2. උප්පත්තානුප්පත්තිවාරො
1. කාමධාතු
991. කාමධාතුයා කති ඛන්ධා, කති ආයතනානි, කති ධාතුයො, කති සච්චානි, කති ඉන්ද්‍රියානි, කති හෙතූ, කති ආහාරා, කති ඵස්සා, කති වෙදනා, කති සඤ්ඤා, කති චෙතනා, කති චිත්තානි?
කාමධාතුයා පඤ්චක්ඛන්ධා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, තීණි සච්චානි, බාවීසතින්ද්‍රියානි, නව හෙතූ, චත්තාරො ආහාරා, සත්ත ඵස්සා, සත්ත වෙදනා, සත්ත සඤ්ඤා, සත්ත චෙතනා, සත්ත චිත්තානි.
992. තත්ථ කතමෙ කාමධාතුයා පඤ්චක්ඛන්ධා? රූපක්ඛන්ධො, වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො – ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘කාමධාතුයා පඤ්චක්ඛන්ධා’’.
තත්ථ කතමානි කාමධාතුයා ද්වාදසායතනානි? චක්ඛායතනං, රූපායතනං, සොතායතනං, සද්දායතනං, ඝානායතනං, ගන්ධායතනං, ජිව්හායතනං, රසායතනං, කායායතනං, ඵොට්ඨබ්බායතනං, මනායතනං, ධම්මායතනං – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘කාමධාතුයා ද්වාදසායතනානි’’.
තත්ථ කතමා කාමධාතුයා අට්ඨාරස ධාතුයො? චක්ඛුධාතු, රූපධාතු, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු, සොතධාතු, සද්දධාතු, සොතවිඤ්ඤාණධාතු, ඝානධාතු, ගන්ධධාතු, ඝානවිඤ්ඤාණධාතු, ජිව්හාධාතු, රසධාතු, ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු, කායධාතු, ඵොට්ඨබ්බධාතු, කායවිඤ්ඤාණධාතු, මනොධාතු, ධම්මධාතු, මනොවිඤ්ඤාණධාතු – ඉමා වුච්චන්ති ‘‘කාමධාතුයා අට්ඨාරස ධාතුයො’’.
තත්ථ කතමානි කාමධාතුයා තීණි සච්චානි? දුක්ඛසච්චං, සමුදයසච්චං, මග්ගසච්චං – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘කාමධාතුයා තීණි සච්චානි’’.
තත්ථ කතමානි කාමධාතුයා බාවීසතින්ද්‍රියානි? චක්ඛුන්ද්‍රියං, සොතින්ද්‍රියං…පෙ… අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘කාමධාතුයා බාවීසතින්ද්‍රියානි’’.
තත්ථ කතමෙ කාමධාතුයා නව හෙතූ? තයො කුසලහෙතූ, තයො අකුසලහෙතූ, තයො අබ්‍යාකතහෙතූ…පෙ… ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘කාමධාතුයා නව හෙතූ’’.
තත්ථ කතමෙ කාමධාතුයා චත්තාරො ආහාරා? කබළීකාරාහාරො, ඵස්සාහාරො, මනොසඤ්චෙතනාහාරො, විඤ්ඤාණාහාරො – ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘කාමධාතුයා චත්තාරො ආහාරා’’.
තත්ථ කතමෙ කාමධාතුයා සත්ත ඵස්සා? චක්ඛුසම්ඵස්සො සොතසම්ඵස්සො, ඝානසම්ඵස්සො, ජිව්හාසම්ඵස්සො, කායසම්ඵස්සො, මනොධාතුසම්ඵස්සො, මනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සො – ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘කාමධාතුයා සත්ත ඵස්සා’’.
තත්ථ කතමා කාමධාතුයා සත්ත වෙදනා? චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා, සොතසම්ඵස්සජා වෙදනා, ඝානසම්ඵස්සජා වෙදනා, ජිව්හාසම්ඵස්සජා වෙදනා, කායසම්ඵස්සජා වෙදනා, මනොධාතුසම්ඵස්සජා වෙදනා, මනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජා වෙදනා – ඉමා වුච්චත්ති ‘‘කාමධාතුයා සත්ත වෙදනා’’.
තත්ථ කතමා කාමධාතුයා සත්ත සඤ්ඤා? චක්ඛුසම්ඵස්සජා සඤ්ඤා, සොතසම්ඵස්සජා සඤ්ඤා, ඝානසම්ඵස්සජා සඤ්ඤා, ජිව්හාසම්ඵස්සජා සඤ්ඤා, කායසම්ඵස්සජා සඤ්ඤා, මනොධාතුසම්ඵස්සජා සඤ්ඤා, මනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජා සඤ්ඤා – ඉමා වුච්චන්ති ‘‘කාමධාතුයා සත්ත සඤ්ඤා’’.
තත්ථ කතමා කාමධාතුයා සත්ත චෙතනා? චක්ඛුසම්ඵස්සජා චෙතනා, සොතසම්ඵස්සජා චෙතනා, ඝානසම්ඵස්සජා චෙතනා, ජිව්හාසම්ඵස්සජා චෙතනා, කායසම්ඵස්සජා චෙතනා, මනොධාතුසම්ඵස්සජා චෙතනා, මනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජා චෙතනා – ඉමා වුච්චන්ති ‘‘කාමධාතුයා සත්ත චෙතනා’’.
තත්ථ කතමානි කාමධාතුයා සත්ත චිත්තානි? චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සොතවිඤ්ඤාණං, ඝානවිඤ්ඤාණං, ජිව්හාවිඤ්ඤාණං, කායවිඤ්ඤාණං, මනොධාතු, මනොවිඤ්ඤාණධාතු – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘කාමධාතුයා සත්ත චිත්තානි’’.
2. රූපධාතු
993. රූපධාතුයා කති ඛන්ධා, කති ආයතනා, කති ධාතුයො, කති සච්චානි, කති ඉන්ද්‍රියානි…පෙ… කති චිත්තානි?
රූපධාතුයා පඤ්චක්ඛන්ධා, ඡ ආයතනානි, නව ධාතුයො, තීණි සච්චානි, චුද්දසින්ද්‍රියානි, අට්ඨ හෙතූ, තයො ආහාරා, චත්තාරො ඵස්සා, චතස්සො වෙදනා, චතස්සො සඤ්ඤා, චතස්සො චෙතනා, චත්තාරි චිත්තානි.
994. තත්ථ කතමෙ රූපධාතුයා පඤ්චක්ඛන්ධා? රූපක්ඛන්ධො, වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො – ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘රූපධාතුයා පඤ්චක්ඛන්ධා’’.
තත්ථ කතමානි රූපධාතුයා ඡ ආයතනානි? චක්ඛායතනං, රූපායතනං, සොතායතනං, සද්දායතනං, මනායතනං, ධම්මායතනං – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘රූපධාතුයා ඡ ආයතනානි’’.
තත්ථ කතමා රූපධාතුයා නව ධාතුයො? චක්ඛුධාතු, රූපධාතු, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු, සොතධාතු, සද්දධාතු, සොතවිඤ්ඤාණධාතු, මනොධාතු, ධම්මධාතු, මනොවිඤ්ඤාණධාතු – ඉමා වුච්චන්ති ‘‘රූපධාතුයා නව ධාතුයො’’.
තත්ථ කතමානි රූපධාතුයා තීණි සච්චානි? දුක්ඛසච්චං, සමුදයසච්චං, මග්ගසච්චං – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘රූපධාතුයා තීණි සච්චානි’’.
තත්ථ කතමානි රූපධාතුයා චුද්දසින්ද්‍රියානි? චක්ඛුන්ද්‍රියං, සොතින්ද්‍රියං, මනින්ද්‍රියං, ජීවිතින්ද්‍රියං, සොමනස්සින්ද්‍රියං, උපෙක්ඛින්ද්‍රියං, සද්ධින්ද්‍රියං, වීරියින්ද්‍රියං, සතින්ද්‍රියං, සමාධින්ද්‍රියං, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං, අඤ්ඤින්ද්‍රියං, අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘රූපධාතුයා චුද්දසින්ද්‍රියානි’’.
තත්ථ කතමෙ රූපධාතුයා අට්ඨ හෙතූ? තයො කුසලහෙතූ, ද්වෙ අකුසලහෙතූ, තයො අබ්‍යාකතහෙතූ.
තත්ථ කතමෙ තයො කුසලහෙතූ? අලොභො කුසලහෙතු, අදොසො කුසලහෙතු, අමොහො කුසලහෙතු – ඉමෙ තයො කුසලහෙතූ.
තත්ථ කතමෙ ද්වෙ අකුසලහෙතූ? ලොභො අකුසලහෙතු, මොහො අකුසලහෙතු – ඉමෙ ද්වෙ අකුසලහෙතූ.
තත්ථ කතමෙ තයො අබ්‍යාකතහෙතූ? කුසලානං වා ධම්මානං විපාකතො කිරියාබ්‍යාකතෙසු වා ධම්මෙසු අලොභො, අදොසො, අමොහො – ඉමෙ තයො අබ්‍යාකතහෙතූ. ඉමෙ වුච්චන්ති රූපධාතුයා අට්ඨ හෙතූ.
තත්ථ කතමෙ රූපධාතුයා තයො ආහාරා? ඵස්සාහාරො, මනොසඤ්චෙතනාහාරො, විඤ්ඤාණාහාරො – ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘රූපධාතුයා තයො ආහාරා’’.
තත්ථ කතමෙ රූපධාතුයා චත්තාරො ඵස්සා? චක්ඛුසම්ඵස්සො, සොතසම්ඵස්සො, මනොධාතුසම්ඵස්සො, මනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සො – ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘රූපධාතුයා චත්තාරො ඵස්සා’’.
තත්ථ කතමා රූපධාතුයා චතස්සො වෙදනා…පෙ… චතස්සො සඤ්ඤා…පෙ… චතස්සො චෙතනා…පෙ… චත්තාරි චිත්තානි? චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සොතවිඤ්ඤාණං, මනොධාතු, මනොවිඤ්ඤාණධාතු – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘රූපධාතුයා චත්තාරි චිත්තානි’’.
3. අරූපධාතු
995. අරූපධාතුයා කති ඛන්ධා…පෙ… කති චිත්තානි?
අරූපධාතුයා චත්තාරො ඛන්ධා, ද්වෙ ආයතනානි, ද්වෙ ධාතුයො, තීණි සච්චානි, එකාදසින්ද්‍රියානි, අට්ඨ හෙතූ, තයො ආහාරා, එකො ඵස්සො, එකා වෙදනා, එකා සඤ්ඤා, එකා චෙතනා, එකං චිත්තං.
996. තත්ථ කතමෙ අරූපධාතුයා චත්තාරො ඛන්ධා? වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො – ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘අරූපධාතුයා චත්තාරො ඛන්ධා’’.
තත්ථ කතමානි අරූපධාතුයා ද්වෙ ආයතනානි? මනායතනං, ධම්මායතනං – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘අරූපධාතුයා ද්වෙ ආයතනානි’’.
තත්ථ කතමා අරූපධාතුයා ද්වෙ ධාතුයො? මනොවිඤ්ඤාණධාතු, ධම්මධාතු – ඉමා වුච්චන්ති ‘‘අරූපධාතුයා ද්වෙ ධාතුයො’’.
තත්ථ කතමානි අරූපධාතුයා තීණි සච්චානි? දුක්ඛසච්චං, සමුදයසච්චං, මග්ගසච්චං – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘අරූපධාතුයා තීණි සච්චානි’’.
තත්ථ කතමානි අරූපධාතුයා එකාදසින්ද්‍රියානි? මනින්ද්‍රියං, ජීවිතින්ද්‍රියං, සොමනස්සින්ද්‍රියං, උපෙක්ඛින්ද්‍රියං, සද්ධින්ද්‍රියං, වීරියින්ද්‍රියං, සතින්ද්‍රියං, සමාධින්ද්‍රියං, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, අඤ්ඤින්ද්‍රියං, අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘අරූපධාතුයා එකාදසින්ද්‍රියානි’’.
තත්ථ කතමෙ අරූපධාතුයා අට්ඨ හෙතූ? තයො කුසලහෙතූ, ද්වෙ අකුසලහෙතූ, තයො අබ්‍යාකතහෙතූ…පෙ… ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘අරූපධාතුයා අට්ඨ හෙතූ’’.
තත්ථ කතමෙ අරූපධාතුයා තයො ආහාරා? ඵස්සාහාරො, මනොසඤ්චෙතනාහාරො, විඤ්ඤාණාහාරො – ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘අරූපධාතුයා තයො ආහාරා’’.
තත්ථ කතමො අරූපධාතුයා එකො ඵස්සො? මනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සො – අයං වුච්චති ‘‘අරූපධාතුයා එකො ඵස්සො’’.
තත්ථ කතමා අරූපධාතුයා එකා වෙදනා…පෙ… එකා සඤ්ඤා…පෙ… එකා චෙතනා…පෙ… එකං චිත්තං? මනොවිඤ්ඤාණධාතු – ඉදං වුච්චති ‘‘අරූපධාතුයා එකං චිත්තං’’.
4. අපරියාපන්නං
997. අපරියාපන්නෙ කති ඛන්ධා…පෙ… කති චිත්තානි?
අපරියාපන්නෙ චත්තාරො ඛන්ධා, ද්වෙ ආයතනානි, ද්වෙ ධාතුයො, ද්වෙ සච්චානි, ද්වාදසින්ද්‍රියානි, ඡ හෙතූ, තයො ආහාරා, එකො ඵස්සො, එකා වෙදනා, එකා සඤ්ඤා, එකා චෙතනා, එකං චිත්තං.
998. තත්ථ කතමෙ අපරියාපන්නෙ චත්තාරො ඛන්ධා? වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො – ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘අපරියාපන්නෙ චත්තාරො ඛන්ධා’’.
තත්ථ කතමානි අපරියාපන්නෙ ද්වෙ ආයතනානි? මනායතනං, ධම්මායතනං – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘අපරියාපන්නෙ ද්වෙ ආයතනානි’’.
තත්ථ කතමා අපරියාපන්නෙ ද්වෙ ධාතුයො? මනොවිඤ්ඤාණධාතු, ධම්මධාතු – ඉමා වුච්චන්ති ‘‘අපරියාපන්නෙ ද්වෙ ධාතුයො’’.
තත්ථ කතමානි අපරියාපන්නෙ ද්වෙ සච්චානි? මග්ගසච්චං, නිරොධසච්චං – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘අපරියාපන්නෙ ද්වෙ සච්චානි’’.
තත්ථ කතමානි අපරියාපන්නෙ ද්වාදසින්ද්‍රියානි? මනින්ද්‍රියං, ජීවිතින්ද්‍රියං, සොමනස්සින්ද්‍රියං, උපෙක්ඛින්ද්‍රියං, සද්ධින්ද්‍රියං, වීරියින්ද්‍රියං, සතින්ද්‍රියං, සමාධින්ද්‍රියං, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං, අඤ්ඤින්ද්‍රියං, අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං – ඉමානි වුච්චන්ති ‘‘අපරියාපන්නෙ ද්වාදසින්ද්‍රියානි’’.
තත්ථ කතමෙ අපරියාපන්නෙ ඡ හෙතූ? තයො කුසලහෙතූ, තයො අබ්‍යාකතහෙතූ.
තත්ථ කතමෙ තයො කුසලහෙතූ? අලොභො කුසලහෙතු, අදොසො කුසලහෙතු, අමොහො කුසලහෙතු – ඉමෙ තයො කුසලහෙතූ.
තත්ථ කතමෙ තයො අබ්‍යාකතහෙතූ? කුසලානං ධම්මානං විපාකතො අලොභො, අදොසො, අමොහො – ඉමෙ තයො අබ්‍යාකතහෙතූ. ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘අපරියාපන්නෙ ඡ හෙතූ’’.
තත්ථ කතමෙ අපරියාපන්නෙ තයො ආහාරා? ඵස්සාහාරො, මනොසඤ්චෙතනාහාරො, විඤ්ඤාණාහාරො – ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘අපරියාපන්නෙ තයො ආහාරා’’.
තත්ථ කතමො අපරියාපන්නෙ එකො ඵස්සො? මනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සො – අයං වුච්චති ‘‘අපරියාපන්නෙ එකො ඵස්සො’’.
තත්ථ කතමා අපරියාපන්නෙ එකා වෙදනා…පෙ… එකා සඤ්ඤා…පෙ… එකා චෙතනා…පෙ… එකං චිත්තං? මනොවිඤ්ඤාණධාතු – ඉදං වුච්චති ‘‘අපරියාපන්නෙ එකං චිත්තං’’.