2. ධම්මානුස්සතිකථාවණ්ණනා

146. ධම්මානුස්සතින්ති එත්ථ පදත්ථො, සභාවත්ථො ච ආදිතො වුත්තොයෙවාති තං අනාමසිත්වා භාවනාවිධානමෙව දස්සෙතුං ‘‘ධම්මානුස්සතිං භාවෙතුකාමෙනාපී’’තිආදි ආරද්ධං. කස්මා පනෙත්ථ බුද්ධානුස්සතියං විය ‘‘අවෙච්චප්පසාදසමන්නාගතෙනා’’ති න වුත්තං. නනු එතා පටිපාටියා ඡ අනුස්සතියො අරියසාවකානං වසෙන දෙසනං ආරුළ්හාති? සච්චමෙතං, එවං සන්තෙපි ‘‘පරිසුද්ධසීලාදිගුණානං පුථුජ්ජනානම්පි ඉජ්ඣන්තී’’ති දස්සනත්ථං ‘‘අවෙච්චප්පසාදසමන්නාගතෙනා’’ති ඉධ න වුත්තං, අරියසාවකානං පන සුඛෙන ඉජ්ඣන්තීති. තථාපි පාළියං ආගතත්තා ච බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, අයඤ්ච විචාරො පරතො ආගමිස්සතෙව.

147. පරියත්තිධම්මොපීති පි-සද්දෙන ලොකුත්තරධම්මං සම්පිණ්ඩෙති. ඉතරෙසූති සන්දිට්ඨිකාදිපදෙසු. ලොකුත්තරධම්මොවාති අවධාරණං නිප්පරියායෙන සන්දිට්ඨිකාදිඅත්ථං සන්ධාය වුත්තං, පරියායතො පනෙතෙ පරියත්තිධම්මෙපි සම්භවන්තෙව. තථා හි පරියත්තිධම්මො බහුස්සුතෙන ආගතාගමෙන පරමෙන සතිනෙපක්කෙන සමන්නාගතෙන පඤ්ඤවතා ආදිකල්‍යාණතාදිවිසෙසතො සයං දට්ඨබ්බොති සන්දිට්ඨිකො. ආචරියපයිරුපාසනාය විනා න ලබ්භාති චෙ? ලොකුත්තරධම්මෙපි සමානෙ කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයෙනෙව සිජ්ඣනතො, තථා සත්ථුසන්දස්සනෙපි. ‘‘සන්දිට්ඨියා ජයතී’’ති අයං පනත්ථො තිත්ථියනිම්මද්දනෙ නිප්පරියායතොව ලබ්භති, කිලෙසජයෙ පරියායතො පරම්පරාහෙතුභාවතො. ‘‘සන්දිට්ඨං අරහතී’’ති අයම්පි අත්ථො ලබ්භතෙව, සබ්බසො සංකිලෙසධම්මානං පහානං, වොදානධම්මානං පරිබ්‍රූහනඤ්ච උද්දිස්ස පවත්තත්තා. අයඤ්ච අත්ථො ‘‘යෙ ඛො ත්වං, ගොතමි, ධම්මෙ ජානෙය්‍යාසි, ඉමෙ ධම්මා සරාගාය සංවත්තන්ති නො විරාගාය, සඤ්ඤොගාය සංවත්තන්ති නො විසඤ්ඤොගාය, සඋපාදානාය සංවත්තන්ති නො අනුපාදානාය. එකංසෙන, ගොතමි, ධාරෙය්‍යාසි ‘නෙසො ධම්මො, නෙසො විනයො, නෙතං සත්ථුසාසන’’’න්ති (චූළව. 406; අ. නි. 8.53), ‘‘ධම්මාපි වො, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බා, පගෙව අධම්මා’’ති (ම. නි. 1.240) ච එවමාදීහි සුත්තපදෙහි විභාවෙතබ්බො. අකාලිකාධිගමුපායතාය අකාලිකො. විජ්ජමානතාපරිසුද්ධතාහි එහිපස්සවිධිං අරහතීති එහිපස්සිකො. තතො එව වට්ටදුක්ඛනිත්ථරණත්ථිකෙහි අත්තනො චිත්තෙ උපනයනං, චිත්තස්ස වා තත්ථ උපනයනං අරහතීති ඔපනෙය්‍යිකො. විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා පරිචයෙන සම්මදෙව අත්ථවෙදං, ධම්මවෙදඤ්ච ලභන්තෙහි පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහීති. එවං සන්දිට්ඨිකාදිපදෙසු පරියත්තිධම්මම්පි පක්ඛිපිත්වා මනසිකාරො යුජ්ජතෙව.

සාති ගාථා. සමන්තභද්‍රකත්තාති සබ්බභාගෙහි සුන්දරත්තා. ධම්මස්සාති සාසනධම්මස්ස. කිඤ්චාපි අවයවවිනිමුත්තො සමුදායො නාම පරමත්ථතො කොචි නත්ථි, යෙසු පන අවයවෙසු සමුදායරූපෙන අවෙක්ඛිතෙසු ‘‘ගාථා’’ති සමඤ්ඤා, තං තතො භින්නං විය කත්වා සංසාමිවොහාරං ආරොපෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘පඨමෙන පාදෙන ආදිකල්‍යාණා’’තිආදිමාහ. ‘‘එකානුසන්ධික’’න්ති ඉදං නාතිබහුවිභාගං යථානුසන්ධිනා එකානුසන්ධිකං සන්ධාය වුත්තං, ඉතරස්ස පන තෙනෙව දෙසෙතබ්බධම්මවිභාගෙන ආදිමජ්ඣපරියොසානභාගා ලබ්භන්තීති. නිදානෙනාති කාලදෙසදෙසකපරිසාදිඅපදිසනලක්ඛණෙන නිදානගන්ථෙන. නිගමනෙනාති ‘‘ඉදමවොචා’’තිආදිකෙන (සං. නි. 1.249), ‘‘ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති (අ. නි. 10.27) වා යථාවුත්තත්ථනිගමනෙන.

අයං කථා විසෙසතො සුත්තපිටකසංවණ්ණනාති කත්වා සුත්තපිටකවසෙන ධම්මස්ස ආදිකල්‍යාණාදිකං දස්සෙත්වා ඉදානි සුත්තපිටකවිනයපිටකානං වසෙන තං දස්සෙතුං ‘‘සනිදානසඋප්පත්තිකත්තා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සනිදානසඋප්පත්තිකත්තාති යථාවුත්තනිදානෙන සනිදානතාය, සඅට්ඨුප්පත්තිකතාය ච. වෙනෙය්‍යානං අනුරූපතොති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා, ධම්මදෙසනාය ච තංතංසික්ඛාපදභාවෙන පඤ්ඤාපියමානස්ස වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං පවත්තියමානස්ස අනුරූපතො. අත්ථස්සාති දෙසියමානස්ස ච සීලාදිඅත්ථස්ස. ‘‘තං කිස්ස හෙතු (සං. නි. 1.249)? සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා (සං. නි. 3.95) තත්ථ තත්ථ හෙතූපමාගහණෙන හෙතුදාහරණයුත්තතො.

එවං සුත්තවිනයවසෙන පරියත්තිධම්මස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණතං දස්සෙත්වා ඉදානි තීණි පිටකානි එකජ්ඣං ගහෙත්වා තං දස්සෙතුං ‘‘සකලොපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සාසනධම්මොති –

‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා;

සචිත්තපරියොදපනං, එතං බුද්ධාන සාසන’’න්ති. (ධ. ප. 183; දී. නි. 2.90) –

එවං වුත්තස්ස සත්ථුසාසනස්ස පකාසකො පරියත්තිධම්මො. සීලෙන ආදිකල්‍යාණො සීලමූලකත්තා සාසනස්ස. සමථාදීහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො තෙසං සාසනසම්පත්තියා වෙමජ්ඣභාවතො. නිබ්බානෙන පරියොසානකල්‍යාණො තදධිගමතො උත්තරිකරණීයාභාවතො. සාසනෙ සම්මාපටිපත්ති නාම පඤ්ඤාය හොති, තස්සා ච සීලං, සමාධි ච මූලන්ති ආහ ‘‘සීලසමාධීහි ආදිකල්‍යාණො’’ති. පඤ්ඤා පන අනුබොධපටිවෙධවසෙන දුවිධාති තදුභයම්පි ගණ්හන්තො ‘‘විපස්සනාමග්ගෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො’’ති ආහ. තස්ස නිප්ඵත්ති ඵලං, කිච්චං නිබ්බානසච්ඡිකිරියා, තතො පරං කත්තබ්බං නත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඵලනිබ්බානෙහි පරියොසානකල්‍යාණො’’ති. ඵලග්ගහණෙන වා සඋපාදිසෙසනිබ්බානමාහ, ඉතරෙන ඉතරං, තදුභයඤ්ච සාසනසම්පත්තියා ඔසානන්ති ආහ ‘‘ඵලනිබ්බානෙහි පරියොසානකල්‍යාණො’’ති.

බුද්ධස්ස සුබොධිතා සම්මාසම්බුද්ධතා, තාය ආදිකල්‍යාණො තප්පභවත්තා. සබ්බසො සංකිලෙසප්පහානං වොදානං, පාරිපූරී ච ධම්මසුධම්මතා, තාය මජ්ඣෙකල්‍යාණො තංසරීරත්තා. සත්ථාරා යථානුසිට්ඨං තථා පටිපත්ති සඞ්ඝසුප්පටිපත්ති, තාය පරියොසානකල්‍යාණො, තාය සාසනස්ස ලොකෙ සුප්පතිට්ඨිතභාවතො. තන්ති සාසනධම්මං. තථත්තායාති යථත්තාය භගවතා ධම්මො දෙසිතො, තථත්තාය තථභාවාය. සො පන අභිසම්බොධි පච්චෙකබොධි සාවකබොධීති තිවිධො, ඉතො අඤ්ඤථා නිබ්බානාධිගමස්ස අභාවතො. තත්ථ සබ්බගුණෙහි අග්ගභාවතො, ඉතරබොධිද්වයමූලතාය ච පඨමාය බොධියා ආදිකල්‍යාණතා, ගුණෙහි වෙමජ්ඣභාවතො දුතියාය මජ්ඣෙකල්‍යාණතා, තදුභයාවරතාය, තදොසානතාය ච සාසනධම්මස්ස තතියාය පරියොසානකල්‍යාණතා වුත්තා.

එසොති සාසනධම්මො. නීවරණවික්ඛම්භනතොති විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා සද්ධම්මං සුණන්තස්ස නීවරණානං වික්ඛම්භනසම්භවතො. වුත්තං හෙතං –

‘‘යථා යථාවුසො, භික්ඛුනො සත්ථා වා ධම්මං දෙසෙති, අඤ්ඤතරො වා ගරුට්ඨානියො සබ්‍රහ්මචාරී, තථා තථා සො තත්ථ ලභති අත්ථවෙදං ලභති ධම්මවෙද’’න්ති (අ. නි. 5.26).

‘‘යස්මිං, භික්ඛවෙ, සමයෙ අරියසාවකො ඔහිතසොතො ධම්මං සුණාති, පඤ්චස්ස නීවරණානි තස්මිං සමයෙ පහීනානි හොන්තී’’ති (සං. නි. 5.219) –

ච ආදි. සමථවිපස්සනාසුඛාවහනතොති සමථසුඛස්ස ච විපස්සනාසුඛස්ස ච සම්පාදනතො. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘සො විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛ’’න්තිආදි (දී. නි. 1.279; ම. නි. 2.138).

තථා –

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානතං;

අමානුසී රතී හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො’’ති ච. (ධ. ප. 374, 373);

තථාපටිපන්නොති යථා සමථවිපස්සනාසුඛං ආවහති, යථා වා සත්ථාරා අනුසිට්ඨං, තථා පටිපන්නො සාසනධම්මො. තාදිභාවාවහනතොති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන ඉට්ඨාදීසු තාදිභාවස්ස ලොකධම්මෙහි අනුපලෙපස්ස ආවහනතො. එස භගවා වුත්තනයෙන තිවිධකල්‍යාණං ධම්මං දෙසෙන්තො යං සාසනබ්‍රහ්මචරියං, මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච පකාසෙති, තං යථානුරූපං අත්ථසම්පත්තියා සාත්ථං, බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනන්ති යොජනා.

තත්ථ අවිසෙසෙන තිස්සො සික්ඛා, සකලො ච තන්තිධම්මො සාසනබ්‍රහ්මචරියං. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘කතමෙසානං ඛො, භන්තෙ, බුද්ධානං භගවන්තානං බ්‍රහ්මචරියං නචිරට්ඨිතිකං අහොසී’’තිආදි (පාරා. 18). සබ්බසික්ඛානං මණ්ඩභූතසික්ඛත්තයසඞ්ගහිතො අරියමග්ගො මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීය’’න්ති (මහාව. 23; සං. නි. 5.186). යථානුරූපන්ති යථාරහං. සික්ඛත්තයසඞ්ගහං හි සාසනබ්‍රහ්මචරියං අත්ථසම්පත්තියා සාත්ථං. මග්ගබ්‍රහ්මචරියෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අත්ථසම්පත්තියාති සම්පන්නත්ථතාය. සම්පත්තිඅත්ථො හි ඉධ සහ-සද්දො. ඉතරං පන යථාවුත්තෙනත්ථෙන සාත්ථං, සබ්‍යඤ්ජනඤ්ච. යෙ පනෙත්ථ ‘‘වචනසභාවං සාත්ථං, අත්ථසභාවං සබ්‍යඤ්ජන’’න්ති විභජිත්වා වදන්ති, තං න සුන්දරං, තථා විභත්තස්ස පරියත්තිධම්මස්ස අභාවතො. සද්දත්ථා හි අභින්නරූපා විය හුත්වා විනියොගං ගච්ඡන්ති. තථා හි නෙසං ලොකියාමිස්සීභාවං පටිජානන්ති. සතිපි වා භෙදෙ ‘‘සබ්‍යඤ්ජන’’න්ති එත්ථ යදි තුල්‍යයොගො අධිප්පෙතො ‘‘සපුත්තො ආගතො’’තිආදීසු විය, එවං සති ‘‘අත්ථපටිසරණා, භික්ඛවෙ, හොථ, මා බ්‍යඤ්ජනපටිසරණා’’ති අත්ථප්පධානවාදො බාධිතො සියා, අථ විජ්ජමානතාමත්තං ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’තිආදීසු විය බ්‍යඤ්ජනසම්පත්ති අග්ගහිතා සියා. තස්මා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො.

සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනන්ති එත්ථ නෙත්තිනයෙනාපි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්කාසන…පෙ… සබ්‍යඤ්ජන’’න්ති වුත්තං. තත්ථ යදිපි නෙත්තියං බ්‍යඤ්ජනමුඛෙන බ්‍යඤ්ජනත්ථග්ගහණං හොතීති ‘‘අක්ඛරං පද’’න්තිආදිනා (නෙත්ති. 4 ද්වාදසපද) බ්‍යඤ්ජනපදානි පඨමං උද්දිට්ඨානි, ඉධ පන පාළියං ‘‘සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජන’’න්ති ආගතත්තා අත්ථපදානියෙව පඨමං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්කාසනපකාසනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සඞ්ඛෙපතො කාසනං දීපනං සඞ්කාසනං ‘‘මඤ්ඤමානො භික්ඛු බද්ධො මාරස්ස, අමඤ්ඤමානො මුත්තො’’තිආදීසු (සං. නි. 3.64) විය. තත්තකෙන හි තෙන භික්ඛුනා පටිවිද්ධං. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා’’තිආදි. පඨමං කාසනං පකාසනං. ආදිකම්මස්මිං හි අයං පසද්දො ‘‘පඤ්ඤපෙති පට්ඨපෙතී’’තිආදීසු (සං. නි. 2.20) විය. තික්ඛින්ද්‍රියාපෙක්ඛං චෙතං පදද්වයං උද්දෙසභාවතො. තික්ඛින්ද්‍රියො හි සඞ්ඛෙපතො පඨමඤ්ච වුත්තමත්ථං පටිපජ්ජති. සංඛිත්තස්ස විත්ථාරවචනං, සකිං වුත්තස්ස පුන වචනඤ්ච විවරණවිභජනානි. යථා ‘‘කුසලා ධම්මා’’ති සඞ්ඛෙපතො සකිංයෙව ච වුත්තස්ස අත්ථස්ස ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා? යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්ත’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 1) විත්ථාරතො විවරණවසෙන, විභජනවසෙන ච පුන වචනං. මජ්ඣිමින්ද්‍රියාපෙක්ඛමෙතං පදද්වයං නිද්දෙසභාවතො. විවටස්ස විත්ථාරතරාභිධානං, විභත්තස්ස ච පකාරෙහි ඤාපනං වෙනෙය්‍යානං චිත්තපරිතොසනං උත්තානීකරණපඤ්ඤාපනානි. යථා ‘‘ඵස්සො හොතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 2) විවටවිභත්තස්ස අත්ථස්ස ‘‘කතමො තස්මිං සමයෙ ඵස්සො? යො තස්මිං සමයෙ ඵස්සො ඵුසනා සම්ඵුසනා’’තිආදිනා (ධ. ස. 2) උත්තානීකිරියා, පඤ්ඤාපනා ච. මුදින්ද්‍රියාපෙක්ඛමෙතං පදද්වයං පටිනිද්දෙසභාවතො. ‘‘පඤ්ඤාපනපට්ඨපනවිවරණවිභජනඋත්තානීකරණපකාසනඅත්ථපදසමායොගතො’’තිපි පාඨො.

කථං පනායං පාඨවිකප්පො ජාතොති? වුච්චතෙ – නෙත්තිපාළියං ආගතනයෙන පුරිමපාඨො. තත්ථ හි –

‘‘සඞ්කාසනා පකාසනා,

විවරණා විභජනුත්තානීකම්මපඤ්ඤත්ති;

එතෙහි ඡහි පදෙහි,

අත්ථො කම්මඤ්ච නිද්දිට්ඨ’’න්ති. (නෙත්ති. 4 ද්වාදසපද) –

දෙසනාහාරයොජනාය ච එතස්සෙවත්ථස්ස ‘‘සඞ්කාසනා පකාසනා’’තිආදිනා ආගතං. පච්ඡිමො පන ‘‘පඤ්ඤපෙති පට්ඨපෙති විවරති විභජති උත්තානීකරොති ‘පස්සථා’ති චාහා’’ති (සං. නි. 2.20) සුත්තෙ ආගතනයෙන බ්‍යඤ්ජනමත්තකතො. එවඤ්ච නෙසං ද්වින්නං පාඨානං විසෙසො, න අත්ථතො. තථා හි සඞ්ඛෙපතො ‘‘පඨමං ඤාපනං පඤ්ඤාපනං, පඨමමෙව ඨපනං පට්ඨපන’’න්ති ඉමානි පදානි සඞ්කාසනපකාසනපදෙහි අත්ථතො අවිසිට්ඨානි. යඤ්ච පුරිමපාඨෙ ඡට්ඨං පදං ‘‘පකාරතො ඤාපන’’න්ති පඤ්ඤාපනං වුත්තං, තං දුතියපාඨෙ පකාසනපදෙන ‘‘නිබ්බිසෙසං පකාරතො කාසන’’න්ති කත්වා. යස්මා ඤාපනකාසනානි අත්ථාවභාසනසභාවතාය අභින්නානි, සබ්බෙසඤ්ච වෙනෙය්‍යානං චිත්තස්ස තොසනං, බුද්ධියා ච නිසානං යාථාවතො වත්ථුසභාවාවභාසනෙ ජායතීති. එවං අත්ථපදරූපත්තා පරියත්තිඅත්ථස්ස යථාවුත්තඡඅත්ථපදසමායොගතො සාත්ථං සාසනං.

අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසසම්පත්තියාති එත්ථ උච්චාරණවෙලායං අපරියොසිතෙ පදෙ වණ්ණො අක්ඛරං. ‘‘එකක්ඛරං පදං අක්ඛර’’න්ති එකෙ ‘‘ආ එවං කිර ත’’න්තිආදීසු ආ-කාරාදයො විය. ‘‘විසුද්ධකරණානං මනසා දෙසනාවාචාය අක්ඛරණතො අක්ඛර’’න්ති අඤ්ඤෙ. විභත්තියන්තං අත්ථඤාපනතො පදං. සඞ්ඛෙපතො වුත්තං පදාභිහිතං අත්ථං බ්‍යඤ්ජෙතීති බ්‍යඤ්ජනං, වාක්‍යං. ‘‘කිරියාපදං අබ්‍යයකාරකවිසෙසනයුත්තං වාක්‍ය’’න්ති හි වදන්ති. පකාරතො වාක්‍යවිභාගො ආකාරො. ආකාරාභිහිතං නිබ්බචනං නිරුත්ති. නිබ්බචනවිත්ථාරො නිස්සෙසුපදෙසතො නිද්දෙසො. එතෙසං අක්ඛරාදීනං බ්‍යඤ්ජනපදානං සම්පත්තියා සම්පන්නතාය සබ්‍යඤ්ජනං.

තත්‍රායමස්ස අත්ථපදසමායොගො, බ්‍යඤ්ජනසම්පත්ති ච – අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙති, පදෙහි පකාසෙති, බ්‍යඤ්ජනෙහි විවරති, ආකාරෙහි විභජති, නිරුත්තීහි උත්තානීකරොති, නිද්දෙසෙහි පඤ්ඤපෙති, තථා අක්ඛරෙහි උග්ඝාටෙත්වා පදෙහි විනෙති උග්ඝටිතඤ්ඤුං, බ්‍යඤ්ජනෙහි විපඤ්චෙත්වා ආකාරෙහි විනෙති විපඤ්චිතඤ්ඤුං, නිරුත්තීහි නෙත්වා නිද්දෙසෙහි විනෙති නෙය්‍යං. එවඤ්චායං ධම්මො උග්ඝටියමානො උග්ඝටිතඤ්ඤුං විනෙති, විපඤ්චියමානො විපඤ්චිතඤ්ඤුං, නිය්‍යමානො නෙය්‍යං. තත්ථ උග්ඝටනා ආදි, විපඤ්චනා මජ්ඣෙ, නයනමන්තෙ. එවං තීසු කාලෙසු තිධා දෙසිතො දොසත්තයවිධමනො ගුණත්තයාවහො තිවිධවෙනෙය්‍යවිනයනොති. එවම්පි තිවිධකල්‍යාණොයං ධම්මො අත්ථබ්‍යඤ්ජනපාරිපූරියා ‘‘සාත්ථො සබ්‍යඤ්ජනො’’ති වෙදිතබ්බො ‘‘පරිපුණ්ණො, පරිසුද්ධො’’ති ච.

අත්ථගම්භීරතාතිආදීසු අත්ථො නාම තන්තිඅත්ථො. ධම්මො තන්ති. පටිවෙධො තන්තියා, තන්තිඅත්ථස්ස ච යථාභූතාවබොධො. දෙසනා මනසා වවත්ථාපිතාය තන්තියා දෙසනා. තෙ පනෙතෙ අත්ථාදයො යස්මා සසාදීහි විය මහාසමුද්දො මන්දබුද්ධීහි දුක්ඛොගාහා, අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා ච, තස්මා ගම්භීරා. අථ වා අත්ථො නාම හෙතුඵලං. ධම්මො හෙතු. දෙසනා පඤ්ඤත්ති, යථාධම්මං ධම්මාභිලාපො, අනුලොමපටිලොමසඞ්ඛෙපවිත්ථාරාදිවසෙන වා කථනං. පටිවෙධො අභිසමයො, අත්ථානුරූපං ධම්මෙසු, ධම්මානුරූපං අත්ථෙසු, පඤ්ඤත්තිපථානුරූපං පඤ්ඤත්තීසු අවබොධො, තෙසං තෙසං වා ධම්මානං පටිවිජ්ඣිතබ්බො සලක්ඛණසඞ්ඛාතො අවිපරීතසභාවො. තෙපි චෙතෙ අත්ථාදයො යස්මා අනුපචිතකුසලසම්භාරෙහි දුප්පඤ්ඤෙහි සසාදීහි විය මහාසමුද්දො දුක්ඛොගාහා, අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා ච, තස්මා ගම්භීරා. තෙසු පටිවෙධස්සාපි අත්ථසන්නිස්සිතත්තා වුත්තං ‘‘අත්ථගම්භීරතාපටිවෙධගම්භීරතාහි සාත්ථ’’න්ති අත්ථගුණදීපනතො. තාසං ධම්මදෙසනානං බ්‍යඤ්ජනසන්නිස්සිතත්තා වුත්තං ‘‘ධම්මගම්භීරතාදෙසනාගම්භීරතාහි සබ්‍යඤ්ජන’’න්ති තාසං බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තිදීපනතො.

අත්ථෙසු පභෙදගතං ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. අත්ථධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාසු පභෙදගතං ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදාති ඉමිස්සාපි පටිසම්භිදාය අත්ථවිසයත්තා ආහ ‘‘අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාවිසයතො සාත්ථ’’න්ති, අත්ථසම්පත්තියා අසති තදභාවතො. ධම්මොති තන්ති. නිරුත්තීති තන්තිපදානං නිද්ධාරෙත්වා වචනං. තත්ථ පභෙදගතානි ඤාණානි ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාති ආහ ‘‘ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාවිසයතො සබ්‍යඤ්ජනන්ති, අසති බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා තදභාවතො. පරික්ඛකජනප්පසාදකන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා පරික්ඛකජනානං කිංකුසලගවෙසීනං පසාදාවහං, තස්මා සාත්ථං. අත්ථසම්පන්නන්ති ඵලෙන හෙතුනො අනුමානං නදීපූරෙන විය උපරි වුට්ඨිප්පවත්තියා. සාත්ථකතා පනස්ස පණ්ඩිතවෙදනීයතාය, සා පරමගම්භීරසණ්හසුඛුමභාවතො වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ගම්භීරො දුද්දසො’’තිආදි (මහාව. 8). ලොකියජනප්පසාදකන්ති සබ්‍යඤ්ජනන්ති යස්මා ලොකියජනස්ස පසාදාවහං, තස්මා සබ්‍යඤ්ජනං. ලොකියජනො හි බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා තුස්සති, ඉධාපි ඵලෙන හෙතුනො අනුමානං. සබ්‍යඤ්ජනතා පනස්ස සද්ධෙය්‍යතාය, සා ආදිකල්‍යාණාදිභාවතො වෙදිතබ්බා.

අථ වා පණ්ඩිතවෙදනීයතො සාත්ථ’’න්ති පඤ්ඤාපදට්ඨානතාය අත්ථසම්පන්නතං ආහ, තතො පරික්ඛකජනප්පසාදකං. සද්ධෙය්‍යතො සබ්‍යඤ්ජනන්ති සද්ධාපදට්ඨානතාය බ්‍යඤ්ජනසම්පන්නතං, තතො ලොකියජනප්පසාදකන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ගම්භීරාධිප්පායතො සාත්ථන්ති අධිප්පායතො අගාධාපාරතාය අත්ථසම්පන්නං අඤ්ඤථා තදභාවතො. උත්තානපදතො සබ්‍යඤ්ජනන්ති සුබොධසද්දතාය බ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං, පරමගම්භීරස්සපි අත්ථස්ස වෙනෙය්‍යානං සුවිඤ්ඤෙය්‍යභාවාපාදනතො. සබ්බොපෙස පඨමස්ස අත්ථද්වයස්ස පභෙදො දට්ඨබ්බො, තථා චෙව තත්ථ තත්ථ සංවණ්ණිතං. තථා හෙත්ථ විකප්පස්ස, සමුච්චයස්ස වා අග්ගහණං. උපනෙතබ්බස්සාති පක්ඛිපිතබ්බස්ස වොදානත්ථස්ස අවුත්තස්ස අභාවතො. සකලපරිපුණ්ණභාවෙනාති සබ්බභාගෙහි පරිපුණ්ණතාය. අපනෙතබ්බස්සාති සංකිලෙසධම්මස්ස.

පටිපත්තියාති සීලවිසුද්ධියාදිසම්මාපටිපත්තියා, තන්නිමිත්තං. අධිගමබ්‍යත්තිතොති සච්චපටිවෙධෙන අධිගමවෙය්‍යත්තියසබ්භාවතො සාත්ථං කපිලවතාදි විය තුච්ඡං නිරත්ථකං අහුත්වා අත්ථසම්පන්නන්ති කත්වා. පරියත්තියාති පරියත්තිධම්මපරිචයෙන. ආගමබ්‍යත්තිතොති දුරක්ඛාතධම්මෙසු පරිචයං කරොන්තස්ස විය සම්මොහං අජනෙත්වා බාහුසච්චවෙය්‍යත්තියසබ්භාවතො සබ්‍යඤ්චනං. බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා හි සති ආගමබ්‍යත්තීති. සීලාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධයුත්තතොති සීලාදීහි පඤ්චහි ධම්මකොට්ඨාසෙහි අවිරහිතත්තා. කෙවලපරිපුණ්ණං අනවසෙසෙන සමන්තතො පුණ්ණං පූරිතං. නිරුපක්කිලෙසතොති දිට්ඨිමානාදිඋපක්කිලෙසාභාවතො. නිත්ථරණත්ථායාති වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරණාය. ලොකාමිසනිරපෙක්ඛතොති කථඤ්චිපි තණ්හාසන්නිස්සයස්ස අනිස්සයනතො.

එවං ආදිකල්‍යාණතාදිඅපදෙසෙන සත්ථු පුරිමවෙසාරජ්ජද්වයවසෙන ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතතං විභාවෙත්වා ඉදානි පච්ඡිමවෙසාරජ්ජද්වයවසෙනාපි තං දස්සෙතුං ‘‘අත්ථවිපල්ලාසාභාවතො වා සුට්ඨු අක්ඛාතොති ස්වාක්ඛාතො’’ති වත්වා තමත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ විපල්ලාසමාපජ්ජතීති තෙසං ධම්මෙ ‘‘අන්තරායිකා’’ති වුත්තධම්මානං විපාකාදීනං අන්තරායිකත්තාභාවතො එකංසෙන අපායූපපත්තිහෙතුතාය අභාවතො. නිය්‍යානිකත්තාභාවතොති අතම්මයතාභාවතො, සංසාරතො ච නිය්‍යානිකාති වුත්තධම්මානං එකච්චයඤ්ඤකිරියාපකතිපුරිසන්තරඤ්ඤාණාදීනං තතො නිය්‍යානිකත්තාභාවතො විපරීතො එව හොති. තෙනාති අත්ථස්ස විපල්ලාසාපජ්ජනෙන. තෙ අඤ්ඤතිත්ථියා. තථාභාවානතික්කමනතොති කම්මන්තරායාදීනං පඤ්චන්නං අන්තරායිකභාවස්ස අරියමග්ගධම්මානං නිය්‍යානිකභාවස්ස කදාචිපි අනතිවත්තනතො.

නිබ්බානානුරූපාය පටිපත්තියාති අධිගන්තබ්බස්ස සබ්බසඞ්ඛතවිනිස්සටස්ස නිබ්බානස්ස අනුරූපාය සබ්බසඞ්ඛාරනිස්සරණූපායභූතාය සපුබ්බභාගාය සම්මාපටිපත්තියා අක්ඛාතත්තාති යොජනා. පටිපදානුරූපස්සාති සබ්බදුක්ඛනිය්‍යානිකභූතා ආරම්මණකරණමත්තෙනාපි කිලෙසෙහි අනාමසනීයා යාදිසී පටිපදා, තදනුරූපස්ස. සුපඤ්ඤත්තාති සීලාදික්ඛන්ධත්තයසඞ්ගහිතා සම්මාදිට්ඨිආදිප්පභෙදා මිච්ඡාදිට්ඨිආදීනං පහායිකභාවෙන සුට්ඨු සම්මදෙව විහිතා. සංසන්දති කිලෙසමලවිසුද්ධිතාය සමෙති. එවං මග්ගනිබ්බානානං පටිපදාපටිපජ්ජනීයභාවෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපතාය ස්වාක්ඛාතතං දස්සෙත්වා ඉදානි තිවිධස්සාපි ලොකුත්තරධම්මස්ස පච්චෙකං ස්වාක්ඛාතතං දස්සෙතුං ‘‘අරියමග්ගො චෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අන්තද්වයන්ති සස්සතුච්ඡෙදං, කාමසුඛඅත්තකිලමථානුයොගං, ලීනුද්ධච්චං, පතිට්ඨානායූහනන්ති එවං පභෙදං අන්තද්වයං. අනුපගම්මාති අනුපගන්ත්වා, අනුපගමනහෙතු වා. පටිපස්සද්ධකිලෙසානීති සුට්ඨු වූපසන්තකිලෙසානි, පටිපස්සද්ධිප්පහානවසෙන සම්මදෙව පහීනදොසානි. සස්සතාදිසභාවවසෙනාති ‘‘සස්සතඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙස්සාමි අමතඤ්ච තාණඤ්ච ලෙණඤ්චා’’තිආදිනා තෙසු තෙසු සුත්තෙසු සස්සතාදිභාවකිත්තනවසෙන.

148. ‘‘රාගාදීනං අභාවං කරොන්තෙන අරියපුග්ගලෙන සාමං දට්ඨබ්බො’’ති ඉමිනා ‘‘අරියමග්ගෙන මම රාගාදයො පහීනා’’ති සයං අත්තනා අනඤ්ඤනෙය්‍යෙන දට්ඨබ්බොති සන්දිට්ඨි, සන්දිට්ඨි එව සන්දිට්ඨිකො.

තෙන තෙන අරියසාවකෙන පරසද්ධාය පරස්ස සද්දහනෙන පරනෙය්‍යෙන ගන්තබ්බතං හිත්වා ඤාපෙතබ්බතං පහාය පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන කරණභූතෙන. පසත්ථා දිට්ඨි සන්දිට්ඨි යථා සම්බොජ්ඣඞ්ගො. අරියමග්ගො අත්තනා සම්පයුත්තාය සන්දිට්ඨියා කිලෙසෙ ජයති, අරියඵලං තාය එව අත්තනො කාරණභූතාය, නිබ්බානං ආරම්මණකරණෙන අත්තනො විසයීභූතාය සන්දිට්ඨියා කිලෙසෙ ජයතීති යොජනා.

භාවනාභිසමයවසෙන මග්ගධම්මො. සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන නිබ්බානධම්මො. ඵලම්පි හෙට්ඨිමං සකදාගාමිවිපස්සනාදීනං පච්චයභාවෙන උපරි මග්ගාධිගමස්ස උපනිස්සයභාවතො පරියායතො ‘‘දිස්සමානො වට්ටභයං නිවත්තෙතී’’ති වත්තබ්බතං ලභති.

149. නාස්ස කාලොති නාස්ස ආගමෙතබ්බො කාලො අත්ථි. යථා හි ලොකියකුසලස්ස ‘‘උපපජ්ජෙ, අපරපරියායෙ’’තිආදිනා ඵලදානං පති ආගමෙතබ්බො කාලො අත්ථි, න එවමෙතස්සාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න පඤ්චාහා’’තිආදි. පකට්ඨොති දූරො. ඵලදානං පති කාලො පකට්ඨො අස්සාති කාලිකො, කාලන්තරඵලදායී. තෙනාහ ‘‘අත්තනො ඵලදානෙ’’ති. පත්තොති උපනීතො. ඉදන්ති ‘‘අකාලිකො’’ති පදං.

150. විධින්ති විධානං, ‘‘එහි පස්සා’’ති එවංපවත්තවිධිවචනං. විජ්ජමානත්තාති පරමත්ථතො උපලබ්භමානත්තා. පරිසුද්ධත්තාති කිලෙසමලවිරහෙන සබ්බථා විසුද්ධත්තා. අමනුඤ්ඤම්පි කදාචි පයොජනවසෙන යථාසභාවප්පකාසනෙන දස්සෙතබ්බං භවෙය්‍යාති තදභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මනුඤ්ඤභාවප්පකාසනෙනා’’ති.

151. උපනෙතබ්බොති උපනෙය්‍යො, උපනෙය්‍යොව ඔපනෙය්‍යිකොති ඉමස්ස අත්ථස්ස අධිප්පෙතත්තා ආහ ‘‘උපනෙතබ්බොති ඔපනෙය්‍යිකො’’ති. චිත්තෙ උපනයනං උප්පාදනන්ති ආහ ‘‘ඉදං සඞ්ඛතෙ ලොකුත්තරධම්මෙ යුජ්ජතී’’ති. චිත්තෙ උපනයනන්ති පන ආරම්මණභූතස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණභාවූපනයනෙ අධිප්පෙතෙ අසඞ්ඛතෙපි යුජ්ජෙය්‍ය ‘‘ආරම්මණකරණසඞ්ඛාතං උපනයනං අරහතීති ඔපනෙය්‍යිකො’’ති. අල්ලීයනන්ති ඵුසනං. නිබ්බානං උපනෙති අරියපුග්ගලන්ති අධිප්පායො.

152. විඤ්ඤූහීති විදූහි, පටිවිද්ධසච්චෙහීති අත්ථො. තෙ පන එකංසතො උග්ඝටිතඤ්ඤූආදයො හොන්තීති ආහ ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤූආදීහී’’ති. ‘‘පච්චත්ත’’න්ති එතස්ස ‘‘පති අත්තනී’’ති භුම්මවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘අත්තනි අත්තනී’’ති. වෙදිතබ්බොති වුත්තං, කථං වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘භාවිතො මෙ’’තිආදි. තත්ථ ‘‘මෙ’’ති ඉමිනා ‘‘පච්චත්ත’’න්ති පදෙන වුත්තමත්ථං අන්වයතො දස්සෙත්වා පුන බ්‍යතිරෙකෙන දස්සෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ‘‘විඤ්ඤූහී’’ති ඉදං අන්තොගධාවධාරණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘බාලානං පන අවිසයො චෙසා’’ති ආහ.

එවං ආදිකල්‍යාණතාදිනා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අනුරූපදෙසනාය ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතතං දස්සෙත්වා ඉදානි පුරිමස්ස පුරිමස්ස පච්ඡිමං පච්ඡිමං පදං කාරණවචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සන්දිට්ඨිකත්තාති යස්මා අයං ධම්මො වුත්තනයෙන සාමං දට්ඨබ්බො, සන්දිට්ඨියා කිලෙසෙ විද්ධංසෙති, සන්දස්සනඤ්ච අරහති, තස්මා ස්වාක්ඛාතො දුරක්ඛාතෙ තිත්ථියධම්මෙ තදභාවතො. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි යථාරහං අත්ථො දට්ඨබ්බො.

153. තස්සෙවන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං බුද්ධානුස්සතියං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.