පරිඤ්ඤාදිප්පභෙදකථාවණ්ණනා

845. අභිඤ්ඤාපඤ්ඤාතිආදීනං අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අපිච සුතමයාය, චින්තාමයාය, එකච්චභාවනාමයාය ච අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය ඤාතා අභිඤ්ඤාතා. ආවෙණිකා භූමි පරිඤ්ඤන්තරානං අවිසයභාවතො. න හි නාමරූපපරිච්ඡෙදපච්චයපරිග්ගහණවසෙන තීරණපරිඤ්ඤාදීනං පවත්ති අත්ථි.

846. අනුලොමඤාණම්පි අනිච්චාදිවසෙනෙව සඞ්ඛාරෙ ආරබ්භ පවත්තති, පගෙව පටිසඞ්ඛානුපස්සනාදයොති ආහ ‘‘යාව අනුලොමා ආවෙණිකා භූමී’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ තීරණපරිඤ්ඤාභූමියං ඤාතප්පහානපරිඤ්ඤායොපි ලද්ධාවසරා, තත්ථ පන යථා තීරණපරිඤ්ඤා සාතිසයං කිච්චකාරී, න තථා ඉතරාති ආවෙණිකග්ගහණං.

847. නිප්පරියායෙන පහානපරිඤ්ඤා නාම මග්ගඤාණන්ති ‘‘යාව මග්ගඤාණා භූමී’’ති වුත්තං. අයං ඉධ අධිප්පෙතාති ඉධ අභිසමයකාලෙ කිච්චවිචාරෙ අයං පහානපරිඤ්ඤා අධිප්පෙතා තදත්ථත්තා සෙසපරිඤ්ඤානං. තෙනාහ ‘‘යස්මා වා’’තිආදි.

තදත්ථායෙවාති පහානපරිඤ්ඤත්ථා එව. අථ වා තදත්ථායෙවාති පහානත්ථා එව. අථ වා තදත්ථායෙවාති මග්ගත්ථා එව. ඤාතතීරණපරිඤ්ඤා හි යාවදෙව මග්ගාධිගමත්ථාය පවත්තා. නියමතො ඤාතා චෙව තීරිතා ච හොන්ති ඤාතතීරිතභාවෙහි විනා පහානාභාවතො, පහානසිද්ධියඤ්ච ඤාතතීරිතභාවසිද්ධිතො. මග්ගඤාණඤ්හි දුක්ඛෙ පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පවත්තමානං තස්ස සභාවලක්ඛණං විය සාමඤ්ඤලක්ඛණම්පි පටිවිජ්ඣතීති වුච්චති තප්පටිච්ඡාදකසම්මොහවිද්ධංසනතො. තෙනාහ ‘‘පරිඤ්ඤත්තයම්පි…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති.

848. පරිඤ්ඤා වියාති තිවිධතාසාමඤ්ඤං නිදස්සෙති, න පරිඤ්ඤාපහාතබ්බතාසාමඤ්ඤං වික්ඛම්භනප්පහානස්ස අරිපඤ්ඤාකිච්චභාවතො. කාමච්ඡන්දාදයො යථා න චිත්තං පරියුට්ඨාය තිට්ඨන්ති, එවං පරියුට්ඨානස්ස නිසෙධනං අප්පවත්තිකරණං වික්ඛම්භනං, වික්ඛම්භනමෙව පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං. පාකටත්තාති ‘‘අයං අබ්‍යාපන්නචිත්තො විගතථිනමිද්ධො’’තිආදිනා (අ. නි. 4.198) පරෙසම්පි පාකටත්තා. ‘‘න සහසා චිත්තං අජ්ඣොත්ථරන්තී’’ති ඉදං පටිලද්ධමත්තස්ස ඣානස්ස වසෙන වුත්තං, සුභාවිතෙ පන පගුණජ්ඣානෙ යාව චරිමකචිත්තම්පි න අජ්ඣොත්ථරන්තෙව. අථ වා ඣානස්ස පුබ්බභාගෙපීති ඣානාධිගමත්ථාය පුබ්බභාගපටිපත්තියා. පච්ඡාභාගෙපීති ඣානං ලභිත්වා අඤ්ඤකිච්චප්පසුතස්සපි. විතක්කාදයොති විතක්කවිචාරපීතිසුඛරූපසඤ්ඤාදයො. දුතියජ්ඣානාදීනං පටිපක්ඛා දුතියාදීසු අප්පිතෙසුයෙව වික්ඛම්භන්ති, තතො තතො වුට්ඨිතමත්තස්ස පන පවත්තන්ති පරිත්තචිත්තවසෙනෙව වුට්ඨහනතො.

849. ‘‘පදීපෙන අන්ධකාරස්ස වියා’’ති ඉදං පටිපක්ඛෙන පහීනභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. පටිපක්ඛො හි පදීපො අන්ධකාරස්ස, ඝටප්පහාරො පන සෙවාලස්ස න පටිපක්ඛො, කෙවලං පවත්තිනිවාරණමත්තමෙව කරොතීති. තෙන අසතිපි උජුවිපච්චනීකතාය දුතියජ්ඣානාදීනං විතක්කාදීනං වික්ඛම්භනස්ස තං නිදස්සනං සුට්ඨුතරං යුජ්ජති. ‘‘විපස්සනාය අවයවභූතෙනා’’ති ඉදං ඉධාධිකතතදඞ්ගප්පහානස්ස දස්සනත්ථං වුත්තං. සීලවිසොධනාදිනාපි හි තදඞ්ගප්පහානං හොතියෙවාති. ඤාණඞ්ගෙනාති ඤාණසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන. තදඞ්ගෙන තදඞ්ගස්ස පහානං තදඞ්ගප්පහානං. සති විජ්ජමානෙ ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතෙ කායෙ, සයං වා තත්ථ සති දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි, ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනා (සං. නි. 3.81; 4.345) නයෙන වුත්තා අත්තානුදිට්ඨි. සොළසවත්ථුකා, අට්ඨවත්ථුකා ච කඞ්ඛාව මලං කඞ්ඛාමලං. සමූහගාහස්සාති ‘‘අත්තා අත්තනිය’’න්ති එවං පවත්තසමූහගහණස්ස පහානං කලාපසම්මසනෙන එකාදසසු ඔකාසෙසු පක්ඛිපිත්වා විකිරණවසෙන ඛන්ධානං දස්සනතො. අස්සාදසඤ්ඤායාති පඤ්චක්ඛන්ධෙ අස්සාදනවසෙන පවත්තමිච්ඡාසඤ්ඤාය. අප්පටිසඞ්ඛානස්සාති පටිසඞ්ඛානපටිපක්ඛස්ස මොහස්ස. අනුපෙක්ඛනස්සාති අපෙක්ඛාය. සඞ්ඛාරෙසු නිච්චාදිගාහො සච්චපටිලොමගාහො මග්ගසච්චාධිගමස්ස විලොමනතො. සාදීනවෙසු අනාදීනවසඤ්ඤිතා, අනාදීනවෙ ච සාදීනවසඤ්ඤිතා සච්චපටිලොමගාහොති ච වදන්ති.

එවං විසුද්ධික්කමෙන තදඞ්ගප්පහානං දස්සෙත්වා ඉදානි අට්ඨාරසමහාවිපස්සනාවසෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘යං වා පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යං වා පන පහානන්ති සම්බන්ධො.

850. වුත්තමෙව ‘‘සබ්බං සඞ්ඛාරගතං අනිච්චතො අනුපස්සතී’’තිආදිනා (විසුද්ධි. 2.742).

සන්තතිසමූහකිච්චාරම්මණානං වසෙන ඝනග්ගහණං ඝනසඤ්ඤා, තස්සා ඝනසඤ්ඤාය.

නිරොධෙ අධිමුත්තතා, තායාති තියද්ධගතානං සඞ්ඛාරානං නිරොධමෙව දිස්වා තත්ථ අධිමුච්චනවසෙන පවත්තපඤ්ඤා, තාය. ආයූහනස්සාති අභිසඞ්ඛරණස්ස.

තං තං පරිච්ඡෙදන්ති ආදානනික්ඛෙපාදිකං තං තං පරිච්ඡෙදං. අඤ්ඤථාපවත්තිදස්සනන්ති වුත්තපරිච්ඡෙදතො පුබ්බෙ, පච්ඡා ච අඤ්ඤාකාරප්පවත්තියා දස්සනං, අවත්ථාවිසෙසප්පවත්තිදස්සනං වා. ධුවසඤ්ඤායාති ථිරභාවග්ගහණස්ස.

සාරාදානාභිනිවෙසස්සාති අසාරෙසු සාරගහණාභිනිවෙසස්ස.

සංසයමිච්ඡාඤාණානං වසෙන සම්මුය්හනං සම්මොහො, සො එව අභිනිවෙසොති සම්මොහාභිනිවෙසො. සඞ්ඛාරෙසු ලෙණතාණභාවග්ගහණං ආලයාභිනිවෙසො, අත්ථතො භවනිකන්ති.

යථා චිත්තං සඞ්ඛාරෙ මුඤ්චිත්වා විවට්ටං නිබ්බානං පක්ඛන්දති, තථා පවත්තනතො සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා ච අනුලොමඤ්ච ‘‘විවට්ටානුපස්සනා’’ති වුත්තං. නිවිට්ඨභාවෙන ඔගාළ්හභාවෙන පවත්තසංයොජනාදිකිලෙසා එව කිලෙසාභිනිවෙසො. නිබ්බෙධභාගියං සමාධින්ති විපස්සනාසමාධිමාහ.

851. අසනිවිචක්කං අසනිමණ්ඩලං. එවං පහානන්ති අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනමාහ. කම්මකිලෙසානං, සබ්බෙසම්පි වා සඞ්ඛාරානං ඛයං නිරොධං ගච්ඡතීති ඛයගාමී, අරියමග්ගො. ලොකුත්තරග්ගහණෙනෙව සිද්ධෙපි ඛයගාමිග්ගහණං වණ්ණභණනත්ථං. සමුච්ඡෙදප්පහානමෙවාති අවධාරණං නිප්පරියායතං උපාදාය. තදත්ථානෙවාති සමුච්ඡෙදප්පහානත්ථානෙව. තෙන වික්ඛම්භනතදඞ්ගප්පහානානං මග්ගසම්භාරතමාහ තෙහි විනා අසිජ්ඣනතො. අථ වා තදත්ථානෙවාති මග්ගත්ථානෙව. තෙන තදත්ථතාය තෙසං තංකිච්චතං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. තමෙවත්ථං උපමාය දස්සෙතුං ‘‘පටිරාජානං වධිත්වා’’තිආදි වුත්තං. යම්පි තතො පුබ්බෙ කතන්ති යං තතොරජ්ජප්පත්තිතො පුබ්බෙ කතං පච්චන්තසාධනදුග්ගවිද්ධංසනාදි. යථා ඉදඤ්චිදඤ්ච රඤ්ඤා කතන්තියෙව වුච්චති, එවං ලොකියඤාණෙන සාධිතානිපි වික්ඛම්භනතදඞ්ගප්පහානානි සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන පවත්තස්ස මග්ගස්ස කිච්චභාවෙන වුච්චන්ති, තදත්ථතාය, තෙසං තංසන්තතිපතිතතාය ච මග්ගස්සාති වෙදිතබ්බා.

852. ලොකියස්ස, ලොකියා වා සච්ඡිකිරියා ලොකියසච්ඡිකිරියා. එවං ලොකුත්තරසච්ඡිකිරියා වෙදිතබ්බා. ලාභීම්හීති ලාභී අම්හි. තථා වසීම්හීති එත්ථාපි. පච්චක්ඛතො ඤාණඵස්සෙනාති පච්චක්ඛතො ආරම්මණකරණසඞ්ඛාතෙන ඤාණඵස්සනෙන. ‘‘පච්චක්ඛතො’’ති ච ඉමිනා අනුමානතො ආරම්මණකරණං නිවත්තෙති, ‘‘ඊදිසමිද’’න්ති පච්චවෙක්ඛණවසෙන පච්චක්ඛතො ජානනං හෙත්ථ ‘‘ඤාණඵස්සො’’ති අධිප්පෙතො. ඵස්සිතාති ඤාණෙන ඵුට්ඨා.

ඣානමග්ගඵලානි විය අත්තනො සන්තානෙ අනුප්පාදෙත්වාපි තප්පටිච්ඡාදකසම්මොහවිද්ධංසනවසෙන තථාවිද්ධංසනපවත්තඤාණං අපරප්පච්චයඤාණං.

පස්සන්තො පච්චක්ඛතො ජානන්තො. අමතොගධන්ති අමතපරියාපන්නං, අමතසඞ්ඛාතන්ති අත්ථො.

සොතාපත්තිමග්ගො පඨමං නිබ්බානදස්සනතො දස්සනං, තෙන දස්සනෙන සච්ඡිකිරියා දස්සනසච්ඡිකිරියා. කිඤ්චාපි ගොත්‍රභුඤාණං තතො පඨමතරං නිබ්බානං පස්සති, ආලම්බනකරණතො දිස්වා කත්තබ්බකිච්චාකරණතො පන න දස්සනන්ති වුච්චති. සා දුවිධාපීති සා දස්සනභාවනාවසෙන දුවිධාපි සච්ඡිකිරියා. දස්සනභාවනාවසෙනාති දස්සනමග්ගභාවනාමග්ගවසෙන. තෙන අමග්ගවසෙන පවත්තනිබ්බානස්ස පච්චවෙක්ඛණසච්ඡිකිරියං නිවත්තෙති. නිබ්බානස්සාති පන ඉමිනා මග්ගඵලෙසු පච්චවෙක්ඛණසච්ඡිකිරියං. ඉමස්ස ඤාණස්සාති ඉමස්ස යථාධිගතස්ස ලොකුත්තරඤාණස්ස.

853. අභිමතාති අධිප්පෙතා. භාවනා නාම උප්පාදනා, සන්තානපරිභාවනා චාති තදුභයං දස්සෙන්තො ‘‘ලොකියාන’’න්තිආදිමාහ. යදග්ගෙන හි ලොකියා කුසලාදයො උප්පාදිතා, වඩ්ඪිතා ච, තදග්ගෙනස්ස සීලභාවනා, කායභාවනා, චිත්තභාවනා, පඤ්ඤාභාවනා ච ලොකියා නිප්ඵාදිතා හොති, තාය ච සන්තානොපි පරිභාවිතොති. තාසු ලොකියලොකුත්තරභාවනාසු ඉධ ඤාණදස්සනවිසුද්ධිකථායං ලොකුත්තරභාවනා අධිප්පෙතා, න ඉතරා තස්සා සම්භාරභාවතො. චතුබ්බිධම්පෙතං ඤාණන්ති එතං චතුබ්බිධම්පි අරියමග්ගඤාණං ලොකුත්තරානි සම්මාවාචාදිභෙදානි සීලාදීනි උප්පාදෙති. කථං? සහජාතාදිපච්චයතාය. සීලාදීනීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සමාධිස්ස ගහණං, න පඤ්ඤාය. න හි තදෙව තං උප්පාදෙති, මග්ගචිත්තුප්පාදො පන උප්පාදෙති. තදන්තොගධභාවා සම්මාසඞ්කප්පො. සො හි පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ගහිතොති වදන්ති. සීලාදීනීති වා ඵලසීලාදීනම්පි ගහණන්ති පඤ්ඤායපි ගහණං යුජ්ජතියෙව. සහජාතපච්චයාදිතායාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන අනන්තරපච්චයාදිතායපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තෙහි ච සන්තානං වාසෙතීති තෙහි සමුච්ඡින්දනපටිපස්සම්භනවසෙන පවත්තෙහි ලොකුත්තරෙහි සීලාදීහි අරියපුග්ගලො අත්තනො සන්තානං පරිභාවෙති. යං නිස්සාය පරාවුත්තීති වදන්ති. යථා පරිඤ්ඤත්තයම්පි පහානත්තයම්පි මග්ගඤාණස්ස කිච්චන්ති වුත්තං පරියායෙන, න එවමිධ. ඉධ පන ලොකුත්තරභාවනාව අස්ස මග්ගඤාණස්ස කිච්චං. න හෙත්ථ භාවනාය පරියායො ලබ්භතීති අවධාරණං. තෙන ලොකියභාවනං නිවත්තෙති.

එවං සරූපෙනෙව ආගතායාති ‘‘චිත්තං භාවය’’න්ති සමාධි විය චිත්තසීසෙන අනාගන්ත්වා ‘‘පඤ්ඤං භාවය’’න්ති එවං සරූපෙනෙව ආගතාය පඤ්ඤාය. යං වුත්තං උද්දෙසවසෙන. එත්තාවතා තං විත්ථාරිතං හොති. අයඤ්ච පඤ්හො විස්සජ්ජිතො හොතීති සම්බන්ධො.

ඤාණදස්සනවිසුද්ධිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉති බාවීසතිමපරිච්ඡෙදවණ්ණනා.