසාදිම්හි ‘‘කප්පියං ඉද’’න්ති එවංසඤ්ඤී. කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤීති කුම්භීලමංසබිළාරමංසාදිම්හි කප්පියෙ ‘‘අකප්පියං ඉද’’න්ති එවංසඤ්ඤී. චතුත්ථං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

103. පඤ්චමෙ අනාපත්තියා ආපත්තිසඤ්ඤීති ආපුච්ඡිත්වා භණ්ඩකං ධොවන්තස්ස, පත්තං පචන්තස්ස, කෙසෙ ඡින්දන්තස්ස, ගාමං පවිසන්තස්සාතිආදීසු අනාපත්ති, තත්ථ ‘‘ආපත්ති අය’’න්ති එවංසඤ්ඤී. ආපත්තියා අනාපත්තිසඤ්ඤීති තෙසඤ්ඤෙව වත්ථූනං අනාපුච්ඡාකරණෙ ආපත්ති, තත්ථ ‘‘අනාපත්තී’’ති එවංසඤ්ඤී. ඡට්ඨෙපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

109. එකාදසමෙ ආසවාති කිලෙසා. න කුක්කුච්චායිතබ්බන්ති සඞ්ඝභොගස්ස අපට්ඨපනං අවිචාරණං න කුක්කුච්චායිතබ්බං නාම, තං කුක්කුච්චායති. කුක්කුච්චායිතබ්බන්ති තස්සෙව පට්ඨපනං විචාරණං, තං න කුක්කුච්චායති. ද්වාදසමාදීනි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානීති.

බාලවග්ගො පඤ්චමො.

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.