පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා

413. ඉතීති එවං වුත්තප්පකාරෙනාති අත්ථො. තෙන ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ’’තිආදිනා (දී. නි. 1.244-245; ම. නි. 1.384, 431-433; පාරා. 12-14) යථාදස්සිතපාළිගතිං, තස්සා අත්ථවිවරණනයඤ්ච පච්චාමසති. සච්චෙසු විය අරියසච්චානි ඛන්ධෙසු උපාදානක්ඛන්ධා අන්තොගධා. තදුභයෙ ච සභාවතො, සමුදයතො, අත්ථඞ්ගමතො, අස්සාදතො, ආදීනවතො, නිස්සරණතො ච යථාභූතං සයම්භුඤාණෙන අවෙදි අඤ්ඤාසි පටිවිජ්ඣි පවෙදෙසි වාති සාතිසයෙන පඤ්චක්ඛන්ධාවබොධෙන භගවාව ථොමෙතබ්බොති ආහ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධවිදූ’’ති. ඤත්වා විඤ්ඤෙය්‍යාති සම්බන්ධො. තාසූති පඤ්චසු අභිඤ්ඤාසු. තග්ගහණෙනෙව ච පරිභණ්ඩඤාණානං ගහිතත්තා ‘‘පඤ්චා’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘එතාසු හී’’තිආදි.

තත්ථ පරිභණ්ඩඤාණානීති පරිවාරඤාණානි. යථා හි සිනෙරුස්ස පරිවාරට්ඨානානි යානි තංසිද්ධියා සිද්ධානි මෙඛලට්ඨානානි පරිභණ්ඩානීති වුච්චන්ති, එවං ඉමානිපි දිබ්බචක්ඛුසිද්ධියා සිද්ධානි තස්ස පරිභණ්ඩානීති වුත්තානි. ඉධාගතානීති එත්ථ ඉධාති යථාදස්සිතානි සුත්තපදානි සන්ධාය වුත්තං. තතො අඤ්ඤෙසු පන සාමඤ්ඤඵලාදීසු මනොමයඤාණම්පි විසුං අභිඤ්ඤාඤාණභාවෙන ආගතං.

‘‘තෙසූ’’ති ඉදං පච්චාමසනං කිං තිකානං, උදාහු ආරම්මණානන්ති? කිඤ්චෙත්ථ යදි තිකානං, තදයුත්තං. න හි තිකෙසු අභිඤ්ඤාඤාණානි පවත්තන්ති. අථ ආරම්මණානං, තම්පි අයුත්තං. න හි අඤ්ඤං උද්දිසිත්වා අඤ්ඤස්ස පච්චාමසනං යුත්තන්ති. යථා ඉච්ඡති, තථා භවතු තාව තිකානං, නනු වුත්තං ‘‘න හි තිකෙසු අභිඤ්ඤාඤාණානි පවත්තන්තී’’ති? නායං විරොධො තිකවොහාරෙන ආරම්මණානංයෙව ගය්හමානත්තා. අථ වා පන හොතු ආරම්මණානං, නනු වුත්තං ‘‘න හි අඤ්ඤං උද්දිසිත්වා අඤ්ඤස්ස පච්චාමසනං යුත්ත’’න්ති? අයම්පි න දොසො යථාවුත්තකාරණෙනෙවාති.

414. අසතිපි වත්ථුභෙදෙ භූමිකාලසන්තානභෙදවසෙන භින්නෙසු සත්තසු ආරම්මණෙසු. තිකවසෙන හෙස භෙදො ගහිතො. ඉද්ධිවිධඤාණස්ස මග්ගාරම්මණතාය අභාවතො ඉධ මග්ගාරම්මණතිකො න ලබ්භති. තන්ති ඉද්ධිවිධඤාණං. කායං චිත්තසන්නිස්සිතං කත්වාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. උපයොගලද්ධන්ති ලද්ධඋපයොගවචනං. දුතියාවිභත්තිවසෙන වුත්තං ‘‘කායං පරිණාමෙතී’’ති. තෙනාහ ‘‘රූපකායාරම්මණතො’’ති, රූපකායස්ස වණ්ණාරම්මණතොති අත්ථො.

තදෙව චිත්තන්ති යදෙව කායවසෙන චිත්තපරිණාමනෙ වුත්තං පාදකජ්ඣානචිත්තං, තදෙව. රාමගාමෙ චෙතියං ඨපෙත්වා සෙසෙසු සත්තසු චෙතියෙසු ධාතුයො ඉද්ධියා ආහරිත්වා රාජගහෙ භූමිඝරමණ්ඩපෙ කතං මහාධාතුනිධානං. ‘‘ඉමෙ ගන්ධා’’තිආදිනා පච්චුප්පන්නෙ ගන්ධාදිකෙ ගහෙත්වාපි අසුස්සනාදිවිසෙසයුත්තං අනාගතමෙව නෙසං රූපං අධිට්ඨානචිත්තස්ස ආරම්මණං හොති අනාගතාධිට්ඨානත්තා. වත්තනියසෙනාසනං නාම විඤ්ඣාටවියං විහාරො. දධිරසන්ති දධිමණ්ඩො, තං අධිට්ඨහන්තස්ස අනාගතං දධිවණ්ණං ආරම්මණං හොති. පච්චුප්පන්නාරම්මණං හොති පච්චුප්පන්නස්ස රූපකායස්ස ආරම්මණකරණතො.

සකායචිත්තානන්ති අත්තනො කායස්ස, චිත්තස්ස ච.

415. සද්දො ච පරිත්තො සබ්බස්ස රූපස්ස කාමාවචරභාවතො. විජ්ජමානමෙවාති වත්තමානංයෙව.

416. සොතාපන්නස්ස චිත්තන්ති සොතාපන්නස්ස ආවෙණිකං චිත්තං. සකදාගාමිස්සාතිආදීසුපි එසෙව නයො. යාව අරහතො නෙතබ්බන්ති ‘‘සකදාගාමී අනාගාමිනො චිත්තං න ජානාති, අනාගාමී අරහතො’’ති එවං නෙතබ්බං. සබ්බෙසන්ති සබ්බෙසං අරියානං ජානාති, කො පන වාදො අනරියානං. අඤ්ඤොපි ච උපරිමො අනාගාමිආදි හෙට්ඨිමස්ස සකදාගාමිආදිකස්ස චිත්තං ජානාතීති සම්බන්ධො.

අතීතස්ස, අනාගතස්ස ච පරස්ස චිත්තස්ස ජානනං සම්භවති, පච්චුප්පන්නස්ස පන න සම්භවතීති අධිප්පායෙන පුච්ඡති ‘‘කථං පච්චුප්පන්නං ආරම්මණං හොතී’’ති. ඉතරො යත්ථ සම්භවති, තංදස්සනත්ථං පච්චුප්පන්නං තාව විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘පච්චුප්පන්නං නාම තිවිධ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ උප්පාදට්ඨිතිභඞ්ගප්පත්තන්ති උප්පාදං, ඨිතිං, භඞ්ගඤ්ච පත්තං, ඛණත්තයපරියාපන්නන්ති අත්ථො. එත්ථන්තරෙ එකද්වෙසන්තතිවාරා වෙදිතබ්බාති එත්ථන්තරෙ පවත්තා රූපසන්තතිවාරා එකද්වෙසන්තතිවාරා නාමාති වෙදිතබ්බාති අත්ථො. ආලොකට්ඨානතො ඔවරකං පවිට්ඨස්ස පගෙව තත්ථ නිසින්නස්ස විය යාව රූපගතං පාකටං හොති. තත්ථ උපඩ්ඪවෙලා අවිභූතවාරා, උපඩ්ඪවෙලා විභූතවාරා, තදුභයං ගහෙත්වා ‘‘ද්වෙ සන්තතිවාරා’’ති වුත්තං. තයිදං න සබ්බසාධාරණං, එකච්චස්ස සීඝම්පි පාකටං හොතීති ‘‘එකද්වෙසන්තතිවාරා’’ති එකග්ගහණම්පි කතං, අතිපරිත්තසභාවඋතුආදිසමුට්ඨානා වා එකද්වෙසන්තතිවාරා වෙදිතබ්බා.

තීරෙ අක්කන්තඋදකලෙඛා නාම කාලුස්සියං ගතා තීරසමීපෙ උදකරාජි. යාව න විප්පසීදතීති කාලුස්සියවිගමෙන යාව විප්පසන්නා න හොති. කෙචි පන ‘‘අතින්තෙ තීරෙ අල්ලපාදෙන අක්කන්තෙ යාව පාදෙ උදකලෙඛා න විප්පසීදති, න සංසීදති, න වූපසම්මතී’’ති එවමෙත්ථ අත්ථං වදන්ති. තෙ පනෙතෙ කිරියාභෙදෙන වුත්තා කාලවිසෙසා, න අඤ්ඤමඤ්ඤං සමසමා, ඌනාධිකභාගවන්තොව දට්ඨබ්බා. ද්වෙ තයො ජවනවාරා කාමාවචරජවනවසෙන වෙදිතබ්බා, න ඉතරජවනවසෙන. න හි තෙ පරිමිතකාලා, අනන්තරා පවත්තභවඞ්ගාදයොපි තදන්තොගධාව දට්ඨබ්බා. තදුභයන්ති රූපාරූපසන්තතිද්වයං.

එකභවපරිච්ඡින්නන්ති පටිසන්ධිචුතිපරිච්ඡින්නං. එකභවපරියාපන්නං ධම්මජාතං එතරහීති වත්තබ්බං අද්ධාපච්චුප්පන්නං නාම. මනොති සසම්පයුත්තං විඤ්ඤාණමාහ. ධම්මාති ආරම්මණධම්මා. මනොති වා මනායතනං. ධම්මාති වෙදනාදයො අරූපක්ඛන්ධා. උභයමෙතං පච්චුප්පන්නන්ති අද්ධාපච්චුප්පන්නං හොන්තං එතං උභයං හොතීති අත්ථො. විඤ්ඤාණන්ති නිකන්තිවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි තස්මිං පච්චුප්පන්නෙ ඡන්දරාගවසෙන පටිබද්ධං හොති. අභිනන්දතීති තණ්හාදිට්ඨාභිනන්දනාහි අභිනන්දති. තථාභූතො ච වත්ථුපරිඤ්ඤාය අභාවතො තෙසු පච්චුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු සංහීරති තණ්හාදිට්ඨීහි ආකඩ්ඪීයති. එත්ථ ච ද්වාදසායතනානං ‘‘එතං පච්චුප්පන්න’’න්ති (ම. නි. 3.284) ආගතත්තා තත්ථ පවත්තො ඡන්දරාගො අද්ධාපච්චුප්පන්නාරම්මණො, න ඛණපච්චුප්පන්නාරම්මණොති විඤ්ඤායතීති දස්සෙන්තො ‘‘යං සන්ධාය භද්දෙකරත්තසුත්තෙ…පෙ… සංහීරතීති වුත්ත’’න්ති ආහ. ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්ච යො ධම්මං, තත්ථ තත්ථ විපස්සතී’’ති (ම. නි. 3.272, 285) එත්ථාපි විපස්සනාචිත්තං ඛණපච්චුප්පන්නං, විපස්සිතබ්බධම්මා අද්ධාපච්චුප්පන්නාති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා විපස්සනාව න සම්භවෙය්‍ය. ‘‘ඛණපච්චුප්පන්නං පාළියං ආගත’’න්ති න වුත්තං තස්ස වසෙන ආරම්මණකරණස්ස අට්ඨකථායං අනාගතත්තා.

කෙචීති අභයගිරිවාසිනො. එකක්ඛණෙ චිත්තං උප්පජ්ජතීති ඉද්ධිචිත්තස්ස උප්පත්තිසමකාලමෙව පරචිත්තස්සපි උප්පත්තිසම්භවතොති යුත්තිදස්සනං. යථා ආකාසෙතිආදි සදිසූදාහරණං. තං පන තෙසං වචනං අයුත්තං. කස්මා? මග්ගඵලවීථිතො අඤ්ඤත්ථ අනිට්ඨෙ ඨානෙ ආවජ්ජනජවනානං නානාරම්මණභාවප්පත්තිදොසතොති යුත්තිවචනං.

යදි එවං කථං චෙතොපරියඤාණං පච්චුප්පන්නාරම්මණං හොතීති ආහ ‘‘සන්තතිපච්චුප්පන්නං පනා’’තිආදි. අද්ධාපච්චුප්පන්නං පන ජවනවාරෙන දීපෙතබ්බං, න සකලෙන පච්චුප්පන්නද්ධුනාති අධිප්පායො.

තත්‍රායං දීපනාතිආදි ජවනවාරස්ස අද්ධාපච්චුප්පන්නභාවදීපනමුඛෙන ඉද්ධිචිත්තස්ස පවත්තිආකාරදීපනං. ඉතරානීති ආවජ්ජනපරිකම්මචිත්තානි. එත්ථ ච ‘‘කෙචී’’ති යදිපි අභයගිරිවාසිනො අධිප්පෙතා, තෙ පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං න ඉච්ඡන්තීති ‘‘ඨිතික්ඛණෙ වා පටිවිජ්ඣතී’’ති න වත්තබ්බං සියා. තථා යෙ ‘‘ඉද්ධිමස්ස ච පරස්ස ච එකක්ඛණෙ චිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති වදන්ති, තෙසං ‘‘ඨිතික්ඛණෙ වා භඞ්ගක්ඛණෙ වා පටිවිජ්ඣතී’’ති වචනං න සමෙති. න හි තස්මිං ඛණද්වයෙ උප්පජ්ජමානං පරචිත්තෙන සහ එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජති නාමාති. ඨිතිභඞ්ගක්ඛණෙසු ච උප්පජ්ජමානං එකදෙසං පච්චුප්පන්නාරම්මණං, එකදෙසං අතීතාරම්මණං ආපජ්ජති. යඤ්ච වුත්තං ‘‘පරස්ස චිත්තං ජානිස්සාමීති රාසිවසෙන මහාජනස්ස චිත්තෙ ආවජ්ජිතෙ’’ති, එත්ථ ච මහාජනො අත්ථතො පරෙ අනෙකපුග්ගලාති ‘‘පරෙසං චිත්තං ජානිස්සාමී’’ති ආවජ්ජනප්පවත්ති වත්තබ්බා සියා. අථාපි පරස්සාති මහාජනස්සාති අත්ථො සම්භවෙය්‍ය, තථාපි තස්ස එකපුග්ගලස්සෙව වා චිත්තරාසිං ආවජ්ජිත්වා එකස්ස පටිවිජ්ඣනං අයුත්තං. න හි රාසිආවජ්ජනං එකදෙසාවජ්ජනං හොතීති, තස්මා තෙහි ‘‘මහාජනස්ස චිත්තෙ ආවජ්ජිතෙ’’තිආදි න වත්තබ්බං.

යං පන තෙ වදන්ති ‘‘යස්මා ඉද්ධිමස්ස ච පරස්ස ච එකක්ඛණෙ චිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති. තත්ථායං අධිප්පායො යුත්තො සියා, චෙතොපරියඤාණලාභී පරස්ස චිත්තං ඤාතුකාමො පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අතීතාදිවිභාගං අකත්වා චිත්තසාමඤ්ඤෙන ‘‘ඉමස්ස චිත්තං ජානාමි, ඉමස්ස චිත්තං ජානාමී’’ති පරිකම්මං කත්වා පුන පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය සාමඤ්ඤෙනෙව චිත්තං ආවජ්ජිත්වා තිණ්ණං, චතුන්නං වා පරිකම්මානං අනන්තරා චෙතොපරියඤාණෙන පරචිත්තං පටිවිජ්ඣති විභාවෙති රූපං විය දිබ්බචක්ඛුනා. තතො පරං පන කාමාවචරචිත්තෙහි සරාගාදිවවත්ථානං හොති නීලාදිවවත්ථානං විය. තත්ථ දිබ්බචක්ඛුනා දිට්ඨහදයවත්ථුරූපස්ස සත්තස්ස අභිමුඛීභූතස්ස චිත්තසාමඤ්ඤෙන චිත්තං ආවජ්ජයමානං ආවජ්ජනං අභිමුඛීභූතං විජ්ජමානං චිත්තං ආරම්මණං කත්වා චිත්තං ආවජ්ජෙති. පරිකම්මානි ච තං තං විජ්ජමානං චිත්තං චිත්තසාමඤ්ඤෙනෙව ආරම්මණං කත්වා චිත්තජානනපරිකම්මානි හුත්වා පවත්තන්ති. චෙතොපරියඤාණං පන විජ්ජමානං චිත්තං පටිවිජ්ඣන්තං විභාවෙන්තං තෙන සහ එකක්ඛණෙ එව උප්පජ්ජති.

තත්ථ යස්මා සන්තානස්ස සන්තානග්ගහණතො එකත්තවසෙන ආවජ්ජනාදීනි ‘‘චිත්ත’’න්ත්වෙව පවත්තානි. තඤ්ච චිත්තමෙව, යං චෙතොපරියඤාණෙන විභාවිතං. තස්මා සමානාකාරප්පවත්තිතො න අනිට්ඨෙ මග්ගඵලවීථිතො අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ නානාරම්මණතා ආවජ්ජනජවනානං හොති. පච්චුප්පන්නාරම්මණඤ්ච පරිකම්මං පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස චෙතොපරියඤාණස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයොති සිද්ධං හොති. අතීතත්තිකො ච එවං උපපන්නො හොති. අඤ්ඤථා සන්තතිපච්චුප්පන්නෙ, අද්ධාපච්චුප්පන්නෙ ච ‘‘පච්චුප්පන්න’’න්ති ඉධ වුච්චමානෙ අතීතානාගතානඤ්ච පච්චුප්පන්නතා ආපජ්ජෙය්‍ය. තථා ච සති ‘‘පච්චුප්පන්නො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති වත්තබ්බං සියා, න ච තං වුත්තං. ‘‘අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො. පුරිමා පුරිමා අතීතා ඛන්ධා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං පච්චුප්පන්නානං ඛන්ධානං අනන්තර …පෙ… අනුලොමං ගොත්‍රභුස්සා’’තිආදි වචනතො (පට්ඨා. 2.18.5) න අද්ධාසන්තතිපච්චුප්පන්නෙස්වෙව ච අනන්තරාතීතා චත්තාරො ඛන්ධා අතීතාති විඤ්ඤායන්ති. න ච අභිධම්මමාතිකායං (ධ. ස. තිකමාතිකා 18-19) ආගතස්ස පච්චුප්පන්නපදස්ස අද්ධාසන්තතිපච්චුප්පන්නපදත්ථතා කත්ථචි පාළියං වුත්තා. තස්මා තෙහි ඉද්ධිමස්ස ච පරස්ස ච එකක්ඛණෙ චිත්තුප්පත්තියා චෙතොපරියඤාණස්ස පච්චුප්පන්නාරම්මණතා වුත්තා. යදා පන ‘‘යං ඉමස්ස චිත්තං පවත්තං, තං ජානාමි. යං භවිස්සති, තං ජානාමී’’ති වා ආභොගං කත්වා පාදකජ්ඣානසමාපජ්ජනාදීනි කරොති, තදා ආවජ්ජනපරිකම්මානි, චෙතොපරියඤාණඤ්ච අතීතානාගතාරම්මණානෙව හොන්ති ආවජ්ජනෙනෙව විභාගස්ස කතත්තා.

යෙ පන ‘‘ඉද්ධිමා පරස්ස චිත්තං ජානිතුකාමො ආවජ්ජෙති, ආවජ්ජනං ඛණපච්චුප්පන්නං ආරම්මණං කත්වා තෙනෙව සහ නිරුජ්ඣති. තතො චත්තාරි, පඤ්ච වා ජවනානි, යෙසං පච්ඡිමං ඉද්ධිචිත්තං, සෙසානි කාමාවචරානි, තෙසං සබ්බෙසම්පි තදෙව නිරුද්ධං චිත්තං ආරම්මණං හොති, න ච තානි නානාරම්මණානි හොන්ති අද්ධානවසෙන පච්චුප්පන්නාරම්මණත්තා’’ති ඉදං වචනං නිස්සාය ‘‘ආවජ්ජනජවනානං පච්චුප්පන්නාතීතාරම්මණභාවෙපි නානාරම්මණතාභාවො විය එකද්විතිචතුපඤ්චචිත්තක්ඛණානාගතෙසුපි චිත්තෙසු ආවජ්ජිතෙසු ආවජ්ජනජවනානං යථාසම්භවං අනාගතපච්චුප්පන්නාතීතාරම්මණභාවෙපි නානාරම්මණතා න සියා. තෙන චතුපඤ්චචිත්තක්ඛණානාගතෙ ආවජ්ජිතෙ අනාගතාරම්මණපරිකම්මානන්තරං ඛණපච්චුප්පන්නාරම්මණං චෙතොපරියඤාණං සිද්ධ’’න්ති වදන්ති. තෙසං වාදො ‘‘අනාගතාරම්මණො ධම්මො පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස ධම්මස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො, පච්චුප්පන්නාරම්මණො ධම්මො අතීතාරම්මණස්ස ධම්මස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති ඉමෙසං පඤ්හානං අනුද්ධටත්තා, ගණනාය ච ‘‘ආසෙවනෙ තීණී’’ති (පට්ඨා. 2.19.39) වුත්තත්තා න සිජ්ඣති. න හි කුසලකිරියාමහග්ගතං අනාසෙවනං අත්ථීති. එතස්ස ච වාදස්ස නිස්සයභාවො ආවජ්ජනජවනානං ඛණපච්චුප්පන්නනිරුද්ධාරම්මණතාවචනස්ස න සිජ්ඣති, ‘‘යං පවත්තං, පවත්තිස්සති චා’’ති විසෙසං අකත්වා ගහණෙ ආවජ්ජනස්ස අනාගතග්ගහණාභාවං, තදභාවා ජවනානම්පි වත්තමානග්ගහණාභාවඤ්ච සන්ධායෙව තස්ස වුත්තත්තා. තදා හි භවඞ්ගචලනානන්තරං අභිමුඛීභූතමෙව චිත්තං ආරබ්භ ආවජ්ජනා පවත්තතීති ජානනචිත්තස්සපි වත්තමානාරම්මණභාවෙ ආවජ්ජනජානනචිත්තානං සහට්ඨානදොසාපත්තියා, රාසිඑකදෙසාවජ්ජනපටිවෙධෙ සම්පත්තසම්පත්තාවජ්ජනජානනෙ ච අනිට්ඨෙ ඨානෙ ආවජ්ජනජවනානං නානාරම්මණභාවදොසාපත්තියා ච යං වුත්තං ‘‘ඛණපච්චුප්පන්නං චිත්තං චෙතොපරියඤාණස්ස ආරම්මණං හොතී’’ති, තං අයුත්තන්ති පටික්ඛිපිත්වා යථාවුත්තදොසාපත්තිං, කාලවසෙන ච අද්ධාසන්තතිපච්චුප්පන්නාරම්මණත්තා නානාරම්මණතාභාවං දිස්වා ආවජ්ජනජවනානං වත්තමානතං නිරුද්ධාරම්මණභාවො වුත්තොති. තම්පි වචනං පුරිමවාදිනො නානුජානෙය්‍යුං. තස්මිං හි සති ‘‘ආවජ්ජනා කුසලාන’’න්තිආදීසු (පට්ඨා 1.1.417) විය අඤ්ඤපදසඞ්ගහිතස්ස අනන්තරපච්චයවිධානතො ‘‘පච්චුප්පන්නාරම්මණආවජ්ජනා අතීතාරම්මණානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති ච වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තන්ති.

කස්මා පනෙවං චෙතොපරියඤාණස්ස පච්චුප්පන්නාරම්මණතා විචාරිතා, නනු ‘‘අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස, අනාගතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.18.2) එතෙසං විභඞ්ගෙසු ‘‘අතීතා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස චෙතොපරියඤාණස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස යථාකම්මූපගඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, අනාගතා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස චෙතොපරියඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති, උප්පන්නත්තිකෙ ච ‘‘අනුප්පන්නා ඛන්ධා උප්පාදිනො ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස චෙතොපරියඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.17.3) චෙතොපරියඤාණග්ගහණං කත්වා ‘‘පච්චුප්පන්නො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්සා’’ති (පට්ඨා. 2.18.3) එතස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘පච්චුප්පන්නා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.18.3), උප්පන්නත්තිකෙ ච ‘‘උප්පන්නා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.17.2) එත්තකස්සෙව වුත්තත්තා පච්චුප්පන්නෙ චිත්තෙ චෙතොපරියඤාණං නප්පවත්තතීති විඤ්ඤායති. යදි හි පවත්තෙය්‍ය, පුරිමෙසු විය ඉතරෙසු ච චෙතොපරියඤාණග්ගහණං කත්තබ්බං සියාති? සච්චං කත්තබ්බං, නයදස්සනවසෙන පන තං සංඛිත්තන්ති අඤ්ඤාය පාළියා විඤ්ඤායති.

‘‘අතීතාරම්මණො ධම්මො පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, අනාගතාරම්මණො ධම්මො පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස, පච්චුප්පන්නාරම්මණො ධම්මො පච්චුප්පන්නාරම්මණස්සා’’ති (පට්ඨා. 2.19.20-22) එතෙසං හි විභඞ්ගෙසු ‘‘චෙතොපරියඤාණෙන අතීතාරම්මණපච්චුප්පන්නචිත්තසමඞ්ගිස්ස චිත්තං ජානාති, අතීතාරම්මණා පච්චුප්පන්නා ඛන්ධා චෙතොපරියඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, චෙතොපරියඤාණෙන අනාගතාරම්මණපච්චුප්පන්නචිත්තසමඞ්ගිස්ස චිත්තං ජානාති, අනාගතාරම්මණා පච්චුප්පන්නා ඛන්ධා චෙතොපරියඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, චෙතොපරියඤාණෙන පච්චුප්පන්නාරම්මණපච්චුප්පන්නචිත්තසමඞ්ගිස්ස චිත්තං ජානාති, පච්චුප්පන්නාරම්මණා පච්චුප්පන්නා ඛන්ධා චෙතොපරියඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.19.20-22) චෙතොපරියඤාණස්ස පච්චුප්පන්නාරම්මණෙ පවත්ති වුත්තාති. තෙනෙවායං විචාරණා කතාති වෙදිතබ්බා.

417. තෙසන්ති තෙසු ද්වීසු ඤාණෙසූති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. චිත්තමෙව ආරම්මණං චෙතොපරියඤාණත්තාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤං ඛන්ධං වා ඛන්ධප්පටිබද්ධං වා න ජානාතී’’ති. තත්ථ ඛන්ධප්පටිබද්ධං නාමගොත්තාදි. යදි එවං කථං මග්ගාරම්මණන්ති ආහ ‘‘මග්ගසම්පයුත්තචිත්තාරම්මණත්තා පන පරියායතො මග්ගාරම්මණන්ති වුත්ත’’න්ති. චෙතනාමත්තමෙව ආරම්මණං, තථා හි තං ‘‘යථාකම්මූපගඤාණ’’න්ති වුච්චතීති අධිප්පායො. ඛන්ධප්පටිබද්ධෙසූති එත්ථ නිබ්බානම්පි ඛන්ධප්පටිබද්ධමෙව. ඛන්ධෙහි විසයීකතත්තාති වදන්ති. තථා හි වුත්තං අට්ඨසාලිනියං ‘‘අතීතෙ බුද්ධා මග්ගං භාවයිංසු, ඵලං සච්ඡාකංසු, අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායිංසූති ඡින්නවටුමකානුස්සරණවසෙන මග්ගඵලනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණතොපි අප්පමාණාරම්මණ’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1421). තත්ථ මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණානි තාව පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන මග්ගඵලෙසු ඤාණෙසු පවත්තන්ති. නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණඤ්ච නිබ්බානාරම්මණෙසු අප්පමාණධම්මෙසු ඤාණෙසූති මග්ගාදිපච්චවෙක්ඛණානි පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස අප්පමාණාරම්මණතං සාධෙන්තීති වෙදිතබ්බානි. ‘‘අප්පමාණා ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ඉච්චෙව (පට්ඨා. 9.12.58) හි වුත්තං, න වුත්තං ‘‘නිබ්බාන’’න්ති. තස්මා පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන එව මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණකිච්චෙ වුච්චමානෙපි නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණතා න සක්කා වත්තුං. අට්ඨකථායං පන නිබ්බානාරම්මණතා නිදස්සිතා.

කුසලා ඛන්ධාති ඉද්ධිවිධපුබ්බෙනිවාසානාගතංසඤාණාපෙක්ඛො බහුවචනනිද්දෙසො, න චෙතොපරියයථාකම්මූපගඤාණාපෙක්ඛාති තෙසං චතුක්ඛන්ධාරම්මණභාවස්ස අසාධකොති චෙ? න, අඤ්ඤත්ථ ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ඛන්ධා ච විචාරො ච චෙතොපරියඤාණස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.6.72), ‘‘සවිතක්කසවිචාරා ඛන්ධා ච විතක්කො ච චෙතොපරියඤාණස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.6.73) ච වුත්තත්තා චෙතොපරියඤාණාපෙක්ඛාපි බහුවචනනිද්දෙසොති ඉමස්ස අත්ථස්ස සිද්ධිතො. එවම්පි යථාකම්මූපගඤාණස්ස ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ඛන්ධා ච විචාරො චා’’තිආදීසු අවුත්තත්තා චතුක්ඛන්ධාරම්මණතා න සිජ්ඣතීති? න, තත්ථ අවචනස්ස අඤ්ඤකාරණත්තා. යථාකම්මූපගඤාණෙන හි කම්මසංසට්ඨා චත්තාරො ඛන්ධා කම්මමුඛෙන ගය්හති. තඤ්හි යථා චෙතොපරියඤාණං පුරිමපරිකම්මවසෙන අවිතක්කාදිවිභාගං, සරාගාදිවිභාගඤ්ච චිත්තං විභාවෙති, න එවං විභාගං විභාවෙති. කම්මවසෙනෙව පන සමුදායං විභාවෙති, තස්මා ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ඛන්ධා ච විචාරො චා’’තිආදිකෙ විභාගකරණෙ තං න වුත්තං, න චතුක්ඛන්ධානාරම්මණතොති. ඉදං පනස්ස අකාරණන්ති කෙචි. තත්ථාපි ‘‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස යථාකම්මූපගඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්සා’’ති පඨන්ති එව. න හි තං කුසලාකුසලවිභාගං විය සවිතක්කාදිවිභාගං කම්මං විභාවෙතුං අසමත්ථං. දුච්චරිතසුචරිතවිභාවනම්පි හි ලොභාදිඅලොභාදිසම්පයොගවිභාගවිසෙසවිභාවනං හොතීති.

‘‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං නාමගොත්තානුස්සරණකාලෙ න වත්තබ්බාරම්මණ’’න්ති එත්තකමෙව අට්ඨකථායං වුත්තං. නාමගොත්තං පන ඛන්ධූපනිබන්ධො සම්මුතිසිද්ධො බ්‍යඤ්ජනත්ථො, න බ්‍යඤ්ජනන්ති. අයමෙත්ථ අම්හාකං ඛන්තීති ආචරියස්සායං අත්තනො මති. යං පන වුත්තං ‘‘න බ්‍යඤ්ජන’’න්ති, තස්ස සමත්ථනං ‘‘බ්‍යඤ්ජනඤ්හී’’තිආදි.

419. කාමාවචරෙ නිබ්බත්තිස්සතීති නිබ්බත්තික්ඛන්ධජානනමාහ.

420. එත්ථාති එතස්මිං අජ්ඣත්තාරම්මණත්තිකවසෙන අභිඤ්ඤාඤාණානං, ආරම්මණවිචාරෙ. ‘‘අජ්ඣත්තාරම්මණඤ්චෙව බහිද්ධාරම්මණඤ්චා’’ති එකජ්ඣං ගහෙත්වා යං වුත්තං පොරාණට්ඨකථායං, තං ‘‘කාලෙන…පෙ… හොතියෙවා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තන්ති අත්ථො. න හි අජ්ඣත්තබහිද්ධා නාම විසුං එකං අත්ථි, නාපි තං එකජ්ඣං ආරම්මණං කරීයතීති. යදි එවං තිකො එව න පූරති පදද්වයාසඞ්ගහිතස්ස තතියස්ස අත්ථන්තරස්ස අභාවතො, න, පකාරභෙදවිසයත්තා තිකනිද්දෙසස්ස. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘තෙ එව තිප්පකාරෙපි ධම්මෙ’’ති වුත්තං. තෙ එව අජ්ඣත්තාදිවසෙන තිවිධෙපි ධම්මෙති අත්ථො. එත්ථ හි ‘‘තෙ එව ධම්මෙ’’ති අවත්වා ‘‘තිප්පකාරෙ’’ති වචනං පකාරභෙදනිබන්ධනා අයං තිකදෙසනාති දස්සනත්ථං. යථා හි කුසලත්තිකාදීනං දෙසනා යථාරහං ධම්මානං ජාතිසම්පයොගප්පහානසික්ඛාභූමිආරම්මණප්පභෙදනියමකාලාදිභෙදනිබන්ධනා, න එවමයං ජාතිආදිභෙදනිබන්ධනා, නාපි සනිදස්සනත්තිකහෙතුදුකාදිදෙසනා විය සභාවාදිභෙදනිබන්ධනා, අථ ඛො පකාරභෙදනිබන්ධනා. පඤ්චෙව හි ඛන්ධා සසන්තතිපරියාපන්නතං උපාදාය ‘‘අජ්ඣත්තා’’ති වුත්තා, පරසන්තතිපරියාපන්නතං උපාදාය ‘‘බහිද්ධා’’ති, තදුභයං උපාදාය ‘‘අජ්ඣත්තබහිද්ධා’’ති. තෙනාහ ‘‘අනින්ද්‍රියබද්ධරූපඤ්ච නිබ්බානඤ්ච ඨපෙත්වා සබ්බෙ ධම්මා සියා අජ්ඣත්තා, සියා බහිද්ධා, සියා අජ්ඣත්තබහිද්ධා’’ති (ධ. ස. 1435). නනු චෙත්ථ අත්ථන්තරාභාවතො, පකාරන්තරස්ස ච අනාමට්ඨත්තා තතියො රාසි නත්ථීති? නයිදමෙවං. යදිපි හි පඨමපදෙන අසඞ්ගහිතසඞ්ගණ්හනවසෙන දුතියපදස්ස පවත්තත්තා සබ්බෙපි සභාවධම්මා පදද්වයෙනෙව පරිග්ගහිතා, තෙහි පන විසුං විසුං ගහිතධම්මෙ එකජ්ඣං ගහණවසෙන තතියපදං වුත්තන්ති අත්ථෙව තතියො රාසි. න හි සමුදායො අවයවො හොති, භින්නවත්ථුකෙ පන ධම්මෙ අධිට්ඨානභෙදං අමුඤ්චිත්වා එකජ්ඣං ගහණං න සම්භවතීති කාලෙන අජ්ඣත්තං, කාලෙන බහිද්ධා ජානනකාලෙති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

අභිඤ්ඤානිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉති තෙරසමපරිච්ඡෙදවණ්ණනා.