භවචක්කකථාවණ්ණනා

652. න කෙවලං සොකාදීනංයෙව ජාති පච්චයො හොති, සොකාදීනං පන පච්චයත්තා අවිජ්ජායපි පච්චයො එවාති දස්සෙතුං ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි ආරද්ධං. එත්ථාති පටිච්චසමුප්පාදදෙසනායං. අවිදිතාදි මිදන්ති ම-කාරො පදසන්ධිකරො. සතතන්ති සබ්බකාලං යාව අග්ගමග්ගාධිගමා. සමිතන්ති සඞ්ගතං, අබ්බොච්ඡින්නන්ති අත්ථො.

තෙසූති සොකාදීසු. සිද්ධෙසූති ලබ්භමානෙසු. සිද්ධා හොති අවිජ්ජා අවිනාභාවතො.

කාමයානස්සාති කාමයමානස්ස, කාමො වා යානං එතස්සාති කාමයානො, තස්ස කාමවසෙන යායමානස්සාති අත්ථො. ඡන්දජාතස්සාති ජාතතණ්හාඡන්දස්ස. පරිහායන්තීති විගච්ඡන්ති. රුප්පතීති සොකාදිනා කුප්පති.

පරියුට්ඨානතාය තිට්ඨනසීලො පරියුට්ඨානට්ඨායී. ‘‘පරියුට්ඨට්ඨායිනො’’ති වා පාඨො. තත්ථ පරියුට්ඨාතීති පරියුට්ඨං, දිට්ඨිපරියුට්ඨානං, තෙන තිට්ඨතීති පරියුට්ඨට්ඨායීති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

පඤ්ච පුබ්බනිමිත්තානීති ‘‘මාලා මිලායන්ති, වත්ථානි කිලිස්සන්ති, කච්ඡෙහි සෙදා මුච්චන්ති, කායෙ වෙවණ්ණියං ඔක්කමති, දෙවො දෙවාසනෙ නාභිරමතී’’ති (ඉතිවු. 83) වුත්තානි පඤ්ච මරණපුබ්බනිමිත්තානීති අත්ථො. තානි හි දිස්වා කම්මනිබ්බත්තක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙ උපපත්තිභවෙ භවච්ඡන්දබලෙන දෙවානං බලවසොකො උප්පජ්ජතීති.

බාලොති අවිද්වා. තෙන අවිජ්ජාය කාරණභාවං දස්සෙති. තිවිධං දුක්ඛන්ති තස්සාරුප්පකථාසවන, කම්මකාරණාදස්සන, මරණකාලකම්මොපට්ඨානනිදානං සොකාදිදුක්ඛං.

ආසවෙ සාධෙන්තීති ආසවෙ ගමෙන්ති බොධෙන්තීති අත්ථො.

එවං සතීති එවං භවචක්කස්ස අවිදිතාදිතාය අනාදිභාවෙ සති. ආදිමත්තකථනන්ති අවිජ්ජාවසෙන ආදිසබ්භාවකථනං. ආදි එතස්ස අත්ථීති හි ආදිමං, භවචක්කං. තස්ස භාවො ආදිමත්තං, තස්ස කථනං ආදිමත්තකථනං. විසෙසනිවත්තිඅත්ථො වා මත්තසද්දො, සති අනාදිභාවෙ අවිජ්ජා ආදිම්හි, මජ්ඣෙ, පරියොසානෙ ච සබ්බත්ථ සියාති ආදිමත්තාය අවිජ්ජාය කථනං විරුජ්ඣතීති අත්ථො. ‘‘අවිජ්ජා පධානා’’ති වත්වා තස්සා පධානභාවං දස්සෙතුං ‘‘අවිජ්ජාග්ගහණෙනා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අවිජ්ජාග්ගහණෙනාති අවිජ්ජාය උප්පාදනෙන, අප්පහානෙන වා, අත්තනො සන්තානෙ සන්නිහිතභාවකරණෙනාති අත්ථො. කම්මාදීනීති කම්මවිපාකවට්ටානි. පලිබොධෙන්තීති නානාදුක්ඛපරිබ්‍යූළ්හෙ සංසාරචාරකෙ නිරොධෙන්ති. තෙහීති කිලෙසකම්මවිපාකවට්ටෙහි. වට්ටස්ස කාරණභාවෙන පධානත්තා ‘‘පධානධම්මො’’ති අවිජ්ජා කථිතා.

තතො අවිජ්ජාදිතො. බ්‍රහ්මාදිනාති ආදි-සද්දෙන පජාපතිස්සරපුරිසාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. වදතීති වදො, තං තං හිතාහිතං පවත්තාති අත්ථො. වෙදෙති, වෙදියතීති වා වෙදෙය්‍යො, සුඛාදිං අනුභවති, සබ්බවිසයෙ වා ජානාති, ‘‘සුඛිතො දුක්ඛිතො’’තිආදිනා අත්තනා, පරෙහි ච ජානාති, ඤායති චාති අත්ථො. බ්‍රහ්මාදිනා වා අත්තනා වාති වා-සද්දො ච-සද්දත්ථො. තෙනාහ ‘‘කාරකවෙදකරහිත’’න්ති ච-සද්දත්ථසමාසං.

ද්වාදසවිධසුඤ්ඤතාසුඤ්ඤන්ති අවිජ්ජාදීනං ද්වාදසන්නං සුඤ්ඤසභාවානං සුඤ්ඤතාය සුඤ්ඤං ද්වාදසවිධසුඤ්ඤතාසුඤ්ඤං, ධුවභාවාදිසුඤ්ඤතාය වා චතුබ්බිධම්පි සුඤ්ඤතං එකං කත්වා ද්වාදසඞ්ගගතත්තා ද්වාදසවිධාති තාය ද්වාදසසුඤ්ඤතාය සුඤ්ඤන්ති අත්ථො.

653. පුබ්බන්තාහරණතොති පුබ්බන්තතො අතීතකොට්ඨාසතො පච්චුප්පන්නවිපාකස්ස ආහරණතො. වෙදනාවසානං පරිච්ඡින්නං එකං භවචක්කං හොති. භවචක්කෙකදෙසොපි හි භවචක්කන්ති වුච්චති. වෙදනා වා තණ්හාසහායාය අවිජ්ජාය පච්චයො හොතීති වෙදනාතො අවිජ්ජා, අවිජ්ජාතො සඞ්ඛාරාති සම්බජ්ඣනතො වෙදනාවසානං භවචක්කං පරිපුණ්ණමෙවාති දට්ඨබ්බං. අවිජ්ජාග්ගහණෙන වා තණ්හුපාදානානි තදවිනාභාවතො. සඞ්ඛාරග්ගහණෙන භවො, විඤ්ඤාණාදිග්ගහණෙන ජාතිජරාමරණානි, සොකාදයො ච ගහිතාති එවම්පි වෙදනාවසානං භවචක්කන්ති යුත්තමෙවෙතං. එවං තණ්හාමූලකෙ ච යොජෙතබ්බං. ද්වින්නම්පි හි අඤ්ඤමඤ්ඤානුප්පවෙසො හොතීති. අවිජ්ජා ධම්මසභාවං පටිච්ඡාදෙත්වා විපරීතාභිනිවෙසං කාරෙන්තී දිට්ඨිචරිතෙ සංසාරෙ නයති, තෙසං වා සංසාරං සඞ්ඛාරාදිපවත්තිං නයති පවත්තෙතීති සංසාරනායිකා වුත්තා. තණ්හාය තණ්හාචරිතානං සංසාරනායිකාභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

පඨමං භවචක්කං. ඵලුප්පත්තියාති කත්තුඅත්ථෙ කරණවචනං, කරණත්ථෙ එව වා. විඤ්ඤාණාදිපච්චුප්පන්නඵලුප්පත්ති හි ඉධ දිට්ඨා, අදිට්ඨානං පුරිමභවෙ අත්තනො හෙතූනං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං ඵලං අනුප්පාදෙත්වා අනුපච්ඡිජ්ජනං පකාසෙති, පකාසනස්ස වා කරණං හොතීති. අථ වා පුරිමභවචක්කං දුතියෙන සම්බන්ධං වුත්තන්ති වෙදනාසඞ්ඛාතස්ස ඵලස්ස උප්පත්තියා තණ්හාදීනං හෙතූනං අනුපච්ඡෙදං පකාසෙති, තස්මා ඵලුප්පත්තියා කාරණභූතාය පඨමස්ස භවචක්කස්ස හෙතූනං අනුපච්ඡෙදප්පකාසනතොති අත්ථො. සඞ්ඛාරාදීනමෙව වා ඵලානං උප්පත්තියා අවිජ්ජාදීනං හෙතූනං ඵලං අජනෙත්වා අනුපච්ඡෙදමෙව, විඤ්ඤාණාදිහෙතූනං වා සඞ්ඛාරාදීනං අනුප්පබන්ධමෙව පකාසෙති පඨමං භවචක්කං, න දුතියං විය පරියොසානම්පීති ‘‘ඵලුප්පත්තියා හෙතූනං අනුපච්ඡෙදප්පකාසනතො’’ති වුත්තං. අනුපුබ්බපවත්තිදීපනතොති ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1; උදා. 1) ධම්මානං අනුපුබ්බතො පවත්තියා දීපනතො. ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති හි එත්ථ අපරිපුණ්ණායතනං කලලරූපං වත්වා තතො උද්ධං ‘‘නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්ති සළායතනප්පවත්ති වුත්තා. සහුප්පත්තිදීපනතොති ‘‘උපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාතී’’ති වා උපපත්තික්ඛන්ධානං එකජ්ඣං උප්පත්තියා දීපනතො. න හි එත්ථ පඨමෙ විය භවචක්කෙ ආයතනානං කමෙන උප්පත්ති වුත්තා.

654. හෙතුආදිපුබ්බකා තයො සන්ධී එතස්සාති හෙතුඵලහෙතුපුබ්බකතිසන්ධි, භවචක්කං. හෙතුඵලහෙතුඵලවසෙන චතුප්පභෙදො අඞ්ගානං සඞ්ගහො එතස්සාති චතුභෙදසඞ්ගහං. සරූපතො අවුත්තාපි තස්මිං තස්මිං සඞ්ගහෙ ආකිරීයන්ති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිග්ගහණෙහි පකාසීයන්තීති ආකාරා. අතීතහෙතුආදීනං වා පකාරා ආකාරා. කිලෙසකම්මවිපාකා විපාකකිලෙසකම්මෙහි සම්බන්ධා හුත්වා පුනප්පුනං පරිවත්තන්තීති තෙසු වට්ටනාමං ආරොපෙත්වා ‘‘තිවට්ට’’න්ති වුත්තං, වට්ටෙකදෙසත්තා වා ‘‘වට්ටානී’’ති වුත්තානි.

සන්ධීනං ආදිපරියොසානවවත්ථිතාති සන්ධීනං පුබ්බාපරවවත්ථිතාති අත්ථො.

පරිතස්සතීති තං තං වත්ථුං පරිග්ගහකරණවසෙන තස්සති, තණ්හායතීති අත්ථො. උපාදියතීති දළ්හගාහං ගණ්හාති. පුරිමකම්මභවස්මින්ති පුරිමකම්මභවෙ සති.

තස්ස ච සබ්භාවො කරියමානතා එවාති ආහ ‘‘කම්මභවෙ කරියමානෙති අත්ථො’’ති. දුක්ඛාදීසු මොහොති දුක්ඛාදීනං ආදීනවපටිච්ඡාදකො අප්පහීනො මොහො. ආයූහනාති සම්පිණ්ඩනකා දානාදිකිරියාය පවත්තනකා. එකං ආවජ්ජනං එතෙසන්ති එකාවජ්ජනා, තෙසු එකාවජ්ජනෙසු. සත්තමෙ චෙතනා භවො. ‘‘යා කාචි වා පන චෙතනා භවො, සම්පයුත්තා ආයූහනා සඞ්ඛාරා’’ති ඉදං යථාදස්සිතාය ධම්මට්ඨිතිඤාණභාජනීයෙ වුත්තාය පටිසම්භිදාපාළියා (පටි. ම. 1.45) වසෙන වුත්තං. තත්ථ හි ‘‘චෙතනා භවො’’ති ආගතා. භවනිද්දෙසෙ පන ‘‘සාත්ථතො’’ති එත්ථ ‘‘චෙතනාව සඞ්ඛාරා, භවො පන චෙතනාසම්පයුත්තාපී’’ති විභඞ්ගපාළිවසෙන දස්සිතං. ‘‘තත්ථ කතමො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො? කුසලා චෙතනා කාමාවචරා’’තිආදිනා හි සඞ්ඛාරානං චෙතනාභාවො විභඞ්ගපාළියං (විභ. 226) වුත්තො. තත්ථ පටිසම්භිදාපාළියං ‘‘චෙතනාසම්පයුත්තා විපාකධම්මත්තා සවිපාකෙන ආයූහනසඞ්ඛාතෙන සඞ්ඛතාභිසඞ්ඛරණකිච්චෙන සඞ්ඛාරා’’ති වුත්තා. විභඞ්ගපාළියං ‘‘සබ්බම්පි භවගාමිකම්මං කම්මභවො’’ති (විභ. 234) භවස්ස පච්චයභාවෙන භවගාමිභාවතො, කම්මසංසට්ඨසහායතාය කම්මභාවතො ච උපපත්තිභවං භාවෙන්තීති ‘‘භවො’’ති වුත්තා. උපපත්තිභවභාවනාකිච්චං පන චෙතනාය සාතිසයන්ති පටිසම්භිදාපාළියා චෙතනා ‘‘භවො’’ති වුත්තා. භවාභිසඞ්ඛරණකිච්චං චෙතනාය සාතිසයන්ති විභඞ්ගපාළියං ‘‘කුසලා චෙතනා’’තිආදිනා (විභ. 226) චෙතනා ‘‘සඞ්ඛාරා’’ති වුත්තා. තස්මා තෙන තෙන පරියායෙන උභයං උභයත්ථ වත්තුං යුත්තන්ති නත්ථෙත්ථ විරොධො. තස්ස ඵලෙ උපපත්තිභවෙ නිකාමනාති ‘‘තස්ස සුතං හොති ‘චාතුමහාරාජිකා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති’’ආදිසුතානුසාරෙන භාවිනි උපපත්තිභවෙ අභිකඞ්ඛනා. ගහණන්ති කාමුපාදානං කිච්චෙනාහ. පරාමසනන්ති ඉතරානි. ආයූහනාවසානෙති තීසුපි අත්ථවිකප්පෙසු වුත්තස්ස ආයූහනස්ස අවසානෙ.

ඉධාති ඉමස්මිං පච්චුප්පන්නභවෙ. භවන්තරස්ස අතීතභවස්ස ඉමිනා පච්චුප්පන්නභවෙන පටිසන්ධානං භවන්තරපටිසන්ධානං, භවන්තරභාවෙන වා පටිසන්ධානං භවන්තරපටිසන්ධානං, තස්ස වසෙන. යං පටිසන්ධීති වුච්චති, තං විඤ්ඤාණන්ති සම්බන්ධො. තථා හි විඤ්ඤාණං ‘‘පටිසන්ධානපච්චුපට්ඨාන’’න්ති වුච්චති. ගබ්භෙති මාතුකුච්ඡියං, ගබ්භාවත්ථායං වා.

ද්වීසු අත්ථවිකප්පෙසු වුත්තෙ ආයූහනසඞ්ඛාරෙ ‘‘තස්ස පුබ්බභාගා’’ති ආහ, තතියෙ අත්ථවිකප්පෙ වුත්තෙ ‘‘තංසම්පයුත්තා’’ති. තංසම්පයුත්තා අවිජ්ජා ගහිතාව හොතීති සම්බන්ධො. දහරස්ස චිත්තප්පවත්ති භවඞ්ගබහුලා යෙභුය්‍යෙන භවන්තරජනකකම්මායූහනසමත්ථා න හොතීති ‘‘ඉධ පටිපක්කත්තා ආයතනාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘කම්මකරණකාලෙ සම්මොහො දස්සිතො’’ති එතෙන කම්මස්ස පච්චයභූතං සම්මොහං දස්සෙති, න කම්මසම්පයුත්තමෙව.

‘‘තත්ථ පුරිමභවස්මිං පඤ්ච කම්මසම්භාරා, එතරහි පඤ්ච විපාකධම්මා, එතරහි පඤ්ච කම්මසම්භාරා, අනාගතෙ පඤ්ච විපාකධම්මාති දස ධම්මා කම්මං, දස ධම්මා විපාකො, ඉති ද්වීසු ඨානෙසු කම්මං, කම්මවට්ටං, ද්වීසු ඨානෙසු විපාකො, විපාකවට්ටන්ති කම්මසඞ්ඛෙපො ච විපාකසඞ්ඛෙපො ච, කම්මභවො ච විපාකභවො ච කම්මවට්ටඤ්ච විපාකවට්ටඤ්ච, කම්මපවත්තඤ්ච විපාකපවත්තඤ්ච, කම්මසන්තති ච විපාකසන්තති ච, කිරියා චෙව කිරියාඵලඤ්චාති –

‘‘එවං සමුප්පන්නමිදං සහෙතුකං,

දුක්ඛං අනිච්චං චලමිත්තරද්ධුවං;

ධම්මෙහි ධම්මා පභවන්ති හෙතුසො,

න හෙත්ථ අත්තාව පරොව විජ්ජති.

‘‘ධම්මා ධම්මෙ සඤ්ජනෙන්ති, හෙතුසම්භාරපච්චයා;

හෙතූනඤ්ච නිරොධාය, ධම්මො බුද්ධෙන දෙසිතො.

‘‘හෙතූසු උපරුද්ධෙසු, ඡින්නං වට්ටං න වට්ටති;

එවං දුක්ඛන්තකිරියාය, බ්‍රහ්මචරියිධ විජ්ජති;

සත්තෙ ච නුපලබ්භන්තෙ, නෙවුච්ඡෙදො න සස්සත’’න්ති. (විභ. අට්ඨ. 242);

තත්ථ කම්මානෙව විපාකං සම්භරන්ති වඩ්ඪෙන්තීති කම්මසම්භාරා, කම්මං වා සඞ්ඛාරභවා, තදුපකාරකානි අවිජ්ජාතණ්හුපාදානානි කම්මසම්භාරා. පටිසන්ධිදායකො වා භවො කම්මං, තදූපකාරකා යථාවුත්තා ආයූහනසඞ්ඛාරා, අවිජ්ජාදයො ච කම්මසම්භාරාති කම්මඤ්ච කම්මසම්භාරා ච කම්මසම්භාරාති එකසෙසවසෙන කම්මසම්භාරග්ගහණං වෙදිතබ්බං. දස ධම්මා කම්මන්ති අවිජ්ජාදයොපි කම්මසහායතාය කම්මසරික්ඛකා, තදූපකාරා චාති ‘‘කම්ම’’න්ති වුත්තා. සඞ්ඛිප්පන්ති එත්ථ අවිජ්ජාදයො, විඤ්ඤාණාදයො චාති සඞ්ඛෙපො, කම්මං, විපාකො ච. ‘‘කම්මං විපාකො’’ති එවං සඞ්ඛිපීයතීති වා සඞ්ඛෙපො, අවිජ්ජාදයො, විඤ්ඤාණාදයො ච. සඞ්ඛෙපභාවසාමඤ්ඤෙන පන එකවචනං කතන්ති දට්ඨබ්බං, සඞ්ඛෙපසද්දො වා භාගාධිවචනන්ති කම්මභාගො කම්මසඞ්ඛෙපො.

එවං සමුප්පන්නන්ති කම්මතොපි විපාකො. තත්ථාපි ‘‘අවිජ්ජාතො සඞ්ඛාරා’’ති එවං සමුප්පන්නං, තිසන්ධිආදිවසෙන වා සමුප්පන්නං ඉදං භවචක්කන්ති අත්ථො. ඉත්තරන්ති ගමනධම්මං, විනස්සධම්මන්ති අත්ථො. තෙන උප්පාදවයවන්තතාදීපකෙන අනිච්චසද්දෙන, විකාරාපත්තිදීපකෙන චලසද්දෙන ච අදීපිතං කාලන්තරට්ඨායිතාභාවං විභාවෙති. අද්ධුවන්ති එතෙන ථිරභාවාභාවනිස්සාරතං. හෙතු එව සම්භාරා හෙතුසම්භාරා. ‘‘ඨානසො හෙතුසො’’ති (කථා. 355; පටි. ම. 1.44) එත්ථ එවං වුත්තං වා ඨානං, අඤ්ඤම්පි තස්ස තස්ස සාධාරණං කාරණං සම්භාරො, අසාධාරණං හෙතු. එවන්ති එවං හෙතුතො ධම්මමත්තසම්භවෙ, හෙතුනිරොධා ච වට්ටච්ඡෙදෙ ධම්මෙ ච තංනිරොධාය දෙසිතෙ සතීති අත්ථො. බ්‍රහ්මචරියං ඉධ බ්‍රහ්මචරියිධ සත්තෙ චාති එත්ථ ච-සද්දො ‘‘එවං බ්‍රහ්මචරියඤ්ච විජ්ජති, සස්සතුච්ඡෙදා ච න හොන්තී’’ති සමුච්චයත්ථො. එවඤ්හි හෙතුආයත්තෙ ධම්මමත්තසම්භවෙ සත්තො නුපලබ්භති, තස්මිඤ්ච උපලබ්භන්තෙ සස්සතො, උච්ඡෙදො වා සියාති නුපලබ්භන්තෙ තස්මිං නෙව උච්ඡෙදො න සස්සතන්ති වුත්තං හොති.

655. සච්චප්පභවතොති සච්චතො, සච්චානං වා පභවතො ච.

කුසලාකුසලං කම්මන්ති වට්ටකථාය වත්තමානත්තා සාසවන්ති විඤ්ඤායති. අවිසෙසෙනාති ‘‘චෙතනා චෙතනාසම්පයුත්තකා’’ති විසෙසං අකත්වා, සබ්බම්පි තං කුසලාකුසලං කම්මං සමුදයසච්චන්ති වුත්තන්ති අත්ථො. ‘‘තණ්හා ච…පෙ… අවසෙසා ච සාසවා කුසලා ධම්මා’’ති (විභ. 208-210) හි චෙතනාචෙතනාසම්පයුත්තවිසෙසං අකත්වා වුත්තන්ති, අරියසච්චවිසෙසං වා අකත්වා සමුදයසච්චන්ති වුත්තන්ති අත්ථො. සච්චවිභඞ්ගෙ හි සබ්බෙපි කිලෙසා සබ්බම්පි භවගාමිකම්මං ‘‘සමුදයසච්ච’’න්ති වුත්තං. දුතියසච්චං පභවො එතස්සාති දුතියසච්චපභවං. උපාදානපච්චයා භවොති උපපත්තිභවස්ස, කම්මභවස්ස ච අධිප්පෙතත්තා වුත්තං ‘‘පඨමදුතියසච්චද්වය’’න්ති.

656. වත්ථූසූති ආරම්මණෙසු, දුක්ඛාදීසු වා පටිච්ඡාදෙතබ්බෙසු වත්ථූසු. සම්මොහෙතීති ධම්මසභාවං ජානිතුං පටිවිජ්ඣිතුං අදෙන්තී තස්ස පටිච්ඡාදනවසෙන සම්මොහෙති. වත්ථුන්ති ඉධ ආරම්මණං අධිප්පෙතං. අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච උපත්ථම්භෙති අඤ්ඤමඤ්ඤසන්නිස්සයෙන විනා ඨාතුං අසක්කොන්තා ද්වෙ නළකලාපා විය. සවිසයෙති යථාසකං විසයෙ රූපායතනාදිකෙ. ජායමානානං ඛන්ධානං විකාරභාවෙන ලබ්භමානා ජාති තෙ ජනෙන්තී විය හොතීති වුත්තං ‘‘ඛන්ධෙ ච ජනෙතී’’ති. තෙනාහ ‘‘තෙසං අභිනිබ්බත්තිභාවෙන පවත්තත්තා’’ති. පාකභෙදභාවඤ්ච අධිතිට්ඨතීති එත්ථාපි ‘‘ඛන්ධෙ ජනෙතී’’ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො. පාකභෙදවසෙන වත්තතිච්චෙව අත්ථො. පච්චතීති පාකො, භිජ්ජතීති භෙදො, පාකො ච භෙදො ච පාකභෙදං, තස්ස භාවං පච්චනං, භිජ්ජනඤ්චාති අත්ථො. සොකාදීනං අධිට්ඨානත්තාති තෙසං කාරණත්තා, තෙහි සිද්ධාය අවිජ්ජාය සහිතෙහි සඞ්ඛාරෙහි පච්චයො ච හොති භවන්තරපාතුභාවායාති අධිප්පායො. චුතිචිත්තං වා පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස අනන්තරපච්චයො හොතීති ‘‘පච්චයො ච හොති භවන්තරපාතුභාවායා’’ති වුත්තං. තං පන චුතිචිත්තං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරරහිතං භවන්තරස්ස පච්චයො න හොතීති සසහායත්තදස්සනත්ථමාහ ‘‘සොකාදීනං අධිට්ඨානත්තා’’ති. ද්වෙධාති අත්තනො අත්තනො සරසෙන, ධම්මන්තරපච්චයභාවෙන චාති ද්වෙධා ද්වෙධා. බ්‍යාපනිච්ඡාලොපෙන හි නිද්දෙසො.

657. ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති එතෙන සඞ්ඛාරානං පච්චයුප්පන්නතාදස්සනෙන ‘‘කො නු ඛො අභිසඞ්ඛරොතීති එස නො කල්ලො පඤ්හො’’ති දස්සෙති, තෙනෙතං කාරකදස්සනනිවාරණං. අත්තා භවතො භවන්තරං සඞ්කමතීති දස්සනං අත්තසඞ්කන්තිදස්සනං, තං සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණුප්පත්තිවචනෙන නිවාරිතං හොති. පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අභෙදතො එකො අත්තාති ගහණං ඝනසඤ්ඤා, තං යමකතාලකන්දං භින්දන්තෙන විය ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපමත්තමෙත’’න්ති වචනෙන නිවාරිතං හොති. ‘‘එවමාදිදස්සනනිවාරණ’’න්ති එතෙන ‘‘සොචති පරිදෙවති දුක්ඛිතො’’තිආදිදස්සනනිවාරණමාහ. සොකාදයොපි හි පච්චයායත්තා අවසවත්තිනොති ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොක…පෙ… සම්භවන්තී’’ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1; උදා. 1) එතෙන වුත්තමෙවාති. මිච්ඡාදස්සනනිවාරණතොපීති කාරකදස්සනාදිනානාවිධමිච්ඡාභිනිවෙසනිවාරණතොපි.

658. ‘‘සලක්ඛණසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙනා’’ති එතෙන සබ්බප්පකාරෙන ධම්මානං යාථාවතො අදස්සනමාහ තදුභයවිනිමුත්තස්ස ධම්මෙසු පරමත්ථතො පස්සිතබ්බභාවස්ස අභාවතො. උපක්ඛලනං විය දුක්ඛුප්පත්තිහෙතුතො. පතනං විය භවන්තරපපාතතො. ගණ්ඩපාතුභාවො විය දුක්ඛතාසූලයොගතො, කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතො ච. ගණ්ඩභෙදපීළකා වියාති භෙදනත්ථං පච්චමානෙ ගණ්ඩෙ තස්ස උපරි ජායමානා ඛුද්දකපීළකා විය, ගණ්ඩස්ස වා අනෙකධාභෙදෙ පීළකා විය. ඝට්ටනං විය සඞ්ඝට්ටනරසතාය ඵස්සො. ඝට්ටනදුක්ඛං වියාති ඝට්ටනතො ජාතං දුක්ඛං විය තිවිධදුක්ඛතාවසෙන තිස්සන්නම්පි වෙදනානං දුක්ඛභාවතො. පටිකාරාභිලාසො වියාති සමුදායස්ස එකදෙසනිදස්සනභාවෙනාහ. අසප්පායග්ගහණං විය බහුවිධානත්ථුප්පත්තිනිමිත්තතො. අසප්පායලෙපනං විය දුක්ඛහෙතුනො සසන්තානෙ සන්නිධාපනතො. ගණ්ඩවිකාරපාතුභාවො විය අත්තභාවගණ්ඩස්ස නිබ්බත්තිවිකාරභාවතො, තන්නිමිත්තඤ්චස්ස සූනභාවාදිසම්භවතො. සූනතාසරාගපුබ්බග්ගහණාදයො හි ගණ්ඩවිකාරා. සරසතො ගණ්ඩස්ස භිජ්ජනං පාකෙන විනා න හොතීති භෙදග්ගහණෙනෙවස්ස පාකොපි ගහිතොති කත්වා ආහ ‘‘ගණ්ඩභෙදො විය ජරාමරණ’’න්ති. ගණ්ඩස්ස වා විසදිසාපත්ති, භිජ්ජනඤ්ච ගණ්ඩභෙදො, තත්ථ විසදිසාපත්ති පාකොති වෙදිතබ්බං.

උපමාහි භවචක්කං විඤ්ඤාපෙන්තෙන එකාධිට්ඨානෙහි උපමාවිසෙසෙහි තං විඤ්ඤාපෙත්වා ඉදානි නානාධිට්ඨානෙහි විඤ්ඤාපෙතුං ‘‘යස්මා වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පටලාභිභූතචක්ඛුකො රූපානි න පස්සති, කිඤ්චි පස්සන්තොපි විපරීතං පස්සති, එවං අවිජ්ජාභිභූතො දුක්ඛාදීනි න පටිපජ්ජති න පස්සති, මිච්ඡා වා පටිපජ්ජතීති පටලං විය අවිජ්ජා. කොසකාරකිමි විය අත්තනාව කතත්තා, වට්ටස්ස අත්තනො එව පරිබ්භමනකාරණත්තා ච කොසප්පදෙසා විය සඞ්ඛාරා. සඞ්ඛාරපරිග්ගහං විනා පතිට්ඨං අලභමානං විඤ්ඤාණං පරිණායකපරිග්ගහං විනා පතිට්ඨං අලභමානො රාජකුමාරො වියාති පරිග්ගහෙන විනා පතිට්ඨාලාභො එත්ථ උපමොපමෙය්‍යසාමඤ්ඤං. උපපත්තිනිමිත්තන්ති කම්මාදිආරම්මණමාහ. පරිකප්පනතොති ආරම්මණකරණතො, සම්පයුත්තෙන වා විතක්කෙන විතක්කනතො. දෙවමනුස්සමිගවිහඞ්ගාදිවිවිධප්පකාරතාය මායා විය නාමරූපං. පතිට්ඨාවිසෙසෙන වුද්ධිවිසෙසාපත්තිතො වනප්පගුම්බො විය සළායතනං. ආයතනානං විසයිවිසයභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤාභිමුඛභාවො ආයතනඝට්ටනං. තතො ආයතනඝට්ටනතො ද්වයසඞ්ඝට්ටනුප්පත්තිතො, වෙදනාදුක්ඛහෙතුතො ච අග්ගි විය ඵස්සො. සපරිළාහතො දාහො විය වෙදනා. උපරූපරි තණ්හාපවඩ්ඪනතො ලොණූදකපානං විය විසයානුභවනං. ආරම්මණෙ පාතුකම්‍යතාභාවතො පිපාසා විය තණ්හා. තදස්සුපාදානන්ති තං අභිලාසකරණං තණ්හාදිට්ඨාභිනන්දනං අස්ස තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස, තදස්ස වා භවෙය්‍ය උපාදානං. බ්‍යසනාවහතාය අජානනතො භවුපාදානං මච්ඡස්ස බළිසුපාදානං විය. එත්ථ ච සඞ්ඛාරාදීනං කොසප්පදෙසපරිණායකාදීහි ද්වීහි ද්වීහි සදිසතාය ද්වෙ ද්වෙ උපමා වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

659. කොචි අගම්භීරො එව ගම්භීරො විය ඛායති පුරාණතිණපණ්ණාදිභරිතො පබ්බතසඞ්ඛෙපෙ ජලාසයො විය, න එවමයං. අයං පන ගම්භීරොව හුත්වා ඔභාසති පකාසති දිස්සතීති ගම්භීරාවභාසො. යථාරහන්ති අත්ථාදිවසෙන යථානුරූපං.

ජාතිතො ජරාමරණං න න හොති, හොති එවාති අවධාරණෙ සිද්ධෙ ‘‘සියා නු ඛො ජරාමරණං ජාතිතො, අඤ්ඤතොපී’’ති ආසඞ්කායං තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං ‘‘න ච ජාතිං විනා අඤ්ඤතො හොතී’’ති වුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤග්ගහණං ජාතියා පටියොගීවිසයං, න අඤ්ඤමත්තවිසයං ‘‘ජාතිං විනා’’ති වචනතො. තෙනස්ස නාඤ්ඤං ජාතියා සහකාරීකාරණභූතං නිවත්තිතං හොති. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. ඉත්ථන්ති ඉදං පකාරං, ඉමිනා පකාරෙනාති අත්ථො. ජාතිපච්චයසම්භූතසමුදාගතට්ඨොති ජාතිපච්චයසම්භූතං හුත්වා සහිතස්ස අත්තනො පච්චයානුරූපස්ස උද්ධං උද්ධං ආගතභාවො, අනුප්පවත්තට්ඨොති අත්ථො. අථ වා සම්භූතට්ඨො ච සමුදාගතට්ඨො ච සම්භූතසමුදාගතට්ඨො. ‘‘න ජාතිතො ජරාමරණං න හොති, න ච ජාතිං විනා අඤ්ඤතො හොතී’’ති හි ජාතිපච්චයසම්භූතට්ඨො වුත්තො. ඉත්ථඤ්ච ජාතිතො සමුදාගච්ඡතීති ජාතිපච්චයසමුදාගතට්ඨො, යා යා ජාති යථා යථා පච්චයො හොති, තදනුරූපපාතුභාවොති අත්ථො.

තත්ථ ‘‘න ජාතිතො ජරාමරණං න හොතී’’ති ඉමිනා ජරාමරණස්ස ජාතිපච්චයතාය අවිතථතං දස්සෙති, ‘‘න ජාතිං විනා අඤ්ඤතො ජරාමරණං හොතී’’ති ඉමිනා අනඤ්ඤථත්තං, ‘‘ඉත්ථඤ්ච ජාතිතො සමුදාගච්ඡතී’’ති ඉමිනා තථතං. තෙන ච යථා පච්චයධම්මා අත්තනො පච්චයුප්පන්නානං පච්චයභාවෙ, තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා, එවං පච්චයුප්පන්නධම්මාපි තබ්භාවෙති දස්සෙති. එස නයො සෙසෙසුපි. ‘‘හෙතුඵලෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති එතෙන වචනෙන අත්ථස්ස හෙතුඵලභාවො කථං ඤාතබ්බොති? ‘‘අත්ථපටිසම්භිදා’’ති එතස්ස සමාසපදස්ස අවයවපදත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතුඵලෙ ඤාණ’’න්ති වුත්තත්තා. ‘‘අත්ථෙ පටිසම්භිදා අත්ථපටිසම්භිදා’’ති එත්ථ හි ‘‘අත්ථෙ’’ති එතස්ස අත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතුඵලෙ’’ති වුත්තං, ‘‘පටිසම්භිදා’’ති එතස්ස අත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘ඤාණ’’න්ති, තස්මා හෙතුඵලඅත්ථසද්දා එකත්ථා, ඤාණපටිසම්භිදා චාති ඉමමත්ථං වදන්තෙන සාධිතො අත්ථස්ස හෙතුඵලභාවො.

යෙනාකාරෙනාති යෙන පවත්තිආකාරෙන. සභාවධම්මා හි පච්චයවිසෙසසිද්ධෙන පවත්තිආකාරෙන විසිට්ඨාකාරා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථමාගච්ඡන්තී’’ති (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85). යදවත්ථාති යාය අවත්ථාය අවත්ථිතා. අවත්ථාවිසෙසවන්තො හි ධම්මා තෙන තෙන අවත්ථාවිසෙසෙන තං තං අත්ථකිච්චං සාධෙතුං සමත්ථා හොන්ති. ස්වායං පවත්තිආකාරො, අවත්ථාවිසෙසො ච අවිජ්ජායපි අනුපචිතකුසලසම්භාරෙහි දුරවබොධතො එව ඤාණෙන අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨො චාති ආහ ‘‘තස්ස…පෙ… ගම්භීරො’’ති. තස්ස ආකාරස්ස, අවත්ථාය ච. හෙතුම්හි ඤාණන්ති එත්ථ හෙතුනො ධම්මපරියායතා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

අස්සාති පටිච්චසමුප්පාදස්ස. තෙන තෙන කාරණෙනාති තෙන තෙන වෙනෙය්‍යානං බුජ්ඣනානුගුණතාසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන. තත්ථාති තස්මිං දෙසනප්පකාරෙ. අනුලොමපටිලොමතොති නයිධ පච්චයුප්පාදා පච්චයුප්පන්නුප්පාදසඞ්ඛාතං අනුලොමං, පච්චයනිරොධා පච්චයුප්පන්නනිරොධසඞ්ඛාතඤ්ච පටිලොමමාහ. ආදිතො පන අන්තගමනමනුලොමං, අන්තතො ච ආදිගමනං පටිලොමමාහ. ආදිතො පට්ඨාය අනුලොමදෙසනාය, අන්තතො පට්ඨාය පටිලොමදෙසනාය ච තිසන්ධිචතුසඞ්ඛෙපං. ‘‘ඉමෙ චත්තාරො ආහාරා කිංනිදානා’’තිආදිකාය (සං. නි. 2.11) වෙමජ්ඣතො පට්ඨාය පටිලොමදෙසනාය, ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’තිආදිකාය (ම. නි. 1.204, 400; ම. නි. 3.421, 425-426; සං. නි. 2.43-45; 2.4.60; කථා. 465, 467) අනුලොමදෙසනාය ච ද්විසන්ධිතිසඞ්ඛෙපං. ‘‘සංයොජනීයෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො විහරතො තණ්හා පවඩ්ඪති, තණ්හාපච්චයා උපාදාන’’න්තිආදීසු (සං. නි. 2.53, 57) එකසන්ධිද්විසඞ්ඛෙපං. කත්ථචි එකඞ්ගොපි ච පටිච්චසමුප්පාදො දෙසිතො, සො ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො’’තිආදිනා (සං. නි. 2.62) දස්සිතො එව.

අවිජ්ජාදීනං සභාවො පටිවිජ්ඣීයතීති පටිවෙධො. වුත්තං හෙතං අට්ඨකථායං ‘‘තෙසං තෙසං වා තත්ථ තත්ථ වුත්තධම්මානං පටිවිජ්ඣිතබ්බො සලක්ඛණසඞ්ඛාතො අවිපරීතසභාවො පටිවෙධො’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා). ජානනලක්ඛණස්ස ඤාණස්ස පටිපක්ඛභූතො අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණට්ඨො. ආරම්මණස්ස පච්චක්ඛකරණෙන දස්සනභූතස්ස පටිපක්ඛභූතො අදස්සනට්ඨො. යෙන පනෙසා දුක්ඛාදීනං යාථාවසරසං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙති, ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා තිට්ඨති, සො තස්සා සච්චාසම්පටිවෙධට්ඨො. අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙකදෙසො සරාගො, අඤ්ඤො විරාගො. රාගස්ස වා අපටිපක්ඛභාවතො රාගපවඩ්ඪකො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො සබ්බොපි සරාගො, ඉතරො තප්පටිපක්ඛභාවතො විරාගො. ‘‘දීඝරත්තං හෙතං, භික්ඛවෙ, අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස අජ්ඣොසිතං මමායිතං පරාමට්ඨං ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති (සං. නි. 2.62) අත්තපරාමාසස්ස විඤ්ඤාණං විසෙසතො වත්ථු වුත්තන්ති විඤ්ඤාණස්ස සුඤ්ඤතට්ඨො ගම්භීරො. අත්තා විජානාති සංසරතීති සබ්‍යාපාරතාසඞ්කන්ති අභිනිවෙසබලවතාය අබ්‍යාපාරට්ඨඅසඞ්කන්තිපටිසන්ධිපාතුභාවට්ඨා ච ගම්භීරා. නාමරූපස්ස පටිසන්ධික්ඛණෙ එකුප්පාදො, පවත්තියං විසුං විසුං යථාරහං එකුප්පාදො, නාමස්ස රූපෙන, රූපස්ස ච නාමෙන අසම්පයොගතො විනිබ්භොගො, නාමස්ස නාමෙන, රූපස්ස ච රූපෙන, එකච්චස්ස එකච්චෙන අවිනිබ්භොගො යොජෙතබ්බො. එකුප්පාදෙකනිරොධෙ හි අවිනිබ්භොගෙ අධිප්පෙතෙ සො රූපස්ස ච එකකලාපවුත්තිනො ලබ්භති. අථ වා එකචතුවොකාරභවෙසු නාමරූපානං අසහවත්තනතො අඤ්ඤමඤ්ඤවිනිබ්භොගො, පඤ්චවොකාරභවෙ සහවත්තනතො අවිනිබ්භොගො ච වෙදිතබ්බො.

අධිපතියට්ඨො නාම ඉධ ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවො. ‘‘ලොකොපෙසො ද්වාරාපෙසා ඛෙත්තම්පෙත’’න්ති (ධ. ස. 598-599) වුත්තා ලොකාදිඅත්ථා චක්ඛාදීසු පඤ්චසු යොජෙතබ්බා. මනායතනස්සාපි ලුජ්ජනතො, මනොසම්ඵස්සාදීනං ද්වාරඛෙත්තභාවතො ච එතෙ අත්ථා සම්භවන්ති එව. ආපාථගතානං රූපාදීනං පකාසනයොග්‍යතාලක්ඛණං ඔභාසනං චක්ඛාදීනං විසයිභාවො, මනායතනස්ස විජානනං. සඞ්ඝට්ටනට්ඨො විසෙසතො චක්ඛුසම්ඵස්සාදීනං පඤ්චන්නං, ඉතරෙ ඡන්නම්පි යොජෙතබ්බා. ඵුසනඤ්ච ඵස්සස්ස සභාවො, සඞ්ඝට්ටනං රසො, ඉතරෙ උපට්ඨානාකාරා. ආරම්මණරසානුභවනට්ඨො රසවසෙන වුත්තො, වෙදයිතට්ඨො ලක්ඛණවසෙන. සුඛදුක්ඛමජ්ඣත්තභාවා යථාක්කමං තිස්සන්නං වෙදනානං සභාවවසෙන වුත්තා. අත්තා වෙදයතීති අභිනිවෙසස්ස බලවතාය නිජ්ජීවට්ඨො වෙදනාය ගම්භීරො. නිජ්ජීවාය වා වෙදනාය වෙදයිතං නිජ්ජීවවෙදයිතං, නිජ්ජීවවෙදයිතමෙව අත්ථො නිජ්ජීවවෙදයිතට්ඨො. සප්පීතිකතණ්හාය අභිනන්දිතට්ඨො, බලවතරතණ්හාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපනං අජ්ඣොසානට්ඨො. ඉතරො සාධාරණවසෙන වෙදිතබ්බො. ආදානග්ගහණාභිනිවෙසට්ඨා චතුන්නම්පි උපාදානානං සමානා, පරාමාසට්ඨො වුත්තො දිට්ඨුපාදානාදීනමෙව, තථා දුරතික්කමට්ඨො. ‘‘දිට්ඨිකන්තාරො’’ති (ධ. ස. 392) හි වචනතො දිට්ඨීනං දුරතික්කමතා, දළ්හග්ගහණත්තා වා චතුන්නම්පි දුරතික්කමට්ඨො යොජෙතබ්බො. දුරතික්කමතායපි හි තණ්හාය සමුද්දට්ඨො වුත්තො. යොනිගතිඨිතිනිවාසෙසුඛිපනන්ති සමාසෙ භුම්මවචනස්ස අලොපො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි තෙන ආයූහනාභිසඞ්ඛරණපදානං සමාසො හොති. ජරාමරණඞ්ගං මරණප්පධානන්ති මරණට්ඨා එව ඛයාදයො ගම්භීරාති දස්සිතා. නවනවානඤ්හි ඛයෙන ඛණ්ඩිච්චාදිපරිපක්කප්පවත්ති ජරාති, ඛයට්ඨො වා ජරාය වුත්තොති දට්ඨබ්බො. නවභාවාපගමො හි ඛයොති වත්තුං යුත්තොති. විපරිණාමට්ඨො ද්වින්නම්පි. සන්තතිවසෙන වා ජරාය ඛයවයභාවො, සම්මුතිඛණිකවසෙන මරණස්ස භෙදවිපරිණාමතා යොජෙතබ්බා.

660. අත්ථනයාති අත්ථානං නයා, අවිජ්ජාදිඅත්ථෙහි එකත්තාදී සකෙන භාවෙන නයන්ති ගමෙන්තීති එකත්තාදයො, තෙසං නයාති වුත්තා. නීයන්තීති හි නයාති. අත්ථා එව වා එකත්තාදිභාවෙන නීයමානා ඤායමානා අත්ථනයාති වුත්තා. නීයන්ති එතෙහීති වා නයා, එකත්තාදීහි ච අත්ථා ‘‘එක’’න්තිආදිනා නීයන්ති, තස්මා එකත්තාදයො අත්ථානං නයාති අත්ථනයා.

අඞ්කුරාදිභාවෙනාති අඞ්කුරපත්තනාළඛන්ධසාඛාපල්ලවපලාසාදිභාවෙන පවත්තමානෙ අවයවෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා සන්තානානුපච්ඡෙදෙන බීජං රුක්ඛභාවං පත්තං රුක්ඛභාවෙන පවත්තං තඤ්ච එකත්තෙන වුච්චතීති සන්තානානුපච්ඡෙදො යථා එකත්තං, එවං ඉධාපි අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිහෙතුහෙතුසමුප්පන්නානං සන්තානානුපච්ඡෙදො එකසන්තතිපතිතතා එකත්තනයොති දස්සෙති. ‘‘හෙතුඵලසම්බන්ධෙනා’’ති එතෙන සන්තානානුපච්ඡෙදං විභාවෙති. සතිපි හි හෙතුඵලානං පරමත්ථතො භෙදෙ හෙතුභාවෙන, ඵලභාවෙන ච තෙසං සම්බන්ධභාවොයෙවෙත්ථ සන්තානානුපච්ඡෙදො, යතො යස්මිං සන්තානෙ කම්මං නිබ්බත්තං, තත්ථෙව ඵලුප්පත්තීති කතස්ස විනාසො, අකතස්ස අබ්භාගමො ච නත්ථීති. එකත්තග්ගහණතොති හෙතුඵලානං භෙදං අනුපධාරෙත්වා හෙතුං, ඵලඤ්ච අභින්නං කත්වා උභින්නං එකභාවස්ස අභෙදස්ස ගහණෙන. ‘‘තදෙව විඤ්ඤාණං සන්ධාවති සංසරතී’’තිආදිනා සස්සතදිට්ඨිං උපාදියති.

ලක්ඛණවවත්ථානන්ති සභාවවවත්ථානං හෙතුනො, ඵලස්ස ච භින්නසභාවතාවබොධො. භින්නසන්තානස්සෙවාති සම්බන්ධරහිතස්ස නානත්තස්ස ගහණතො අඤ්ඤො මතො, අඤ්ඤො ජාතො, තස්මා ‘‘සත්තන්තරො උච්ඡින්නො, සත්තන්තරො උප්පන්නො’’ති ගණ්හන්තො උච්ඡෙදදිට්ඨිං උපාදියති.

අම්හෙහි උප්පාදෙතබ්බන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. බ්‍යාපාරාභාවො අනභිසන්ධිතාය අබ්‍යාවටතා. සම්මා පස්සන්තොති ‘‘නිරීහා නිජ්ජීවා ධම්මමත්තා’’ති පස්සන්තො. සභාවො එව නියමො සභාවනියමො ‘‘සසම්භාරග්ගිනො උද්ධමුඛතා, සසම්භාරවායුනො තිරියගමන’’න්ති එවමාදි විය. තෙන සිද්ධො යථාසකං පච්චයුප්පන්නස්ස හෙතුභාවො. ‘‘කස්සචි කත්තුනො අභාවා න කාචි කිරියා ඵලපබන්ධිනී’’ති අකිරියදිට්ඨිං උපාදියති.

‘‘ඛීරතො දධි, න උදකතො, තිලතො තෙලං, න වාලිකතො’’ති සබ්බතො සබ්බසම්භවාභාවදස්සනෙන අහෙතුකදිට්ඨිං හෙතුඅනුරූපමෙව ඵලං පස්සන්තො අකිරියදිට්ඨිං පජහති. යතො කුතොචීති යදි අඤ්ඤස්මා අඤ්ඤස්ස උප්පත්ති සියා, වාලිකතො තෙලස්ස, උච්ඡුතො ඛීරස්ස කස්මා උප්පත්ති න සියා, තස්මා න කොචි කස්සචි හෙතු අත්ථීති අහෙතුකදිට්ඨිං, අවිජ්ජමානෙපි හෙතුම්හි නියතතාය තිලගාවීසුක්කසොණිතාදීහි තෙලඛීරසරීරාදීනි පවත්තන්තීති නියතිවාදඤ්ච උපාදියතීති විඤ්ඤාතබ්බං යථාරහං.

661. කස්මා? යස්මා ඉදඤ්හි භවචක්කං අපදාලෙත්වා සංසාරභයමතීතො න කොචි සුපිනන්තරෙපි අත්ථීති සම්බන්ධො. අගාධං අප්පතිට්ඨං දුරතියානං දුරතික්කමං. අසනිවිචක්කමිවාති අසනිමණ්ඩලමිව. තඤ්හි නිම්මථනමෙව, නානිම්මථනං පවත්තති, එවං භවචක්කම්පි එකන්තදුක්ඛුප්පාදනතොව ‘‘නිච්චනිම්මථන’’න්ති වුත්තං.

ඤාණාසිනා අපදාලෙත්වා සංසාරභයමතීතො නත්ථීති එතස්ස සාධකසුත්තං දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදිමාහ. තන්තූනං ආකුලකං තන්තාකුලකං, තන්තාකුලකමිව ජාතා තන්තාකුලකජාතා, කිලෙසකම්මවිපාකෙහි අතිවිය ජටිතාති අත්ථො. කුලියා සකුණියා නීඩං කුලිකං, තං විය ජාතා කුලිකුණ්ඩිකජාතා. මුඤ්චා විය, පබ්බජා විය ච භූතා ජාතා මුඤ්ජපබ්බජභූතා. තදුභයං කිර තිණං ආකුලං ජටිතං හුත්වා වඩ්ඪති. වඩ්ඪියා අභාවතො අපායං, දුක්ඛගතිභාවතො දුග්ගතිං, සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතඤ්ච, චතුබ්බිධං අපායං ‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටී’’තිආදිනා (විසුද්ධි. 2.619; දී. නි. අට්ඨ. 2.95 ආපසාදනාවණ්ණනා; සං. නි. අට්ඨ. 2.2.60; අ. නි. අට්ඨ. 2.4.199; විභ. අට්ඨ. 226 සඞ්ඛාරපදනිද්දෙස; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; සු. නි. අට්ඨ. 2.523; උදා. අට්ඨ. 39; ඉතිවු. අට්ඨ. 14, 58; ථෙරගා. අට්ඨ. 1.67, 99; පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.117; චූළනි. අට්ඨ. 6; බු. වං. අට්ඨ. 2.58) වුත්තං සංසාරඤ්ච නාතිවත්තති. සංසාරො එව වා සබ්බො ඉධ වඩ්ඪිඅපගමාදිඅත්ථෙහි අපායාදිනාමකො වුත්තො කෙවලං දුක්ඛක්ඛන්ධභාවතො.

පඤ්ඤාභූමිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉති සත්තරසමපරිච්ඡෙදවණ්ණනා.