3. සඞ්ඝානුස්සතිකථාවණ්ණනා

154. අරියසඞ්ඝගුණාති ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ච ඉරියනතො, සදෙවකෙන ච ලොකෙන ‘‘සරණ’’න්ති අරණීයතො අරියො ච සො සඞ්ඝො ච, අරියානං වා සඞ්ඝො අරියසඞ්ඝො, තස්ස ගුණා.

155. යං සම්මාපටිපදං පටිපන්නො ‘‘සුට්ඨු පටිපන්නො’’ති වුච්චති. සා අරියමග්ගපටිපදා පටිපක්ඛධම්මෙ අනිවත්තිධම්මෙ කත්වා පජහනතො පයොජනාභාවා සයම්පි අනිවත්තිධම්මා, අධිගන්තබ්බස්ස ච නිබ්බානස්ස එකංසතො අනුලොමීති. තතො එව අපච්චනීකා, අනුධම්මභූතා ච, තස්සා ච පටිපන්නත්තා අරියසඞ්ඝො ‘‘සුප්පටිපන්නො’’ති වුත්තොති දස්සෙතුං ‘‘සුට්ඨු පටිපන්නො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘අනිවත්තිපටිපද’’න්ති ඉමිනා උජුප්පටිපත්තිං දස්සෙති. පුනප්පුනං නිවත්තනෙ හි සති උජුප්පටිපත්ති න හොති. ‘‘අනුලොමපටිපදං අපච්චනීකපටිපද’’න්ති ඉමිනා ඤායප්පටිපත්තිං. පටිපජ්ජිතබ්බස්ස හි නිබ්බානස්ස අනුලොමනෙන, අපච්චනීකතාය චස්සා ඤායතො. ‘‘ධම්මානුධම්මපටිපද’’න්ති ඉමිනා සාමීචිප්පටිපත්තිං අනුච්ඡවිකභාවදීපනතො. එතෙන පඨමපදස්ස පපඤ්චනිද්දෙසො, ඉතරානි තීණි පදානීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි.

යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජනෙන කිච්චසිද්ධිතො අරියභාවාවහං සවනං සක්කච්චසවනං නාමාති වුත්තං ‘‘සක්කච්චං සුණන්තීති සාවකා’’ති, තෙන අරියා එව නිප්පරියායතො සත්ථු සාවකා නාමාති දස්සෙති. සීලදිට්ඨිසාමඤ්ඤතායාති අරියෙන සීලෙන, අරියාය ච දිට්ඨියා සමානභාවෙන. අරියානඤ්හි සීලදිට්ඨියො මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය නින්නානාකරණං මග්ගෙනාගතත්තා. තෙන තෙ යත්ථ කත්ථචි ඨිතාපි සංහතාව. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඝාතභාවමාපන්නො’’ති. මායාසාඨෙය්‍යාදිපාපධම්මසමුච්ඡෙදෙන උජු. තතො එව ගොමුත්තවඞ්කාභාවෙන අවඞ්කා. චන්දලෙඛාවඞ්කාභාවෙන අකුටිලා. නඞ්ගලකොටිවඞ්කාභාවෙන අජිම්හා. අවඞ්කාදිභාවෙන වා උජු. පරිසුද්ධට්ඨෙන අරියා. අපණ්ණකභාවෙන ඤායති කමති නිබ්බානං, තං වා ඤායති පටිවිජ්ඣීයති එතෙනාති ඤායො. වට්ටදුක්ඛනිය්‍යානාය අනුච්ඡවිකත්තා. අනුරූපත්තා සාමීචි ඔපායිකාතිපි සඞ්ඛං සමඤ්ඤං ගතා සම්මාපටිපත්ති, තාය සමඞ්ගිතාය සුප්පටිපන්නා ‘‘සම්මා පටිපජ්ජන්තී’’ති කත්වා. වත්තමානත්ථො හි අයං පටිපන්න-සද්දො යථා ‘‘සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො’’ති (පු. ප. 206). අතීතං පටිපදන්ති යථාවුත්තමග්ගසම්මාපටිපත්තිං වදති. උභයෙන ච සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, ‘‘සුප්පටිපන්නා ච සුප්පටිපන්නා ච සුප්පටිපන්නා’’ති එකසෙසනයෙන වා ගහිතානං සමූහො ‘‘සුප්පටිපන්නො’’ති වුත්තොති දස්සෙති.

එවං ආදිපදත්ථනිද්දෙසභාවෙන ඉතරපදානං අත්ථං වත්වා ඉදානි චතුන්නම්පි පදානං අවොමිස්සකං අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථානුසිට්ඨන්ති සත්ථාරා යථා අනුසිට්ඨං, තථා අනුසාසනීඅනුරූපන්ති අත්ථො. අපණ්ණකපටිපදන්ති අවිරජ්ඣනකපටිපදං, අනවජ්ජපටිපත්තින්ති අත්ථො. එත්ථ ච ස්වාක්ඛාතෙ ධම්මවිනයෙ අපණ්ණකපටිපදං පටිපන්නත්තාති එවං සම්බන්ධිතබ්බං. පුරිමපදෙන සම්බන්ධෙ දුතියපදං න වත්තබ්බං සියා, නනු ච දුතියපදෙන සම්බන්ධෙපි පඨමං පදං න වත්තබ්බං සියාති? න තස්ස පඨමං අපෙක්ඛිතත්තා. සා පන සාවකානං අපණ්ණකපටිපදා යථානුසිට්ඨං පටිපදාති දස්සනත්ථං ‘‘යථානුසිට්ඨං පටිපන්නත්තා’’ති වත්තබ්බං. උභයස්සාපි වා සුප්පටිපන්නභාවසාධනත්තා උභයං වුත්තං. තථා හි පි-සද්දෙන උභයං සමුච්චිනොති.

කිලෙසජිම්හවසෙන අන්තද්වයගාහොති සබ්බසො තං පහාය සම්මාපටිපදා කායාදිවඞ්කප්පහායිනී උජුප්පටිපත්ති හොතීති ආහ ‘‘මජ්ඣිමාය පටිපදාය…පෙ… උජුප්පටිපන්නො’’ති.

ඤායො නාම යුත්තප්පත්තපටිපත්ති, නිබ්බානඤ්ච, සබ්බසඞ්ඛාරසමථතාය ආදිත්තං චෙලං, සීසං වා අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වාපි පටිපජ්ජිතබ්බමෙවාති ආහ ‘‘ඤායො වුච්චති නිබ්බාන’’න්ති. නිබ්බායනකිරියාමුඛෙන චෙත්ථ නිබ්බානං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, මග්ගඤාණාදීහි වා ඤායති පටිවිජ්ඣීයති සච්ඡිකරීයති චාති ඤායො නිබ්බානන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ගුණසම්භාවනාය පරෙහි කයිරමානං පච්චුපට්ඨානාදිසාමීචිකම්මං අරහන්තීති සාමීචිකම්මාරහා.

156. යදිදන්ති අන්තොගධලිඞ්ගවචනභෙදො නිපාතොති තස්ස වචනභෙදෙන අත්ථමාහ ‘‘යා ඉමානී’’ති. එවන්ති පකාරත්ථෙ නිපාතො, ඉමිනා පකාරෙනාති අත්ථො. තෙන ඉතරානි තීණි යුගළානි දස්සිතානි හොන්තීති ආහ ‘‘එවං චත්තාරි පුරිසයුගළානි හොන්තී’’ති. එතන්ති එතං ‘‘පුරිසපුග්ගලා’’ති බහුවචනවසෙන වුත්තං පදං. පුරිසා ච තෙ පුග්ගලා ච පුරිසපුග්ගලා. තත්ථ ‘‘පුරිසා’’ති ඉමිනා පඨමාය පකතියා ගහණං, ‘‘පුග්ගලා’’ති පන දුතියායපි සත්තසාමඤ්ඤෙනාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. චතුන්නං පච්චයානං කීදිසානං? ආනෙත්වා හුනිතබ්බානන්ති අධිකාරතො පාකටොයමත්ථො. දාතබ්බන්ති වා පච්චත්තවචනං ‘‘චතුන්නං පච්චයාන’’න්ති පදං අපෙක්ඛිත්වා සාමිවසෙන පරිණාමෙතබ්බං, අඤ්ඤථා යෙසං කෙසඤ්චි චතුන්නං පච්චයානං ‘‘ආහුන’’න්ති සමඤ්ඤා සියා. ආහුනං අරහතීති වා ආහුනෙය්‍යො. සක්කාදීනම්පි වා ආහවනන්ති සක්කාදීහිපි දිය්‍යමානං දානං. යත්ථ හුතං මහප්ඵලන්ති යස්මිං ආවහනීයග්ගිම්හි හුතං දධිආදි ආහුනෙය්‍යග්ගිගහපතග්ගිදක්ඛිණෙය්‍යග්ගීසු හුතතො උළාරඵලන්ති තෙසං බ්‍රාහ්මණානං ලද්ධි. හුතන්ති දින්නං. නිකායන්තරෙති සබ්බත්ථිකවාදිනිකායෙ.

ඨපෙත්වා 165 තෙති තෙ පියමනාපෙ ඤාතිමිත්තෙ අපනෙත්වා, තෙසං අදත්වාති අධිප්පායො. එස එසො. එකබුද්ධන්තරෙ ච දිස්සතීති එකස්මිං බුද්ධන්තරෙ වීතිවත්තෙ දිස්සති. ච-සද්දෙන කදාචි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙපි කප්පෙ වීතිවත්තෙති දස්සෙති. අබ්බොකිණ්ණන්ති පටිපක්ඛෙහි අවොමිස්සං, කිරියාවිසෙසකඤ්චෙතං. පියමනාපත්තකරධම්මා නාම සීලාදයො, තෙ අරියසඞ්ඝෙ සුප්පතිට්ඨිතා. අයං හෙත්ථ අධිප්පායො – ඤාතිමිත්තා විප්පයුත්තා න චිරස්සෙව සමාගච්ඡන්ති, අනවට්ඨිතා ච තෙසු පියමනාපතා, න එවමරියසඞ්ඝො. තස්මා සඞ්ඝොව පාහුනෙය්‍යොති. පුබ්බකාරන්ති අග්ගකිරියං. සබ්බප්පකාරෙනාති ආදරගාරවබහුමානාදිනා, දෙය්‍යධම්මස්ස සක්කච්චකරණාදිනා ච සබ්බෙන පකාරෙන. ස්වායං පාහවනීය-සද්දො ‘‘පාහුනෙය්‍යො’’ති වුච්චති පරියායභාවෙන.

දක්ඛන්ති එතාය සත්තා යථාධිප්පෙතාහි සම්පත්තීහි වඩ්ඪන්තීති දක්ඛිණා. තථාභාවකරණෙන දක්ඛිණං අරහති. යථා උළාරාතිවිපුලුද්‍රයලාභෙන විසොධිතං නාම හොති, එවං දක්ඛිණා විපුලඵලතායාති වුත්තං ‘‘මහප්ඵලකරණතාය විසොධෙතී’’ති.

පුඤ්ඤත්ථිකෙහි අඤ්ජලි කරණීයා එත්ථාති අඤ්ජලිකරණීයො.

යදිපි පාළියං ‘‘අනුත්තර’’න්ති වුත්තං. නත්ථි ඉතො උත්තරං විසිට්ඨන්ති හි අනුත්තරං. සමම්පිස්ස පන නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘අසදිස’’න්ති ආහ. ඛිත්තං වුත්තං බීජං මහප්ඵලභාවකරණෙන තායති රක්ඛති, ඛිපන්ති වපන්ති එත්ථ බීජානීති වා ඛෙත්තං, කෙදාරාදි, ඛෙත්තං විය ඛෙත්තං, පුඤ්ඤානං ඛෙත්තං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං. සෙසං බුද්ධානුස්සතියං වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං.