පරිඤ්ඤාදිකිච්චකථාවණ්ණනා

839. සච්චාභිසමයකාලස්මින්ති චතුන්නං අරියසච්චානං පටිවිජ්ඣනක්ඛණෙ. වුත්තානීති ‘‘දුක්ඛං පරිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්තිආදිනා (සං. නි. 5.1099), ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සතී’’තිආදිනා (සං. නි. 5.1100) ච වුත්තානි. යථාසභාවෙනාති අවිපරීතසභාවෙන. ‘‘ජානිතබ්බානී’’ති වත්වා තෙසං ජානනවිධිං උපමාවසෙන අට්ඨකථායං තාව වුත්තනයෙන දස්සෙතුං ‘‘වුත්තං හෙත’’න්තිආදි වුත්තං.

තත්ථ යථා පදීපොතිආදි එකස්ස ඤාණස්ස එකක්ඛණෙ චත්තාරි කිච්චානි කථං සම්භවන්ති. න හි තාදිසං කිඤ්චි ලොකෙ දිට්ඨං අත්ථි, න ච වචනං ලබ්භතීති අන්තොලීනචොදනං මනසි කත්වා වුත්තං ‘‘පරිඤ්ඤාභිසමයෙනා’’ති. අනවසෙසතො පරිච්ඡිජ්ජ ජානනසඞ්ඛාතෙන පටිවිජ්ඣනෙන අභිසමෙති අසම්මොහවසෙන පටිවිජ්ඣති. පහානාභිසමයෙනාති සමුච්ඡෙදප්පහානසඞ්ඛාතෙන පටිවිජ්ඣනෙන අසම්මොහතො අභිසමෙති. මග්ගං භාවනාභිසමයෙනාති මග්ගඤාණං සම්මාසඞ්කප්පාදිසෙසමග්ගං සහජාතාදිපච්චයතාවසෙන භාවනාභිසමයෙන. අභිසමෙති පුබ්බභාගභාවනාසම්භූතෙන අරියමග්ගභාවනාසඞ්ඛාතෙන පටිවිජ්ඣනෙන අභිසමෙති අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣති. මග්ගඤාණඤ්හි සම්පයුත්තධම්මෙසු සම්මොහං විද්ධංසෙන්තං අත්තනිපි සම්මොහං විද්ධංසෙතියෙව. නිරොධන්ති නිබ්බානං. සච්ඡිකිරියාභිසමයෙනාති පච්චක්ඛකරණසඞ්ඛාතෙන පටිවිජ්ඣනෙන. පාපුණාතීති අධිගච්ඡති. ස්වායං අධිගමො දස්සනපටිවෙධොති ආහ ‘‘පස්සති පටිවිජ්ඣතී’’ති.

‘‘නිරොධං…පෙ… පටිවිජ්ඣතී’’ති එතෙන නිරොධසච්චමෙකං ආරම්මණපටිවෙධෙන චත්තාරිපි සච්චානි අසම්මොහපටිවෙධෙන මග්ගඤාණං පටිවිජ්ඣතීති එවං යුත්තිවසෙන විභාවිතං එකපටිවෙධං ආගමෙනපි සාධෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘සබ්බං වෙදිතබ්බ’’න්ති ඉමිනා ‘‘යො දුක්ඛසමුදයං පස්සති, සො දුක්ඛම්පි පස්සතී’’තිආදිනා (සං. නි. 5.1100) ආගතං සමුදයං සච්චාදිමූලකං යොජනං සඞ්ගණ්හාති.

න චෙතං කාලන්තරදස්සනං සන්ධාය වුත්තං, අථ ඛො එකපටිවෙධමෙවාති දස්සෙන්තෙන ‘‘මග්ගසමඞ්ගිස්ස ඤාණං, දුක්ඛෙපෙතං ඤාණ’’න්තිආදිනා (විභ. 794; පටි. ම. 1.109) අපරං සුත්තපදං ආනීතං. තථා හි ‘‘යො නු ඛො, ආවුසො, දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සති…පෙ… පටිපදම්පි සො පස්සතී’’ති (සං. නි. 5.1100) එකසච්චදස්සනසමඞ්ගිනො අඤ්ඤසච්චදස්සනසමඞ්ගිභාවවිචාරණාය තමත්ථං සාධෙතුං ආයස්මතා ගවම්පතිත්ථෙරෙන වුත්තං, පච්චෙකඤ්ච සච්චත්තයදස්සනයොජනා කතා. අඤ්ඤථා කමාභිසමයෙ පුරිමදිට්ඨස්ස පුන අදස්සනතො සමුදයාදිං පස්සතො දුක්ඛාදිදස්සනං පුන අවත්තබ්බං සියා, වුච්චමානෙ ච සබ්බදස්සනං දස්සනන්තරපරමන්ති දස්සනානුපරමො එව සියාති.

නිස්සයභාවහෙතුතාය දුක්ඛපරිඤ්ඤාය වට්ටිඣාපනසදිසතා, පටිපක්ඛවිද්ධංසනතාය සමුදයප්පහානස්ස අන්ධකාරවිධමනසදිසතා, ඤාණාලොකපරිබ්‍රූහනතාය මග්ගභාවනාය ආලොකවිද්ධංසනසදිසතා, තෙන තෙන මග්ගෙන යථා යථා නිරොධස්ස සච්ඡිකිරියා, තථා තථා කිලෙසස්නෙහපරියාදානං හොතීති නිරොධසච්ඡිකිරියාය ස්නෙහපරියාදානසදිසතා කාරණූපචාරෙන වුත්තා.

840. ඔභාසෙතීති පකාසෙති. කිලෙසපටිප්පස්සද්ධින්ති සබ්බකිලෙසදරථපරිළාහවූපසමභාවතො කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධිභූතං.

841. අප්පෙතීති පප්පොති. දුක්ඛපරිඤ්ඤාය සක්කායතීරසමතික්කමභාවතො ඔරිමතීරප්පහානසදිසතා, මග්ගභාවනාය සත්තත්තිංසබොධිපක්ඛියධම්මාවහනතාය භණ්ඩවහනසදිසතා.

842. පවත්තං ඤාණං අස්සාති පවත්තඤාණො, මග්ගො. අස්ස මග්ගස්ස.

තථට්ඨෙනාති තථසභාවෙන, පීළනාදිඅවිපරීතසභාවෙනාති අත්ථො. එකපටිවෙධානීති එකජ්ඣං පටිවිජ්ඣිතබ්බාකාරානි.

දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨොතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා බුද්ධානුස්සතිවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 1.144) වුත්තමෙව. එකසඞ්ගහිතානීති එකෙනෙව සඞ්ගහිතානි. කෙන? තථට්ඨෙන, සච්චට්ඨෙනාති අත්ථො. යං එකසඞ්ගහිතන්තිආදි ඤාණස්ස එකපටිවෙධදස්සනං. මග්ගඤාණඤ්හි නිරොධමෙව ආරම්මණං කරොන්තම්පි යො සො දුක්ඛාදීසු තච්ඡාවිපල්ලාසභූතභාවසඞ්ඛාතො සච්චට්ඨො, තප්පටිච්ඡාදකසම්මොහවිද්ධංසනෙන තං යාථාවතො පටිවිජ්ඣන්තං පච්චක්ඛං කරොන්තමෙව පවත්තති. යතො අපරභාගෙ පීළනාදයො සොළසපි සච්චට්ඨා අරියස්ස හත්ථාමලකං විය යාථාවතො උපට්ඨහන්ති.

843. අත්ථාති ඤාණෙන අරණීයතො අත්ථාති ලද්ධසමඤ්ඤා ආකාරා. අඤ්ඤසච්චදස්සනවසෙනාති සමුදයාදිසච්චන්තරදස්සනවසෙන. ආවිභාවතොති පකාසභාවතො. ඉදං වුත්තං හොති – යෙ ආකාරා දුක්ඛාදීසු සභාවවසෙන, සච්චන්තරදස්සනවසෙන ච ආවිභවන්ති, තෙ පීළනාදයො චත්තාරොයෙවාති සොළසෙව වුත්තා, න අඤ්ඤෙති. අයමත්ථො ඉධාධිප්පෙතොති කථමිදං විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘තත්ථ කතමං දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදි. තෙනෙතං දස්සෙති – යස්මා පාළියං විසුං විසුං ආරම්මණකරණවසෙනපි සච්චඤාණං වුත්තං කිච්චනිබ්බත්තිවසෙනපි, තස්මා විඤ්ඤායති ‘‘සභාවතො, සච්චන්තරදස්සනතො ච සච්චානං ආකාරා ආවිභවන්තී’’ති.

කිච්චනිබ්බත්තිවසෙන දස්සනං ආවිභාවතො දස්සනසදිසන්ති තං අනාමසිත්වා ඉතරමෙව දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථාති තෙසු ද්වීසු දස්සනෙසු. ආයූහිතන්ති පිණ්ඩවසෙන නිබ්බත්තිතං. යඤ්හි කිඤ්චි පච්චයුප්පන්නං නාම, සබ්බං තං සමුදිතමෙව නිබ්බත්තතීති. සඞ්ඛතන්ති පච්චයන්තරෙහි සමෙච්ච සම්භූය කතං. රාසිකතන්ති පුඤ්ජකතං. අනෙකමෙව හි පච්චයුප්පන්නං එකජ්ඣං නිබ්බත්තමානං අත්තනො පච්චයෙහි රාසිකතං විය හොතීති. තස්මාති සමුදයෙන ආයූහිතත්තා. අස්සාති දුක්ඛසච්චස්ස. යස්මිං සන්තානෙ උප්පන්නො, තස්ස කිලෙසසන්තාපහරො. සයම්පි කිලෙසපරිළාහාභාවතො සුසීතලො. සන්තාපට්ඨො ආවිභවති උළාරදස්සනෙන තදඤ්ඤස්ස අනුළාරභාවො වියාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආයස්මතො’’තිආදි. අවිපරිණාමධම්මස්ස නිච්චසභාවස්ස වත්තබ්බමෙව නත්ථි පටිපක්ඛතො ආවිභවනාකාරස්ස සුඛසිද්ධිතො.

නිදානට්ඨො ආවිභවති ඉදමස්ස නිදදාතීති. සංයොගපලිබොධට්ඨා පටිපක්ඛවසෙන ආවිභවනාකාරාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විසංයොගභූතස්සා’’තිආදි. කිලෙසදුක්ඛෙහි සංයොජනට්ඨො සංයොගට්ඨො. සංසාරචාරකෙ පලිබුද්ධනට්ඨො පලිබොධට්ඨො.

කිලෙසසඞ්ගණිකාදිවසෙන අවිවෙකභූතස්ස. විවෙකට්ඨො උපධිවිවෙකතා. සබ්බසඞ්ඛාරවිවිත්තතා අසඞ්ඛතභාවොති එවං අච්ඡරියබ්භුතසභාවොපි අරියමග්ගො සඞ්ඛතො එව, අයමෙව ච එකො අසඞ්ඛතොති නිරොධස්ස අසඞ්ඛතභාවො සුපාකටො හොති. දුක්ඛං විසං මරණධම්මතො තස්ස අගදභූතං අමතං නිබ්බානං.

‘‘මග්ගො’’ති සම්භාවෙතබ්බතං පත්තො සුඛුමසන්තභාවෙන උපට්ඨිතො නිකන්තිභූතොපි නායං සමුදයො හෙතු නිබ්බානස්ස පත්තියා. අයං අරියමග්ගො හෙතූති මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනෙ වුත්තනයෙන මග්ගස්ස හෙතුට්ඨො ආවිභවති. නිරොධදස්සනෙනාති අතිවිය නිපුණස්ස පරමගම්භීරස්ස නිරොධසච්චස්ස දස්සනෙන. තෙනාහ ‘‘පරමසුඛුමානී’’තිආදි. දුක්ඛදස්සනෙනාති අතිවිය ආදීනවප්පත්තියා විපුලතරාදීනවස්ස දුක්ඛසච්චස්ස දස්සනෙන. තප්පටිපක්ඛතො ආධිපතෙය්‍යට්ඨො. තෙනාහ ‘‘අනෙකරොගාතුර…පෙ… උළාරභාවො වියා’’ති. එවමෙතෙ යථාරහං අන්වයතො, බ්‍යතිරෙකතො ච සච්චෙසු ආවිභවනාකාරා විභාවිතා.

එකෙකස්සාති එකෙකස්ස අත්ථස්ස, පීළනායූහනනිස්සරණනිය්‍යානට්ඨෙ සන්ධායාහ. තිණ්ණං තිණ්ණන්ති සඞ්ඛතාදිඅත්ථෙ. යෙ පන වාදිනො. නානාභිසමයන්ති නානාඤාණෙන අභිසමයං, චතුන්නං සච්චානං නානාක්ඛණෙ නානාඤාණෙන පටිවිජ්ඣනන්ති අත්ථො. යදි හි මග්ගඤාණස්ස චතූසු සච්චෙසු නානාභිසමයො සියා, දුක්ඛදස්සනාදීහි පඨමමග්ගාදීහි පහාතබ්බානං සංයොජනත්තයාදීනං එකදෙසප්පහානං ආපජ්ජති. තථා ච සති එකදෙසසොතාපත්තිමග්ගට්ඨතාදිප්පසඞ්ගො. තංතංදස්සනානන්තරඤ්ච තංතංඵලෙන භවිතබ්බන්ති තංතංපහෙය්‍යකිලෙසපටිප්පස්සද්ධිභූතානං ඵලානං මග්ගානං විය චතුක්කතා සියා. තථා ච සති එකදෙසසොතාපන්නතාදිප්පසඞ්ගො. කිඤ්ච භිය්‍යො – යදි මග්ගඤාණස්ස නානාභිසමයො සියා, අඤ්ඤෙන ඤාණෙන දුක්ඛං පස්සති. අඤ්ඤෙන සමුදයං, අඤ්ඤෙන නිරොධං, අඤ්ඤෙන මග්ගං, එවං සති මග්ගකිච්චං අපරිපුණ්ණමෙව සියා. මග්ගදස්සනෙන හි ද්වයගති, තෙනෙව වා තස්ස දස්සනං, අඤ්ඤෙන වාති. තත්ථ පඨමො තාව පක්ඛො න යුජ්ජති අත්තනි පවත්තියා අසම්භවතො. න හි තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තමෙව පරාමසිතුං සක්කා. අථ අඤ්ඤෙන අනවට්ඨානප්පසඞ්ගො ‘‘යෙන මග්ගං පස්සති, සොපි මග්ගො. තම්පි යෙන පස්සති, සොපි මග්ගො’’ති. තස්මා එකාභිසමයතො යථාවුත්තො අසම්මොහපටිවෙධොව යුත්තො. අපිච පරිච්ඡින්දිතබ්බං, සමුච්ඡින්දිතබ්බඤ්ච සච්චද්වයං ආරබ්භ පවත්තමානස්ස මග්ගඤාණස්ස පරිච්ඡින්දනසමුච්ඡින්දනානි න සම්භවන්ති තතො අනිස්සරණතො. න හි දුක්ඛපරිඤ්ඤාසමුදයප්පහානානි දුක්ඛසමුදයසච්චාරම්මණෙන ඤාණෙන කාතුං සක්කුණෙය්‍යානි. නිබ්බානාරම්මණෙන පන තත්ථ, ඉතරද්වයෙ ච සම්මොහං විද්ධංසෙන්තෙන සක්කා කාතුන්ති එකාභිසමයො එව යුත්තො. අයං පන අත්ථො පාළියං ආගතො එවාති ‘‘තෙසං උත්තරං අභිධම්මෙ කථාවත්ථුස්මිං වුත්තමෙවා’’ති.