බොධිපක්ඛියකථාවණ්ණනා

817. චතුන්නං මග්ගඤාණානං වසෙන චතුඤාණාය. ආනුභාවවිජානනත්ථන්ති සතිපට්ඨානපාරිපූරිආදිකස්ස ආනුභාවස්ස බොධනත්ථං.

පරිපුණ්ණා බොධිපක්ඛියා එතස්සාති පරිපුණ්ණබොධිපක්ඛියො, මග්ගො. තස්ස භාවො පරිපුණ්ණබොධිපක්ඛියභාවො. වුට්ඨානබලෙහි සම්පයුත්තතාව වුට්ඨානබලසමායොගො, යෙ සංයොජනාදයො යෙන පඨමමග්ගාදිනා පහාතබ්බා.

818. බුජ්ඣනට්ඨෙන වා බොධො, මග්ගචිත්තුප්පාදො. තස්ස බුජ්ඣනකිරියාය අනුගුණභාවතො පක්ඛෙ භවාති බොධිපක්ඛියා.

819. තෙසු බොධිපක්ඛියෙසු. ආරම්මණෙසූති කායාදිආරම්මණෙසු. ඔක්ඛන්දිත්වාති අනුපවිසිත්වා. පක්ඛන්දිත්වාති තස්සෙව වෙවචනං. උපට්ඨානතොති අසුභාකාරාදිග්ගහණවසෙන උපගන්ත්වා අවට්ඨානතො. කායාදීසු අසුභාකාරාදිග්ගහණං පුබ්බභාගසතිපට්ඨානවසෙන සුභසඤ්ඤාදිපහානකිච්චසාධනං මග්ගසතිපට්ඨානවසෙන වෙදිතබ්බං. තත්ථ හි එකාව සති චතුකිච්චසාධනවසෙන පවත්තති.

820. පදහන්තීති වායමන්ති, කායචිත්තානි පග්ගණ්හන්ති වා. අසොභාහෙතූනං සංකිලෙසධම්මානං පජහනෙන, සොභාහෙතූනඤ්ච වොදානධම්මානං භාවනෙන සොභනං, සුන්දරන්ති අත්ථො. සෙට්ඨභාවාවහනතොති පාසංසතමභාවසාධනතො. පධානභාවකාරණතොති උත්තමභාවහෙතුතො.

821. පුබ්බෙ වුත්තෙනාති ඉද්ධිවිධඤාණනිද්දෙසෙ (විසුද්ධි. 2.369) වුත්තෙන. ඉජ්ඣනට්ඨො නිප්ඵජ්ජනට්ඨො, පටිලාභසම්පදා වා, යෙන වා ඉජ්ඣන්ති ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්ති, තං ඉජ්ඣනං. සමාධිපධානසඞ්ඛාරපමුඛා මග්ගධම්මා ඉධ ‘‘ඉද්ධී’’ති අධිප්පෙතා. පුබ්බඞ්ගමට්ඨො අධිපතිපච්චයභාවො. තස්මා සොතාපත්තිමග්ගො ඉජ්ඣතීති ඉද්ධි, තස්මා සම්පයුත්තා ඡන්දාදයො පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන පාදො. තස්සා එව ඵලභූතාය වුට්ඨානගාමිනියා ඡන්දාදයො පුබ්බභාගකාරණට්ඨෙන පාදො. සොති ඉද්ධිපාදො. ඉමෙ ලොකුත්තරාවාති ඉමෙ යථාවුත්තා ඡන්දාදයො උත්තරචූළභාජනීයෙ ආගතනයෙන ලොකුත්තරා වෙදිතබ්බා. ඡන්දාදිඅධිපතිවසෙන පටිලද්ධධම්මාපි ඵස්සාදයො ඉද්ධිපාදා හොන්තීති අත්ථො. කාමඤ්චෙත්ථ ඉද්ධිපාදො නො අධිපති, අධිපති වා නො ඉද්ධිපාදො නාම නත්ථි, යථා පන එකස්මිං රජ්ජෙ රජ්ජාරහෙසු චතූසු රාජකුමාරෙසු එකස්මිං කාලෙ එකොව රජ්ජමනුසාසති, න සබ්බෙ, එවං එකමෙකස්මිං චිත්තුප්පාදෙ එකොව අධිපති, ඉද්ධිපාදො ච හොතීති වෙදිතබ්බො.

822. අස්සද්ධියං සද්ධාපටිපක්ඛා අකුසලා ධම්මා, අවත්ථුගතො පසාදපතිරූපකො මිච්ඡාධිමොක්ඛො වා. කොසජ්ජං ථිනමිද්ධපධානො අකුසලචිත්තුප්පාදො. පමාදො සතිසම්මොසො තථාපවත්තා අකුසලා ඛන්ධා. අභිභවනසඞ්ඛාතෙන අධිපතියට්ඨෙනාති අස්සද්ධියාදීනං අභිභවනතො අභිභවනන්ති වත්තබ්බෙන අධිමොක්ඛපග්ගහඋපට්ඨානඅවික්ඛෙපපජානනස්ස එකලක්ඛණෙන සම්පයුත්තධම්මෙසු අධිපතියට්ඨෙන. අස්සද්ධියාදීහි චාති ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො අට්ඨානප්පයුත්තො, තස්මා අකම්පියට්ඨෙන ච සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙන ච බලන්ති එවමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

823. බුජ්ඣනකසත්තස්සාති චතුන්නං අරියසච්චානං පටිවිජ්ඣනකසත්තස්ස. යො හෙසො ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය සතිආදිධම්මසාමග්ගියා කරණභූතාය බුජ්ඣති කිලෙසසන්තානනිද්දාය උට්ඨහති, චත්තාරි වා අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොතීති බොධීති වුච්චති අරියසාවකො, තස්ස බොධිස්ස බුජ්ඣනකසත්තස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා. නිය්‍යානිකට්ඨෙනාති වට්ටතො නිස්සරණට්ඨෙන.

824. පුබ්බභාගෙ නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො. චුද්දසවිධෙනාති ආනාපානඉරියාපථචතුසම්පජඤ්ඤපටික්කූලමනසිකාරධාතුමනසිකාරපබ්බානි, නව සිවථිකපබ්බානි චාති එවං චුද්දසවිධෙන. කායං පරිග්ගණ්හතො ච කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං ලබ්භති, න වෙදනාදයො පරිග්ගණ්හතො. එස නයො සෙසෙසුපි. ‘‘සුඛං වෙදන’’න්තිආදිනාති වා ‘‘සාමිස’’න්තිආදිනාති වා ‘‘නිරාමිස’’න්තිආදිනාති වා එවං නවවිධෙන. සරාගදොසමොහසංඛිත්තමහග්ගතසමාහිතසඋත්තරවිමුත්තපදානං සපටිපක්ඛානං වසෙන සොළසවිධෙන. නීවරණුපාදානක්ඛන්ධායතනබොජ්ඣඞ්ගසච්චපබ්බානං වසෙන පඤ්චවිධෙන. ඉමස්මිං අත්තභාවෙති පච්චුප්පන්නෙ අත්තභාවෙ. අනුප්පන්නපුබ්බන්ති අත්තනො අභූතපුබ්බං. පරස්ස උප්පන්නං අකුසලං දිස්වා තන්නිමිත්තඤ්ච වධබන්ධාරහාදීනීති අධිප්පායො. තස්සාති තාදිසස්ස. භවති හි තංසදිසෙපි තබ්බොහාරො යථා ‘‘තානියෙව ඔසධානී’’ති. තස්ස පහානායාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඣානවිපස්සනා ඉතො අඤ්ඤස්මිං අත්තභාවෙ උප්පන්නපුබ්බාපි සියුන්ති වුත්තං ‘‘ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අනුප්පන්නපුබ්බ’’න්ති, ඡන්දිද්ධිපාදසම්මාවාචානංයෙව ගහණං. තෙසු වුත්තෙසු සෙසිද්ධිපාදසෙසවිරතියො අත්ථතො වුත්තාව හොන්තීති ලක්ඛණහාරවසෙන අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. එවං නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්ති පුබ්බභාගෙ එතෙ සතිපට්ඨානසම්මප්පධානඉද්ධිපාදා. චතුන්නං ඤාණානන්ති චතුන්නං අරියමග්ගඤාණානං. කාමං සබ්බෙපි බොධිපක්ඛියධම්මා මග්ගචිත්තුප්පාදපරියාපන්නාව, තථාපි සාතිසයො සම්මප්පධානබ්‍යාපාරො මග්ගක්ඛණෙති වුත්තං ‘‘ඵලක්ඛණෙ ඨපෙත්වා චත්තාරො සම්මප්පධානෙ’’ති. අවසෙසා තෙත්තිංස ලබ්භන්ති, තෙ ච ඛො පරියායතො, න නිප්පරියායතොති අධිප්පායො.

825. සෙසෙසු පනාති ඉද්ධිපාදාදීසු පඤ්චසු කොට්ඨාසෙසු. යථා සතිවීරියෙසු ‘‘සතිපට්ඨානං සම්මප්පධාන’’න්ති සඞ්ඛිපනවසෙන හාපනං, ‘‘කායානුපස්සනා’’තිආදිවිභාගදස්සනවසෙන වඩ්ඪනං අත්ථි, ඊදිසං හාපනවඩ්ඪනං නත්ථීති අත්ථො.

826. ඉදානි සබ්බෙසු එව යථාරහං ලබ්භමානවිභාගදස්සනත්ථං ‘‘අපිචා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තෙසූති සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මෙසු. ඡද්ධාති එකධා ද්වෙධා චතුධා පඤ්චධා අට්ඨධා නවධාති එවං ඡප්පකාරෙන තෙ භවන්ති.

ඡන්දිද්ධිපාදාදිවසෙනාති ඡන්දො ඡන්දිද්ධිපාදවසෙනෙව, චිත්තං චිත්තිද්ධිපාදවසෙනෙව, පීතිපස්සද්ධිඋපෙක්ඛා බොජ්ඣඞ්ගවසෙනෙව, සඞ්කප්පාදයො මග්ගවසෙනෙවාති එවං නව එකවිධාව හොන්ති.

චුද්දසෙව අසම්භින්නාති සති වීරියං ඡන්දො චිත්තං පඤ්ඤා සද්ධා සමාධි පීති පස්සද්ධි උපෙක්ඛා සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවොති ඉමෙ අසම්භින්නා පදන්තරසම්භෙදෙන විනා අග්ගහිතග්ගහණෙන ගය්හමානා චුද්දසෙව ච සභාවධම්මා. චුද්දසාති ච උක්කංසපරිච්ඡෙදෙන වුත්තං. තඤ්ච ඛො පඨමජ්ඣානිකමග්ගචිත්තුප්පාදවසෙන, දුතියජ්ඣානිකෙ පන සම්මාසඞ්කප්පාභාවතො තෙරස, තතියචතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානිකෙසු පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගාභාවතො ද්වාදස හොන්ති. ‘‘සත්තතිංසප්පභෙදතො’’ති ඉදම්පි උක්කංසවසෙනෙව වුත්තං, අවකංසතො පන වුත්තනයෙන එකස්මිං ඛණෙ ඡත්තිංස, පඤ්චතිංස හොන්ති, චතුන්නං අධිපතීනං එකජ්ඣං අනුප්පජ්ජනතො එකස්මිං ඛණෙ එකස්සෙව ඉද්ධිපාදස්ස සම්භවොති ද්වත්තිංස ච හොන්තීති වෙදිතබ්බං.

සත්තතිංසපභෙදතො කථන්ති ආහ ‘‘සකිච්චනිප්ඵාදනතො’’තිආදි, එකච්චස්ස සභාවතො එකස්සාපි අත්තනො ආනුභාවානුරූපකායානුපස්සනාදිතංතංකිච්චසාධනතොති අත්ථො. සරූපෙන ච වුත්තිතොති අභෙදස්ස චිත්තිද්ධිපාදාදිකස්ස සරූපෙනෙව පවත්තනතො ච.

එත්ථාති ඤාණදස්සනවිසුද්ධියං. කස්මා පන බොධිපක්ඛියෙසු ඣානකොට්ඨාසො න ගහිතො, නනු ඣානරහිතො අරියමග්ගො නත්ථීති? සච්චං නත්ථි, තතො එව න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං ‘‘බොධිපක්ඛියෙසු ඣානං න ගහිත’’න්ති ලක්ඛණූපනිජ්ඣානලක්ඛණස්ස ඣානස්ස මග්ගග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා. තඤ්හි සන්ධාය ‘‘යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙතී’’තිආදි (ධ. ස. 277, 343 ආදයො) වුත්තං. ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණස්ස පනෙත්ථ සම්භවො එව නත්ථි. අපරො නයො – කස්මා පන බොධිපක්ඛියෙසු ඣානකොට්ඨාසො න ගහිතො, නනු ඣානරහිතො අරියමග්ගො නත්ථි, න ච තං පටිපදා විය එකන්තපුබ්බභාගියං, නාපි එකච්චපටිසම්භිදා විය මග්ගනිස්සන්දො, අථ ඛො මග්ගචිත්තුප්පාදපරියාපන්නො, යතො ‘‘ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙතී’’ති (ධ. ස. 277, 343 ආදයො) වුත්තං, මග්ගමග්ගපරිවාරධම්මා ච බොධිපක්ඛියධම්මාති? වුච්චතෙ – යං තාව වුත්තං ඣානරහිතො අරියමග්ගො නත්ථී’’ති, තත්ථ න අරියමග්ගසම්පයොගමත්තෙන ඣානස්ස බොධිපක්ඛියතා ලබ්භති අතිප්පසඞ්ගතො. ආහාරාදීනම්පි හි බොධිපක්ඛියතා ආපජ්ජෙය්‍යාති. එතෙන මග්ගචිත්තුප්පාදපරියාපන්නතා බොධිපක්ඛියභාවස්ස අකාරණන්ති දස්සිතං හොති.

යං පන වුත්තං ‘‘මග්ගමග්ගපරිවාරධම්මා ච බොධිපක්ඛියා’’ති, තත්ථ පරිවාරට්ඨො කිං සහපවත්තිඅත්ථො, උදාහු පරික්ඛාරට්ඨොති? යදි පුරිමො පක්ඛො, සො පගෙව නිල්ලොචිතො. අථ දුතියො, ඉදං විචාරෙතබ්බං. කථං පවත්තමානං ඣානං මග්ගස්ස පරික්ඛාරො? යදි සහජාතාදිපච්චයභාවෙන, එවං සති ඵස්සාදීනම්පි මග්ගපරික්ඛාරතා ආපජ්ජති. අථ පටිපක්ඛවිධංසනෙන, න සබ්බෙ ඣානධම්මා පටිපක්ඛවිධංසනසමත්ථා. න හි විචාරො, වෙදනා ච කස්සචි සංකිලෙසධම්මස්ස උජුපටිපක්ඛභාවෙන පවත්තන්ති. යං පන පෙටකෙ ‘‘සුඛං උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස, විචාරො විචිකිච්ඡාය පටිපක්ඛො’’ති වුත්තං, තං පරියායෙන වුත්තං. න හි සුඛං සයං උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පටිපක්ඛො, පටිපක්ඛස්ස පන සමාධිස්ස පච්චයතාය පටිපක්ඛො. න ච විචාරො පඤ්ඤා විය, අධිමොක්ඛො විය වා විචිකිච්ඡාය පටිපක්ඛො, පටිපක්ඛස්ස පටිරූපතාය පන පටිපක්ඛො වුත්තො. තථා පීතිපි න බ්‍යාපාදස්ස අදොසො විය උජුපටිපක්ඛො, අදොසසම්පයොගතො පන පටිපක්ඛො වුත්තො. තෙන වුත්තං ‘‘තං පරියායෙන වුත්ත’’න්ති. විතක්කසමාධයො එව පන ඣානධම්මෙසු උජුකං පටිපක්ඛවිධංසනසමත්ථාති පටිපක්ඛවිද්ධංසනසමත්ථස්ස පරිපුණ්ණස්ස ඣානකොට්ඨාසස්ස අභාවතො න චස්ස බොධිපක්ඛියෙසු සඞ්ගහො කතො. යස්මා පන සම්මාසඞ්කප්පො, සම්මාසමාධි ච මග්ගපරියාපන්නා ඣානධම්මා, තස්මා තෙ සන්ධාය තංසම්පයුත්තතාය වා ඉතරෙපි ගහෙත්වා පරියායෙන වුත්තං පාළියං ‘‘යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති නිය්‍යානික’’න්තිආදි (ධ. ස. 277).