පහාතබ්බධම්මපහානකථාවණ්ණනා

829. යෙ ධම්මාති යෙ සංකිලෙසධම්මා. සංයොජනාදීසු සංයොජනට්ඨෙන බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනානි, විබාධනට්ඨෙන, උපතාපනට්ඨෙන වා කිලෙසා, මිච්ඡාසභාවාති මිච්ඡත්තා, ලොකෙ ධම්මා ලොකපරියාපන්නා ධම්මාති ලොකධම්මා, මච්ඡෙරස්ස භාවො, කම්මං වාති මච්ඡරියං, විපරීතට්ඨෙන විපල්ලාසා, ගන්ථනට්ඨෙන ගන්ථා, අයුත්තා ගතීති අගති, ආසවන්තීති ආසවා, ඔහනන්තීති ඔඝා, යොජනට්ඨෙන යොගා, නීවරන්තීති නීවරණානි, ධම්මසභාවං අතික්කම්ම පරතො ආමසන්තීති පරාමාසා, භුසං ආදියන්තීති උපාදානානි, අප්පහීනභාවෙන සන්තානෙ අනු අනු සෙන්තීති අනුසයා, මලීනභාවකරණට්ඨෙන මලා, අකුසලකම්මානි ච තානි සුගතිදුග්ගතීනං, තත්ථ නිබ්බත්තනකසුඛදුක්ඛානඤ්ච පථා චාති අකුසලකම්මපථා, චිත්තං උප්පජ්ජති එත්ථාති චිත්තුප්පාදො, චිත්තචෙතසිකරාසි, අකුසලො ච සො චිත්තුප්පාදො චාති අකුසලචිත්තුප්පාදොති අකුසලසද්දං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං.

ඛන්ධෙහි ඛන්ධානන්ති ඉධලොකක්ඛන්ධෙහි පරලොකක්ඛන්ධානං. යාවඤ්හි තෙති තෙ රූපරාගාදයො යාව පවත්තන්ති න සමුච්ඡිජ්ජන්ති, තාව එතෙසං ඛන්ධඵලදුක්ඛානං අනුපරමො අවිච්ඡෙදොති. එතෙන තෙසං සංයොජනත්ථං විභාවෙති. උද්ධන්ති රූපාරූපභවෙසු, තතියමග්ගුප්පත්තියා වා උද්ධං. උද්ධං භජන්තීති උද්ධංභාගා, රූපාරූපභවා, තෙසං අවිච්ඡෙදහෙතුතාය හිතානි උද්ධංභාගියානි.

කිලිස්සන්ති, කිලෙසෙන්ති චාති දුවිධම්පි අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සයං සංකිලිට්ඨත්තා’’තිආදිමාහ.

මිච්ඡාවිමුත්ති ‘‘ලොකථූපිකාදීසු මොක්ඛො’’ති පවත්තමිච්ඡාවිමොක්ඛො. අභිනිවිසනාදිවසෙන මිච්ඡා විපරීතං න සම්මා පවත්තනතො මිච්ඡාඤාණං මොහොව.

ලොකප්පවත්තියාති ඛන්ධප්පවත්තියං සති. අනුපරමධම්මකත්තාති පුඤ්ඤපාපවසෙන අපරාපරං අවිච්ඡිජ්ජනතො. ‘‘ලාභහෙතුකො ලාභො’’තිආදිනා කාරණොපචාරෙන.

ආවාසෙ මච්ඡරියං, ආවාසහෙතුකං වා මච්ඡරියං ආවාසමච්ඡරියං.

තයොති වත්ථුං අභින්දිත්වා වුත්තං, භින්දිත්වා පන වුච්චමානෙ ද්වාදස හොන්ති.

ගන්ථකරණං කාරණභාවෙන පටිබද්ධතාකරණං ගන්ථනන්ති තං රූපකායෙපි ලබ්භතීති ආහ ‘‘නාමකායස්ස චෙව රූපකායස්ස චා’’ති. තත්ථ බ්‍යාපාදස්සාපි අභිසජ්ජනුපනය්හවසෙන පවත්තනතො ගන්ථනට්ඨො වෙදිතබ්බො, යතො තස්ස පටිඝසංයොජනභාවො වුත්තො.

ඡන්දදොසමොහභයෙහීති ඡන්දදොසමොහභයහෙතු. තඤ්හීති අකත්තබ්බකරණං, කත්තබ්බාකරණඤ්ච.

සවනාති පවත්තනතො. සවනතොති කිලෙසාසුචිභාවෙන විස්සන්දනතො. පුන සවනතොති පසවනතො.

ආකඩ්ඪනට්ඨෙන, දුරුත්තරණට්ඨෙන චාති එතෙන ඔඝා විය ඔඝාති දස්සෙති. ආරම්මණෙන, දුක්ඛෙන ච වියොගස්ස අප්පදානසඞ්ඛාතෙන යොජනට්ඨෙන යොගාති දස්සෙති, සංකිලෙසකරණට්ඨෙනාති අත්ථො. තෙසඤ්ඤෙවාති කාමරාගාදීනංයෙව. තෙ හි සොතවසෙන වත්තමානා සොතො විය සොතපතිතෙ සත්තෙ අපායසමුද්දං පාපෙන්ති, සංසාරසමුද්දතො ච සීසං උක්ඛිපිතුං න දෙන්ති, යථාගහිතඤ්ච ආරම්මණං විස්සජ්ජිතුං න දෙන්ති, යාදිසඤ්ච පාපං කත්වා දුක්ඛප්පත්තෙ පුනපි තාදිසෙන යොජෙන්ති.

චිත්තස්සාති කුසලචිත්තස්ස, විසෙසතො ඣානචිත්තස්ස. ආදිතො වරණං ආවරණං. කිලෙසවාසනං නෙත්වා වරණං නීවරණං. කුට්ටකවාටාදීහි විය පිදහනං පටිච්ඡාදනං, තං පන කුසලාදීනි සඞ්ගණ්හිතුං, පරිඤ්ඤාතුං, ඤාතුඤ්ච අප්පදානවසෙන දට්ඨබ්බං.

තස්ස තස්ස ධම්මස්ස සභාවන්ති කායාදිකස්ස තස්ස තස්ස ධම්මස්ස අසුභාදිසභාවං. අභූතං සභාවන්ති සුභාදිසභාවං.

ථාමගතට්ඨෙනාති ථාමගතභාවෙන. ථාමගතන්ති ච අනඤ්ඤසාධාරණො කාමරාගාදීනං සභාවො දට්ඨබ්බො. යෙන තෙ එව භගවතා ‘‘අනුසයා’’ති වුත්තා. අනුසයනඤ්ච මග්ගෙන අප්පහීනභාවෙන පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනාරහතා. තෙනාහ ‘‘පුනප්පුනං කාමරාගාදීනං උප්පත්තිහෙතුභාවෙන අනුසෙන්තියෙවා’’ති.

දුම්මොචනීයභාවෙන පවත්තිං සන්ධායාහ ‘‘තෙලඤ්ජනකලලං වියා’’ති.

830. සෙසාති අනපායගමනීයා. සුඛුමා කාමරාගපටිඝාති සම්බන්ධො. චතුත්ථඤාණවජ්ඣා එවාති අවධාරණෙන පඨමඤාණාදිවජ්ඣතා නිවත්තීයති. තයිදං නියමදස්සනං අඤ්ඤත්ථාපි නෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පරතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘නියමං න කරිස්සාමා’’ති එතෙන නියමෙ අකතෙ හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣතාපි අනුඤ්ඤාතා එව හොතීති.

ලොභ…පෙ… චතුත්ථඤාණවජ්ඣානීතිආදීසු පඨමඤාණාදීහි හතාපායගමනීයාදිභාවානීති අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. ආදිසද්දෙන ඔළාරිකසුඛුමතා ගහිතා.

යසෙති පරිවාරෙ.

අගතීසු ඡන්දාදයො කිඤ්චාපි උපරිමග්ගවජ්ඣා, තථාපි තංමූලකස්ස අකත්තබ්බකරණස්ස, කත්තබ්බාකරණස්ස ච අපායගමනීයතාය පඨමමග්ගවජ්ඣා.

කතාකතාකුසලාකුසලවිසයං යං විප්පටිසාරභූතං කුක්කුච්චං, තං ඉධ තතියඤාණවජ්ඣං වුත්තං. යං පන ‘‘කුක්කුච්චපකතතාය ආපත්තිමාපජ්ජතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 438; කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) වුත්තං කුක්කුච්චං, තං සන්ධාය ‘‘කුක්කුච්චවිචිකිච්ඡා සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්තී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1176) අට්ඨසාලිනියං වුත්තං. තස්මා ද්වින්නං වචනානං අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අඤ්ඤෙසුපි එදිසෙසු ඨානෙසු අධිප්පායො මග්ගිතබ්බො, න විරොධතො පච්චෙතබ්බො. ඔළාරිකානවසෙසප්පහානං වා සන්ධාය කුක්කුච්චස්ස පඨමතතියඤාණවජ්ඣතා වුත්තාති වෙදිතබ්බං. ‘‘භගවතා පටික්ඛිත්තං අනුවසිත්වා අනුවසිත්වා ආවසථපිණ්ඩං භුඤ්ජිතු’’න්ති, ‘‘කුක්කුච්චායන්තො න පටිග්ගහෙසී’’ති (පාචි. 204) පන ආගතං කුක්කුච්චං, න නීවරණං අරහතො උප්පජ්ජනතො, නීවරණපටිරූපකං පන ‘‘කප්පති න කප්පතී’’ති වීමංසනභූතං විනයකුක්කුච්චං නාම, තං තථාපවත්තචිත්තුප්පාදොව.

කාමරාගපටිඝානුසයා අණුසහගතා තතියඤාණවජ්ඣා. ඔළාරිකානං පන දුතියඤාණවජ්ඣතා හෙට්ඨා වුත්තනයාව.

චිත්තුප්පාදග්ගහණෙන චෙත්ථ මක්ඛපළාසමායාසාඨෙය්‍යපමාදථම්භසාරම්භාදීනං සඞ්ගහො කතොති දට්ඨබ්බං.

831. අඵලො වායාමොති එත්ථ අතීතානං තාව පජහනෙ අඵලො හොතු වායාමො නිරුද්ධත්තා, අනාගතානං පන කථන්ති තෙසම්පි වක්ඛමානං අවිපරීතමත්ථං අජානන්තො නත්ථිතාමත්තං ගහෙත්වා චොදෙති, තථාපි ‘‘අඵලො’’ති පුබ්බෙ පහාතබ්බානං නත්ථිතාය චොදනා කතා, ඉදානි පහානස්ස. යදි හි පහානං අත්ථි, කථං පහාතබ්බා සන්ති? අථ පහාතබ්බා සන්ති, කථං පහානං හොති? පහාතබ්බා ච සන්ති, පහානඤ්ච හොතීති විප්පටිසිද්ධමෙතං. කස්මා? පහාතබ්බෙසු සන්තෙසු පහානස්ස අසම්භවතො තදුපගො වායාමො අඵලො ආලොකතමානං සහාවට්ඨානෙ සති ආලොකස්ස අඵලතා විය. අථාපි කථඤ්චි පහානං සියා? සංකිලෙසිකා ච මග්ගභාවනා ආපජ්ජති පහාතබ්බපහායකානං සහාවට්ඨානතො. විප්පයුත්තතා වා කිලෙසානං චිත්තවිප්පයුත්තසඞ්ඛාරවාදීනං විප්පයුත්තසඞ්ඛාරානං වියාති අධිප්පායො. තං පන නෙසං වාදීනං යථා මතිමත්තං, එවමිධාපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න ච පච්චුප්පන්නකිලෙසො චිත්තවිප්පයුත්තො නාම අත්ථී’’ති. අරූපධම්මා හි එකවත්ථුකාදිභාවෙන වත්තමානා ඛණත්තයපරියාපන්නා පච්චුප්පන්නා, තෙ කථං චිත්තෙන විප්පයුත්තා නාම සියුං, තස්මා නත්ථෙව විප්පයුත්තතා කිලෙසානං. ආවෙණිකාති අසාධාරණා, සයමෙව උප්පාදිතා පාළි අනාරුළ්හාති අධිප්පායො. පාළියංයෙව හි පටික්ඛිත්තන්ති සම්බන්ධො. ස්වායං පුග්ගලො. හඤ්චීති යදි.

විනිබද්ධොති මානෙන පත්ථද්ධචිත්තො. පරාමට්ඨොති මිච්ඡාභිනිවිට්ඨො. ථාමගතොති ථාමගතකිලෙසො ථිරභාවගතානුසයො. තෙන හි නත්ථි මග්ගභාවනාති යස්මා තීසුපි කාලෙසු කිලෙසානං පහානං න යුජ්ජති, තිකාලිකා ච කිලෙසා, තස්මා නත්ථි මග්ගභාවනා, තාය සාධෙතබ්බං කිච්චං නත්ථීති අත්ථො. ‘‘න හි නත්ථි මග්ගභාවනා’’තිආදිනා චතුක්ඛත්තුං වුත්තස්ස පටික්ඛෙපස්ස පටික්ඛෙපො. ඉදං වුත්තං ‘‘පාළියංයෙව හී’’තිආදිං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං.

එවමෙවාති යථා අජාතඵලෙ තරුණරුක්ඛෙ මූලෙ ඡින්නෙ අසති ඡෙදනෙ ආයතිං උප්පජ්ජනාරහානි ඡෙදනපච්චයා අනුප්පජ්ජමානානි විනට්ඨානි නාම හොන්ති, එවමෙව මග්ගභාවනාය අසති උප්පජ්ජනාරහා කිලෙසා මග්ගභාවනාය අනුප්පජ්ජමානා ‘‘පහීනා’’ති වුච්චන්තීති උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං. උප්පාදොති උප්පාදසීසෙන උප්පාදවන්තො ඛන්ධා වුත්තා. අනුප්පාදෙති නිබ්බානෙ. අජාතායෙව න ජායන්ති, තස්මා පහීනා නාම හොන්තීති ‘‘නත්ථි කිලෙසප්පහාන’’න්ති පරවාදිනා කතො පටික්ඛෙපො ‘‘න හී’’ති පටික්ඛිත්තො. තෙ පන නෙව උප්පජ්ජිත්වා විගතා, නාපි භවිස්සන්ති, න ච උප්පන්නාති ‘‘අතීතෙ කිලෙසෙ පජහතී’’තිආදි න වත්තබ්බන්ති දස්සෙති. හෙතුනිරොධාති දුක්ඛහෙතූනං කිලෙසානං නිරොධා. දුක්ඛනිරොධොති ආයතිං උප්පජ්ජනකදුක්ඛස්ස නිරොධො. උප්පාදපවත්තනිමිත්තායූහනා පච්චුප්පන්නභවවසෙන ගහිතා.

832. එතෙනාති ‘‘අජාතායෙව න ජායන්තී’’තිආදිවචනෙන. විපස්සනාය ආරම්මණභූතං උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතං භූමිපවත්තිට්ඨානං ලද්ධවන්තො භූමිලද්ධා යථා ‘‘අග්ගිආහිතො’’ති, ලද්ධභූමිකාති අත්ථො. වත්තමානාදිඋප්පන්නවිධුරතාය භූමිලද්ධුප්පන්නා එව නාම තෙති වුත්තං.

833. අනුභවිත්වා, භවිත්වා ච අපගතං භූතාපගතං. අනුභූතභූතා හි භූතතාසාමඤ්ඤෙන භූතසද්දෙන වුත්තා. සාමඤ්ඤමෙව හි උපසග්ගෙන විසෙසීයතීති. අනුභූතසද්දො ච කම්මවචනිච්ඡාය අභාවතො අනුභාවකවාචකො දට්ඨබ්බො. විකප්පගාහවසෙන රාගාදීහි, තබ්බිපක්ඛෙහි ච අකුසලං, කුසලඤ්ච ආරම්මණරසං අනුභවති, න විපාකො කම්මවෙගක්ඛිත්තත්තා, නාපි කිරියා අහෙතුකානං අතිදුබ්බලතාය, සහෙතුකානඤ්ච ඛීණකිලෙසස්ස ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවතො උප්පජ්ජමානානං අතිසන්තවුත්තිත්තා. එත්ථ ච පුරිමනයෙ කුසලාකුසලමෙව වත්තුං අධිප්පායවසෙන ‘‘භූතාපගත’’න්ති වුත්තං. යං ‘‘උප්පන්නානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා’’ති (සං. නි. 5.651-662; විභ. 390-391) එත්ථ ‘‘උප්පන්න’’න්ති ගහෙත්වා තංසදිසානං පහානං, වුද්ධි ච වුත්තා. පච්ඡිමනයෙ ච-සද්දෙන කුසලාකුසලඤ්ච ආකඩ්ඪිත්වා සබ්බං සඞ්ඛතං වුත්තං භුත්වාපගතභාවාභිධානාධිප්පායෙන. විපච්චිතුං ඔකාසකරණවසෙන උප්පත්තිතං අතීතං කම්මඤ්ච තතො උප්පජ්ජිතුං ආරද්ධො විපාකො ච අනාගතො ඔකාසකතුප්පන්නොති වුත්තො ඔකාසො කතො එතෙන, ඔකාසො කතො එතස්සාති ච අත්ථද්වයවසෙන, යං උප්පන්නසද්දෙන විනාපි විඤ්ඤායමානං උප්පන්නං සන්ධාය ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, සඤ්චෙතනිකානං කම්මාන’’න්තිආදි (අ. නි. 10.217, 219) වුත්තං.

තාසු තාසු භූමීසූති මනුස්සදෙවාදිඅත්තභාවසඞ්ඛාතෙසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු. තස්මිං තස්මිං සන්තානෙ අනුප්පත්තිධම්මතං අනාපාදිතතාය අසමූහතං. අසමූහතත්තායෙව හිස්ස නත්ථීති නවත්තබ්බතාය උප්පන්නවොහාරො.

834. ‘‘කා භූමි, කො වා භූමිලද්ධො’’ති ආසඞ්කං නිවත්තෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි ආරද්ධං. ‘‘විපස්සනාය ආරම්මණභූතා’’ති එතෙන ඛන්ධානං අපරිඤ්ඤාතතං දස්සෙති, න ආරම්මණභාවමත්තං තෙභූමකග්ගහණෙනෙව තස්ස සිද්ධත්තා. අපරිඤ්ඤාතා හි ඛන්ධා කිලෙසානං භූමීති අධිප්පෙතා. ඛන්ධෙසු වත්ථුභූතෙසු. ආරම්මණවසෙනාති ආරම්මණකරණවසෙන. අතීතානාගතෙ, පගෙව පච්චුප්පන්නෙති අධිප්පායො. තන්ති තං අඤ්ඤසන්තානගතං කිලෙසජාතං. තතො අඤ්ඤස්මිං සන්තානෙ ආරම්මණකරණමත්තෙන භූමිලද්ධං නාම යදි සියාති සම්බන්ධො. තස්සාති කිලෙසජාතස්ස. අප්පහෙය්‍යතො පරසන්තතිපතිතත්තා න කොචි භවමූලං පජහෙය්‍ය. භූමිලද්ධඤ්හි අනුසයිතං නාම හොතීති අධිප්පායො. වත්ථුවසෙනාති උප්පත්තිට්ඨානවසෙන. යත්ථ යත්ථ භවෙ, සන්තානෙ වා. පරිඤ්ඤාතානං අභූමිභාවතො ‘‘අපරිඤ්ඤාතා’’ති වුත්තං. උප්පාදතො පභුතීති තෙසං ඛන්ධානං උප්පජ්ජනතො පට්ඨාය. කිලෙසානං අප්පහීනභාවං ඨපෙත්වා අඤ්ඤස්ස කාරණස්ස අභාවතො තෙසු ඛන්ධෙසු කිලෙසජාතං අනුසෙති, තස්මා තං අනුසයිතං කිලෙසජාතං, තෙනෙව අනුසයනසඞ්ඛාතෙන අප්පහීනට්ඨෙන භූමිලද්ධන්ති වෙදිතබ්බං.

835. තත්ථ ච භූමිභූතෙසු ඛන්ධෙසු න සබ්බෙ සබ්බෙසං වත්ථූ හොන්ති, අථ ඛො විසෙසො අත්ථීති තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්ස යෙසූ’’තිආදි. තත්ථ යස්සාති යස්ස පුග්ගලස්ස. යෙසූති සතිපි අජ්ඣත්තභාවසාමඤ්ඤෙ යෙසු අතීතාදිකාමාවචරාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධෙසු. තෙ එව යථානුසයිතා ඛන්ධා. කිං පනෙතෙ කිලෙසා ආරම්මණං කරොන්තා විය පරිච්ඡිජ්ජ පරිච්ඡිජ්ජ අනුසෙන්තීති? යතො තෙ එව ඛන්ධා තෙසං කිලෙසානං වත්ථූති වුත්තා, න හෙව ඛො අනුසයානං වත්ථුං පරිච්ඡිජ්ජ පවත්ති අත්ථි. අතීතාදිකාමාවචරාදිවසෙන පන යථාපරිච්ඡින්නෙ වත්ථුස්මිං යො කිලෙසානං අප්පහීනට්ඨො, සො පරිච්ඡිජ්ජ පවත්තො විය හොතීති ‘‘අතීතක්ඛන්ධෙසූ’’තිආදි වුත්තං. තෙන වත්ථුවසෙන භූමිලද්ධං හොතීති වත්ථුභෙදෙන සියා තස්ස භෙදොති දස්සෙති. තථාවවත්ථිතභාවතො එව හි ‘‘අඤ්ඤතරො ලොලජාතිකො තං රසපථවිං අඞ්ගුලියා සායී’’තිආදිවචනං (දී. නි. 3.120) කාමාවචරක්ඛන්ධෙසු අනුසයිතානං රසතණ්හාදීනං රූපාරූපාවචරක්ඛන්ධෙ අතික්කමිත්වා පුන කාමාවචරක්ඛන්ධවත්ථුකතං විභාවෙති. තෙනාහ ‘‘තථා කාමාවචරක්ඛන්ධෙසූ’’තිආදි. යථා චෙත්ථ රූපාරූපාවචරක්ඛන්ධෙ අතික්කමිත්වා පවත්ති, එවං කාමාවචරක්ඛන්ධෙ අතික්කමිත්වා පවත්ති හොතීති ආහ ‘‘එස නයො රූපාරූපාවචරෙසූ’’ති.

පරියුට්ඨානාභිභවනවසෙන ච කිලෙසානං අනුසයනට්ඨො අනුමීයති තදභාවෙ අභාවතො. යස්ස යෙ අනුසයා පහීනා, තෙසං වත්ථු තෙන සමතික්කන්තං පරිඤ්ඤාතත්තාති කුතො නෙසං භූමිසමඤ්ඤාති දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සොතාපන්නාදීසු පනා’’තිආදි. ඉධ වට්ටමූලකිලෙසාති අනුසයා අධිප්පෙතා, න අවිජ්ජා, භවතණ්හා ච. යං කිඤ්චි චෙතනාචෙතසිකභෙදං, කායිකාදිභෙදං වා. ඉතීති එවං, අප්පහීනානුසයත්තාති අධිප්පායො. අස්සාති පුථුජ්ජනස්ස. තෙ පනෙතෙ අනුසයා අතීතාදිකාමාවචරාදිවසෙන යථාපරිච්ඡින්නෙ තත්ථ තත්ථ වත්ථුස්මිං අනුසයන්තාපි තෙ තෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අවිභාගෙනෙව වත්ථුං කත්වා අනුසෙන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘තස්සෙතං වට්ටමූල’’න්තිආදිමාහ.

836. ඉදානි තමත්ථං අන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙන උපමාය විභාවෙතුං ‘‘පථවීරසාදි වියා’’තිආදි වුත්තං. රුක්ඛගච්ඡලතාදීනං පච්චයභූතො සසම්භාරපථවියා රසො පථවීරසො. ආපොරසෙපි එසෙව නයො. සාඛා නාම ඛුද්දකසාඛා. පසාඛො විටපො. රුක්ඛපවෙණින්ති රුක්ඛපරාපරං. සන්තානයමානෙති අපරාපරං අනුප්පබන්ධන්තෙ.

මණ්ඩූකකණ්ටකොති එකො මච්ඡකණ්ටකොති වදන්ති. අනුපාදානොති පහීනචතුරුපාදානො, රූපාදීසු වා කිඤ්චිපි අගණ්හන්තො.

837. ඉධ සමුදාචාරො නාම ලද්ධත්තලාභතාති ඛණත්තයසමඞ්ගිසමුදාචාරුප්පන්නන්ති ආහ ‘‘වත්තමානුප්පන්නමෙව සමුදාචාරුප්පන්න’’න්ති. පුබ්බභාගෙ අනුප්පජ්ජමානම්පීති තස්මිං ආපාථගතෙ ආරම්මණෙ ආදිතො පවත්තජවනවාරෙසු අනුප්පජ්ජමානම්පි. අධිග්ගහිතත්තාති අයොනිසොමනසිකාරෙන අභිරුය්හ ගහිතත්තා, දළ්හං ගහිතත්තාති අත්ථො. අපරභාගෙති අපරස්මිං කාලභාගෙ, කාලන්තරෙති අත්ථො. එකන්තෙන උප්පත්තිතොති පච්චයසමවායෙ සති තථා අයොනිසොමනසිකාරස්ස තත්ථ නිබ්බත්තත්තා නියමෙන උප්පජ්ජනතො. කල්‍යාණිගාමෙති එවංනාමකෙ ගාමෙ. රොහණෙ කිර අභිරූපානං ඉත්ථීනං උප්පත්තිට්ඨානතාය සො ගාමො තථා වුච්චති. චිත්තසන්තතිමනාරුළ්හන්ති පච්චුප්පන්නතං පටිසෙධෙති. ‘‘උප්පත්තිනිවාරකස්ස හෙතුනො අභාවා’’ති එතෙන පච්චයෙ සති පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනාරහතාය අවික්ඛම්භිතස්ස උප්පන්නතාපරියායොති දස්සෙති. නනු ච අසමූහතුප්පන්නම්පි පච්චයෙ සති උප්පජ්ජනාරහමෙව? සච්චමෙතං, පහානවිසෙසභාවකතො පන නෙසං භෙදො. යථා අවික්ඛම්භිතාසමූහතභූමිලද්ධුප්පන්නං සති පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනාරහං, එවං ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නම්පීති තිවිධස්සාපි භූමිලද්ධෙන එකසඞ්ගහතා වුත්තා.

838. අකුසලම්පි භූතාපගතුප්පන්නං අතීතත්තා න පහාතබ්බං, තථා එකච්චං ඔකාසකතුප්පන්නං ඉතරං අප්පහාතබ්බතො, සෙසද්වයං ඛණත්තයසමඞ්ගිභාවතොති ආහ ‘‘අමග්ගවජ්ඣත්තා’’ති. කෙනචීති චතූසු මග්ගඤාණෙසු කෙනචි. තස්සාති යථාවුත්තස්ස චතුබ්බිධස්සපි උප්පන්නස්ස. තං උප්පන්නභාවං විනාසයමානන්ති අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනෙන උප්පජ්ජනාරහතං විනාසෙන්තං. පඨමං ලොකියඤාණෙන යථාබලං පහීනමෙව ලොකුත්තරඤාණං පජහතීති ලොකියග්ගහණං කතං.