චුතූපපාතඤාණකථාවණ්ණනා

411. චුතියාති චවනෙ. උපපාතෙති උපපජ්ජනෙ. සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං, චුතික්ඛණසාමන්තා, උපපත්තික්ඛණසාමන්තා චාති වුත්තං හොති. තථා හි වක්ඛති ‘‘යෙ පන ආසන්නචුතිකා’’තිආදි (විසුද්ධි. 2.411). දිබ්බචක්ඛුඤාණෙනෙව සත්තානං චුති ච උපපත්ති ච ඤායතීති ආහ ‘‘දිබ්බචක්ඛුඤාණත්ථන්ති වුත්තං හොතී’’ති. දිබ්බසදිසත්තාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අයං පන විසෙසො – තත්ථ ‘‘සොතධාතූ’’ති පදං අපෙක්ඛිත්වා ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තං, ඉධ නපුංසකලිඞ්ගවසෙන වත්තබ්බං. තත්ථ ච ආලොකපරිග්ගහෙන පයොජනං නත්ථි, ඉධ අත්ථීති වුත්තං ‘‘ආලොකපරිග්ගහෙන මහාජුතිකත්තාපි දිබ්බ’’න්ති, කසිණාලොකානුග්ගහෙන පත්තබ්බත්තා, සයං ඤාණාලොකඵරණභාවෙන ච මහාජුතිකභාවතොති අත්ථො. මහාජුතිකම්පි හි ‘‘දිබ්බ’’න්ති වුච්චති ‘‘දිබ්බමිදං බ්‍යම්හ’’න්තිආදීසු. මහාගතිකත්තාති මහනීයගමනත්තා, විම්හයනීයපවත්තිකත්තාති අත්ථො. විම්හයනීයා හිස්ස පවත්ති තිරොකුට්ටාදිගතරූපදස්සනතො. ‘‘දිබ්බසදිසත්තා’’ති ච හීනූපමාදස්සනං දෙවතානං දිබ්බචක්ඛුතොපි ඉමස්ස මහානුභාවත්තා. තෙන දිබ්බචක්ඛුලාභාය යොගිනො පරිකම්මකරණං තප්පටිපක්ඛාභිභවස්ස අත්ථතො තස්ස විජයිච්ඡා නාම හොති, දිබ්බචක්ඛුලාභී ච ඉද්ධිමා දෙවතානං වචනග්ගහණක්ඛමනධම්මදානවසෙන මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරාදයො විය දානග්ගහණලක්ඛණෙ, වොහාරෙ ච පවත්තෙය්‍යාති එවං විහාරවිජයිච්ඡාවොහාරජුතිගතිසඞ්ඛාතානං අත්ථානං වසෙන ඉමස්ස අභිඤ්ඤාඤාණස්ස දිබ්බචක්ඛුභාවසිද්ධිතො. සද්දවිදූ ච තෙසු එව අත්ථෙසු දිවු-සද්දං ඉච්ඡන්තීති වුත්තං ‘‘තං සබ්බං සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බ’’න්ති.

දස්සනට්ඨෙනාති රූපදස්සනභාවෙන. චක්ඛුනා හි සත්තා රූපං පස්සන්ති. යථා මංසචක්ඛු විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය පවත්තති, න තථා ඉදං. ඉදං පන සයමෙව තතො සාතිසයං චක්ඛුකිච්චකාරීති ආහ ‘‘චක්ඛුකිච්චකරණෙන චක්ඛුමිවාතිපි චක්ඛූ’’ති. ‘‘දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘යො හී’’තිආදි වුත්තං. උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති පරතො උපපත්තියා අදස්සනතො එත්ථෙවායං සත්තො උච්ඡින්නො, එවමිතරෙපීති. නවසත්තපාතුභාවදිට්ඨිං ගණ්හාති ලාභී අධිච්චසමුප්පත්තිකො විය. බුද්ධපුත්තා පස්සන්තියෙවාති උත්තරපදාවධාරණං, න පුරිමපදාවධාරණං. එවං හි ජයද්දිසජාතකාදීහි අවිරොධො සිද්ධො හොති.

මනුස්සානං ඉදන්ති මානුසකං, මනුස්සානං ගොචරභූතං රූපාරම්මණං. තදඤ්ඤස්ස පන දිබ්බතිරොහිතාතිසුඛුමාදිභෙදස්ස රූපස්ස දස්සනතො අතික්කන්තමානුසකං. එවරූපඤ්ච මනුස්සූපචාරං අතික්කන්තං නාම හොතීති ආහ ‘‘මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා රූපදස්සනෙනා’’ති. එවං විසයමුඛෙන දස්සෙත්වා ඉදානි විසයීමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘මානුසකං වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාපි මංසචක්ඛාතික්කමො තස්ස කිච්චාතික්කමෙනෙව දට්ඨබ්බො.

දිබ්බචක්ඛුනාති දිබ්බචක්ඛුඤාණෙනපි. දට්ඨුං න සක්කා ඛණස්ස අතිඉත්තරතාය අතිසුඛුමතාය කෙසඤ්චි රූපස්ස. අපිච දිබ්බචක්ඛුස්ස පච්චුප්පන්නං රූපාරම්මණං, තඤ්ච පුරෙජාතපච්චයභූතං, න ච ආවජ්ජනපරිකම්මෙහි විනා මහග්ගතස්ස පවත්ති අත්ථි, නාපි උප්පජ්ජමානමෙව රූපං ආරම්මණපච්චයො භවිතුං සක්කොති, භිජ්ජමානං වා. තස්මා ‘‘චුතූපපාතක්ඛණෙ රූපං දිබ්බචක්ඛුනා දට්ඨුං න සක්කා’’ති සුවුත්තමෙතං. යදි දිබ්බචක්ඛුඤාණං රූපාරම්මණමෙව, අථ කස්මා ‘‘සත්තෙ පස්සතී’’ති වුත්තන්ති? යෙභුය්‍යෙන සත්තසන්තානගතරූපදස්සනතො එවං වුත්තං. සත්තගහණස්ස වා කාරණභාවතො වොහාරවසෙන වුත්තන්තිපි කෙචි. තෙ චවමානාති අධිප්පෙතාති සම්බන්ධො. එවරූපෙති න චුතූපපාතක්ඛණසමඞ්ගිනොති අධිප්පායො.

මොහූපනිස්සයං නාම කම්මං නිහීනං නිහීනඵලං හොතීති ආහ ‘‘මොහනිස්සන්දයුත්තත්තා’’ති. තබ්බිපරීතෙති තස්ස හීළිතාදිභාවස්ස විපරීතෙ, අහීළිතෙ අනොහීළිතෙ අනොඤ්ඤාතෙ අනවඤ්ඤාතෙ චිත්තීකතෙති අත්ථො. සුවණ්ණෙති සුන්දරවණ්ණෙ. දුබ්බණ්ණෙති අසුන්දරවණ්ණෙ. සා පනායං සුවණ්ණදුබ්බණ්ණතා යථාක්කමං කම්මස්ස අදොසදොසූපනිස්සයතාය හොතීති ආහ ‘‘අදොසනිස්සන්දයුත්තත්තා’’තිආදි. සුන්දරං ගතිං ගතා සුගතාති ආහ ‘‘සුගතිගතෙ’’ති, සුගතිං උපපන්නෙති අත්ථො. අලොභජ්ඣාසයා සත්තා වදඤ්ඤූ විගතමච්ඡෙරා අලොභූපනිස්සයෙන කම්මුනා සුභගා සමිද්ධා හොන්තීති ආහ ‘‘අලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ’’ති. දුක්ඛං ගතිං ගතා දුග්ගතාති ආහ ‘‘දුග්ගතිගතෙ’’ති. ලොභජ්ඣාසයා සත්තා ලුද්ධා මච්ඡරිනො ලොභූපනිස්සයෙන කම්මුනා දුග්ගතා දුරුපෙතා හොන්තීති ආහ ‘‘ලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා දලිද්දෙ අප්පන්නපානෙ’’ති.

උපචිතන්ති ඵලාවහභාවෙන කතං. යථා කතං හි කම්මං ඵලදානසමත්ථං හොති, තථා කතං උපචිතං. චවමානෙතිආදීහි දිබ්බචක්ඛුකිච්චං වුත්තන්ති විසයමුඛෙන විසයීබ්‍යාපාරමාහ. පුරිමෙහීති වා ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා’’තිආදීනි පදානි සන්ධාය වුත්තං. ආදීහීති එත්ථ ච-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො. තස්මා ‘‘දිබ්බෙන…පෙ… පස්සතී’’ති ඉමෙහි, ‘‘චවමානෙ’’තිආදීහි ච දිබ්බචක්ඛුකිච්චං වුත්තන්ති අත්ථො.

ඉමිනා පන පදෙනාති ‘‘යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාතී’’ති ඉමිනා වාක්‍යෙන. ඉධ භික්ඛූති ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛු, දිබ්බචක්ඛුඤාණලාභීති අධිප්පායො. සො ච දිබ්බචක්ඛුඤාණලාභී නෙරයිකෙ ච සත්තෙ පච්චක්ඛතො දිස්වා ඨිතො. එවං මනසි කරොතීති තෙසං නෙරයිකානං නිරයසංවත්තනියස්ස කම්මස්ස ඤාතුකාමතාවසෙන පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය පරිකම්මවසෙන මනසි කරොති. කිං නු ඛොතිආදි මනසිකාරවිධිදස්සනං. එවං පන පරිකම්මං කත්වා පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨිතස්ස තං කම්මං ආරම්මණං කත්වා ආවජ්ජනං උප්පජ්ජති, තස්මිං නිරුද්ධෙ චත්තාරි, පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්තීතිආදි සබ්බං වුත්තනයමෙව. ‘‘විසුං පරිකම්මං නාම නත්ථී’’ති ඉදං පන දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන විනා යථාකම්මූපගඤාණස්ස විසුං පරිකම්මං නත්ථීති අධිප්පායෙන වුත්තං. එවඤ්චෙතං ඉච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා යථාකම්මූපගඤාණස්ස මහග්ගතභාවො එව න සියා. දෙවානං දස්සනෙපි එසෙව නයො. නෙරයිකදෙවග්ගහණං චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. ආකඞ්ඛමානො හි දිබ්බචක්ඛුලාභී අඤ්ඤගතිකෙසුපි එවං පටිපජ්ජතියෙව. තථා හි වක්ඛති ‘‘අපායග්ගහණෙන තිරච්ඡානයොනිං දීපෙතී’’ති (විසුද්ධි. 2.411), ‘‘සුගතිග්ගහණෙන මනුස්සගතිපි සඞ්ගය්හතී’’ති (විසුද්ධි. 2.411) ච. තං නිරයසංවත්තනියං කම්මං ආරම්මණං එතස්සාති තංකම්මාරම්මණං. ඵාරුසකවනාදීසූති ආදි-සද්දෙන චිත්තලතාවනාදීනං සඞ්ගහො.

යථා චිමස්සාති යථා ච ඉමස්ස යථාකම්මූපගඤාණස්ස විසුං පරිකම්මං නත්ථි, එවං අනාගතංසඤාණස්සපීති විසුං පරිකම්මාභාවං නිදස්සෙති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘දිබ්බචක්ඛුපාදකානෙව හි ඉමානී’’ති. තත්‍රායමධිප්පායො – යථා දිබ්බචක්ඛුලාභී නිරයාදිඅභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා, නෙරයිකාදිකෙ සත්තෙ දිස්වා තෙහි පුබ්බෙ ආයූහිතං නිරයසංවත්තනියාදිකං කම්මං තාදිසෙන සමාදානෙන, තජ්ජෙන ච මනසිකාරෙන පරික්ඛතෙ චිත්තෙ යාථාවතො ජානාති, එවං යස්ස යස්ස සත්තස්ස සමනන්තරා අනාගතං අත්තභාවං ඤාතුකාමො තං තං ඔදිස්ස ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා තෙන තෙන අතීතෙ, එතරහි වා ආයූහිතං තස්ස නිබ්බත්තකං කම්මං යථාකම්මූපගඤාණෙන දිස්වා තෙන නිබ්බත්තෙතබ්බං අනාගතං අත්තභාවං ඤාතුකාමො තාදිසෙන සමාදානෙන, තජ්ජෙන ච මනසිකාරෙන පරික්ඛතෙ චිත්තෙ යාථාවතො ජානාති. එසෙව නයො තතො පරෙසුපි අත්තභාවෙසු. එතං අනාගතංසඤාණං නාම. යස්මා එතං ද්වයං දිබ්බචක්ඛුඤාණෙ සතියෙව සිජ්ඣති, නාසති. තෙන වුත්තං ‘‘ඉමානි දිබ්බචක්ඛුනා සහෙව ඉජ්ඣන්තී’’ති.

කායෙන දුට්ඨු චරිතං, කායතො වා උප්පන්නං කිලෙසපූතිකත්තා දුට්ඨං චරිතං කායදුච්චරිතන්ති එවං යොජෙතබ්බො. කායොති චෙත්ථ චොපනකායො අධිප්පෙතො. කායවිඤ්ඤත්තිවසෙන පවත්තං අකුසලං කායකම්මං කායදුච්චරිතන්ති. ඉතරෙසූති වචීමනොදුච්චරිතෙසු. යස්මිං සන්තානෙ කම්මං කතූපචිතං, අසතිස්ස අන්තරුපච්ඡෙදෙ විපාකාරහභාවස්ස අවිගච්ඡනතො සො තෙන සහිතොයෙවාති වත්තබ්බොති ආහ ‘‘සමන්නාගතාති සමඞ්ගීභූතා’’ති. ‘‘අනත්ථකාමා හුත්වා’’ති එතෙන මාතාපිතරො විය පුත්තානං, ආචරියුපජ්ඣායා විය ච නිස්සිතකානං අත්ථකාමා හුත්වා ගරහකා උපවාදකා න හොන්තීති දස්සෙති. ගුණපරිධංසනෙනාති විජ්ජමානානං ගුණානං විද්ධංසනෙන, විනාසනෙනාති අත්ථො. නනු ච අන්තිමවත්ථුනාපි උපවාදො ගුණපරිධංසනමෙවාති? සච්චමෙතං. ගුණාති පනෙත්ථ ඣානාදිවිසෙසා උත්තරිමනුස්සධම්මා අධිප්පෙතාති සීලපරිධංසනං විසුං ගහිතං. තෙනාහ ‘‘නත්ථි ඉමෙසං සමණධම්මො’’තිආදි. සමණධම්මොති ච සීලසංයමං සන්ධාය වදති. ජානං වාති යං උපවදති, තස්ස අරියභාවං ජානන්තො වා. අජානං වාති අජානන්තො වා. ජානනං අජානනං චෙත්ථ අප්පමාණං, අරියභාවො එව පමාණං. තෙනාහ ‘‘උභයථාපි අරියූපවාදොව හොතී’’ති. ‘‘අරියො’’ති පන අජානතො අදුට්ඨචිත්තස්සෙව තත්ථ අරියගුණාභාවං පවෙදෙන්තස්ස ගුණපරිධංසනං න හොතීති තස්ස අරියූපවාදො නත්ථීති වදන්ති. සතෙකිච්ඡං පන හොති ඛමාපනෙන, න අනන්තරියං විය අතෙකිච්ඡං.

රුජ්ඣතීති තුදති, දුක්ඛං වෙදනං උප්පාදෙතීති අත්ථො. තන්ති තං ථෙරං, තං වා කිරියං. ජානන්තො එව ථෙරො ‘‘අත්ථි තෙ, ආවුසො, පතිට්ඨා’’ති පුච්ඡි. ඉතරොපි සච්චාභිසමයො සාසනෙ පතිට්ඨාති ආහ ‘‘සොතාපන්නො අහ’’න්ති. ථෙරො තං කරුණායමානො ‘‘ඛීණාසවො තයා උපවදිතො’’ති අත්තානං ආවිකාසි.

සචෙ නවකතරා හොන්ති තස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ. සම්මුඛා අඛමාපෙන්තෙපීති පුරතො ඛමාපනෙ අසම්භවන්තෙපි. ‘‘අඛමන්තෙ’’ති වා පාඨො. තං සොතාපන්නස්ස වසෙන වෙදිතබ්බං.

පරිනිබ්බුතමඤ්චට්ඨානන්ති පූජාකරණට්ඨානං සන්ධායාහ.

සමාදාතබ්බට්ඨෙන සමාදානානි, කම්මානි සමාදානානි යෙසං, තෙ කම්මසමාදානා, මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන කම්මසමාදානා, හෙතුඅත්ථං වා අන්තොගධං කත්වා මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන පරෙ කම්මෙසු සමාදාපකා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තයිමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙනා’’තිආදිමාහ. සීලසම්පන්නොතිආදි පරිපක්කින්ද්‍රියස්ස මග්ගසමඞ්ගිනො වසෙන වුත්තං. අග්ගමග්ගට්ඨෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අඤ්ඤන්ති අරහත්තං. එවංසම්පදන්ති යථා තං අවස්සම්භාවී, එවමිදම්පීති අත්ථො. තං වාචං අප්පහායාතිආදීසු අරියූපවාදං සන්ධාය ‘‘පුන එවරූපිං වාචං න වක්ඛාමී’’ති වදන්තො වාචං පජහති නාම, ‘‘පුන එවරූපං චිත්තං න උප්පාදෙස්සාමී’’ති චින්තෙන්තො චිත්තං පජහති නාම, ‘‘පුන එවරූපිං දිට්ඨිං න ගණ්හිස්සාමී’’ති පජහන්තො දිට්ඨිං පජහති නාම, තථා අකරොන්තො නෙව පජහති, න පටිනිස්සජ්ජති. යථාභතං නික්ඛිත්තො, එවං නිරයෙති යථා නිරයපාලෙහි ආහරිත්වා නිරයෙ ඨපිතො, එවං නිරයෙ ඨපිතොයෙවාති අත්ථො. මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන අකත්තබ්බං නාම පාපං නත්ථි, යතො සංසාරඛාණුභාවොපි නාම හොතීති ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි, භික්ඛවෙ, වජ්ජානී’’ති.

‘‘උච්ඡින්නභවනෙත්තිකො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස කායො තිට්ඨති, අයඤ්චෙව කායො, බහිද්ධා ච නාමරූප’’න්ති (දී. නි. 1.147) එවමාදීසු විය ඉධ කාය-සද්දො ඛන්ධපඤ්චකවිසයොති ආහ ‘‘කායස්ස භෙදාති උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා’’ති. අවීතරාගස්ස මරණතො පරං නාම භවන්තරූපාදානමෙවාති ආහ ‘‘පරං මරණාති තදනන්තරං අභිනිබ්බත්තික්ඛන්ධග්ගහණෙ’’ති. යෙන තිට්ඨති, තස්ස උපච්ඡෙදෙනෙව කායො භිජ්ජතීති ආහ ‘‘කායස්ස භෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදා’’ති.

එති ඉමස්මා සුඛන්ති අයො, පුඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘පුඤ්ඤසම්මතා අයා’’ති. අයන්ති එතස්මා සුඛානීති ආයො, පුඤ්ඤකම්මාදිසුඛසාධනං. තෙනාහ ‘‘සුඛානං වා ආයස්ස අභාවා’’ති. ඉයති අස්සාදියතීති අයො, අස්සාදොති ආහ ‘‘අස්සාදසඤ්ඤිතො අයො’’ති.

නාගරාජාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සුපණ්ණාදීනං සඞ්ගහො. අසුරසදිසන්ති පෙතාසුරසදිසං. සොති අසුරකායො. සබ්බසමුස්සයෙහීති සබ්බෙහි සම්පත්තිසමුස්සයෙහි. වුත්තවිපරියායෙනාති ‘‘සුට්ඨු චරිතං, සොභනං වා චරිතං අනවජ්ජත්තා’’තිආදිනා ‘‘කායදුච්චරිතෙනා’’තිආදීනං පදානං වුත්තස්ස අත්ථස්ස විපරියායෙන.

නිගමනවචනං වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පුන වචනන්ති කත්වා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථොති ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා…පෙ… පස්සතී’’ති එත්ථ අයං යථාවුත්තො සඞ්ඛෙපත්ථො.

412. කසිණාරම්මණන්ති අට්ඨන්නම්පි කසිණානං වසෙන කසිණාරම්මණං. සබ්බාකාරෙනාති ‘‘චුද්දසවිධෙන චිත්තපරිදමනෙන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගමෙන භූමිපාදපදමූලසම්පාදනෙනා’’ති ඉමිනා සබ්බප්පකාරෙන. අභිනීහාරක්ඛමං දිබ්බචක්ඛුඤාණාභිමුඛං පෙසනාරහං පෙසනයොග්ගං කත්වා. ආසන්නං කාතබ්බන්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණුප්පත්තියා සමීපභූතං කාතබ්බං. තත්ථ උපචාරජ්ඣානං පගුණතරං කත්වා ආරම්මණඤ්ච වඩ්ඪෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘උපචාරජ්ඣානගොචරං කත්වා වඩ්ඪෙත්වා ඨපෙතබ්බ’’න්ති. තත්ථාති තස්මිං වඩ්ඪිතෙ කසිණාරම්මණෙ. අප්පනාති ඣානවසෙන අප්පනා. න හි අකතපරිකම්මස්ස අභිඤ්ඤාවසෙන අප්පනා ඉජ්ඣති. තෙනාහ ‘‘පාදකජ්ඣානනිස්සයං හොතී’’ති, පාදකජ්ඣානාරම්මණං හොතීති අත්ථො. න පරිකම්මනිස්සයන්ති පරිකම්මස්ස තං කසිණාරම්මණං අපස්සයො න හොති. තථා සති රූපදස්සනං න සියා. ඉමෙසූති යථාවුත්තෙසු තෙජොකසිණාදීසු තීසු කසිණෙසු. උප්පාදෙත්වාති උපචාරජ්ඣානුප්පාදනෙන උප්පාදෙත්වා. උපචාරජ්ඣානපවත්තියා හි සද්ධිං පටිභාගනිමිත්තුප්පත්ති. තත්ථාති කසිණනිද්දෙසෙ.

අන්තොයෙව රූපගතං පස්සිතබ්බං න බහිද්ධා වික්ඛෙපාපත්තිහෙතුභාවතො. පරිකම්මස්ස වාරො අතික්කමතීති ඉධ පරිකම්මං නාම යථාවුත්තකසිණාරම්මණං උපචාරජ්ඣානං, තං රූපගතං පස්සතො න පවත්තති. කසිණාලොකවසෙන ච රූපගතදස්සනං, කසිණාලොකො ච පරිකම්මවසෙනාති තදුභයම්පි පරිකම්මස්ස අප්පවත්තියා න හොති. තෙනාහ ‘‘තතො ආලොකො අන්තරධායති, තස්මිං අන්තරහිතෙ රූපගතම්පි න දිස්සතී’’ති. රූපගතං පස්සතො පරිකම්මස්ස වාරො අතික්කමති, පරිකම්මමතික්කන්තස්ස කසිණාරම්මණං ඤාණං න හොතීති රූපගතං න දිස්සති, කථං පන පටිපජ්ජිතබ්බන්ති ආහ ‘‘අථානෙනා’’තිආදි. එවං අනුක්කමෙනාති පුනප්පුනං පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො තතො වුට්ඨාය අභිණ්හං ආලොකස්ස ඵරණවසෙන ආලොකො ථාමගතො හොති චිරට්ඨායී. තථා ච සති තත්ථ සුචිරම්පි රූපගතං පස්සතෙව. තෙන වුත්තං ‘‘එත්ථ ආලොකො…පෙ… හොතී’’ති.

ස්වායමත්ථො තිණුක්කූපමාය විභාවෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘රත්තිං තිණුක්කායා’’තිආදි. තත්ථ පුනප්පුනං පවෙසනන්ති පුනප්පුනං පාදකජ්ඣානසමාපජ්ජනං. ථාමගතාලොකස්ස යථාපරිච්ඡෙදෙන ඨානන්ති යත්තකං ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා කසිණං වඩ්ඪිතං, ථාමගතස්ස ආලොකස්ස තත්තකං ඵරිත්වා අවට්ඨානං.

අනාපාථගතන්ති ආපාථගමනයොග්‍යස්ස වසෙන වුත්තං. අන්තොකුච්ඡිගතාදි පන තදභාවතො තෙන විසෙසිතබ්බමෙව. තදෙවාති දිබ්බචක්ඛුමෙව. එත්ථාති එතෙසු රූපමාරබ්භ පවත්තචිත්තෙසු. රූපදස්සනසමත්ථන්ති රූපං සභාවතො විභාවනසමත්ථං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං විය. පුබ්බභාගචිත්තානීති ආවජ්ජනපරිකම්මසඞ්ඛාතානි පුබ්බභාගචිත්තානි. තානි හි ආරම්මණං කරොන්තානිපි න යාථාවතො තං විභාවෙත්වා පවත්තන්ති ආවජ්ජනසම්පටිච්ඡනචිත්තානි විය.

තං පනෙතං දිබ්බචක්ඛු. පරිපන්ථොති අන්තරායිකො. ඣානවිබ්භන්තකොති ඣානුම්මත්තකො ඣානභාවනාමුඛෙන උම්මාදප්පත්තො. අප්පමත්තෙන භවිතබ්බන්ති ‘‘දිබ්බචක්ඛු මයා අධිගත’’න්ති සන්තොසං අනාපජ්ජිත්වා විපස්සනානුයොගවසෙන වා සච්චාභිසමයවසෙන වා අප්පමත්තෙන භවිතබ්බං.

‘‘එවං පස්සිතුකාමෙනා’’තිආදිනා දිබ්බචක්ඛුස්ස නානාවජ්ජනපරිකම්මඤ්චෙව දිබ්බචක්ඛුඤාණඤ්ච දස්සිතං, න තස්ස උප්පත්තික්කමොති තං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදි වුත්තං. තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

චුතූපපාතඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.