පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණකථාවණ්ණනා

402. පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, තස්ස වා අනුස්සරණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, තං නිස්සයාදිපච්චයභූතං පටිච්ච උප්පජ්ජනතො ‘‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිම්හි යං ඤාණං, තදත්ථායා’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විවරන්තො පුබ්බෙනිවාසං තාව දස්සෙත්වා තත්ථ සතිඤාණානි දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බෙනිවාසො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘පුබ්බෙ’’ති ඉදං පදං ‘‘එකම්පි ජාති’’න්තිආදිවචනතො අතීතභවවිසයං ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘අතීතජාතීසූ’’ති නිවාස-සද්දො කම්මසාධනො, ඛන්ධවිනිමුත්තො ච නිවසිතධම්මො නත්ථීති ආහ ‘‘නිවුත්ථක්ඛන්ධා’’ති. නිවුත්ථතා චෙත්ථ සසන්තානෙ පවත්තතා, තථාභූතා ච තෙ අනු අනු භූතා ජාතා පවත්තා තත්ථ උප්පජ්ජිත්වා විගතාව හොන්තීති ආහ ‘‘නිවුත්ථාති අජ්ඣාවුත්ථා අනුභූතා අත්තනො සන්තානෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධා’’ති. එවං සසන්තතිපරියාපන්නධම්මවසෙන නිවාස-සද්දස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි අවිසෙසෙන වත්තුං ‘‘නිවුත්ථධම්මා වා නිවුත්ථා’’ති වත්වා තං විවරිතුං ‘‘ගොචරනිවාසෙනා’’තිආදි වුත්තං. ගොචරභූතාපි හි ගොචරාසෙවනාය ආසෙවිතා ආරම්මණකරණවසෙන අනුභූතා නිවුත්ථා නාම හොන්තීති. තෙ පන දුවිධා සපරවිඤ්ඤාණගොචරතායාති උභයෙපි තෙ දස්සෙතුං ‘‘අත්තනො’’තිආදි වුත්තං.

තත්ථ ‘‘අත්තනො විඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතා’’ති වත්වා ‘‘පරිච්ඡින්නා’’ති වචනං යෙ තෙ ගොචරනිවාසෙන නිවුත්ථධම්මා, තෙ න කෙවලං විඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාණමත්තා, අථ ඛො යථා පුබ්බෙ ජාතිනාමගොත්තවණ්ණලිඞ්ගාහාරාදිවිසෙසෙහි පරිච්ඡෙදකාරිකාය පඤ්ඤාය පරිච්ඡිජ්ජ ගහිතා, තථෙවෙතං ඤාණං පරිච්ඡිජ්ජ ගණ්හාතීති ඉමස්ස අත්ථස්ස දීපනත්ථං වුත්තං. පරවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතාපි වා නිවුත්ථාති සම්බන්ධො. න කෙවලං අත්තනොව විඤ්ඤාණෙන, අථ ඛො පරෙසං විඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතාපි වාති අත්ථො. ඉධාපි ‘‘පරිච්ඡින්නා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘පරෙසම්පි වා විඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතා පරිච්ඡින්නා’’ති. තස්ස ච ගහණෙ පයොජනං වුත්තනයෙනෙව වත්තබ්බං. තෙ ච ඛො යස්මා අභීතාසු එව ජාතීසු අඤ්ඤෙහි විඤ්ඤාතා පරිච්ඡින්නා, තෙ ච පරිනිබ්බුතාපි හොන්ති. යෙ හි තෙ විඤ්ඤාතා, තෙසං තදා වත්තමානසන්තානානුසාරෙන තෙසම්පි අතීතෙ පවත්ති ඤායතීති සිඛාප්පත්තං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස විසයභූතං පුබ්බෙනිවාසං දස්සෙතුං ‘‘ඡින්නවටුමකානුස්සරණාදීසූ’’ති වුත්තං. ඡින්නවටුමකා සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසං අනුස්සරණා ඡින්නවටුමකානුස්සරණං. ආදි-සද්දෙන පච්චෙකසම්බුද්ධබුද්ධසාවකානුස්සරණානි ගය්හන්තීති වදන්ති. ඡින්නවටුමකා පන සබ්බෙව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතා. තෙසං අනුස්සරණං නාම තෙසං පටිපත්තියා අනුස්සරණං, සා පන පටිපත්ති සඞ්ඛෙපතො ඡළාරම්මණග්ගහණලක්ඛණාති තානි ඉධ පරවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතග්ගහණෙන ගහිතානි, තෙ පනෙතෙ සම්මාසම්බුද්ධානංයෙව විසයා, න අඤ්ඤෙසන්ති ආහ ‘‘තෙ බුද්ධානංයෙව ලබ්භන්තී’’ති. න හි අතීතෙ බුද්ධා භගවන්තො එවං විපස්සිංසු, එවං මග්ගං භාවෙසුං, එවං ඵලනිබ්බානානි සච්ඡාකංසු, එවං වෙනෙය්‍යෙ විනෙසුන්ති එත්ථ සබ්බදා අඤ්ඤෙසං ඤාණස්ස ගති අත්ථීති. යාය සතියා පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, සා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතීති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං.

අනෙකවිධන්ති නානාභවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසාදිවසෙන බහුවිධං. පකාරෙහීති නාමගොත්තාදිආකාරෙහි සද්ධිං, සහයොගෙ චෙතං කරණවචනං. පවත්තිතං දෙසනාවසෙන. තෙනාහ ‘‘සංවණ්ණිත’’න්ති, විත්ථාරිතන්ති අත්ථො. ‘‘නිවාස’’න්ති අන්තොගධභෙදසාමඤ්ඤවචනමෙතන්ති තෙ භෙදෙ බ්‍යාපනිච්ඡාවසෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ තත්ථ නිවුත්ථසන්තාන’’න්ති ආහ. සාවකස්සෙවෙතං අනුස්සරණං, න සත්ථුනොති වුත්තං ‘‘ඛන්ධපටිපාටිවසෙන චුතිපටිසන්ධිවසෙන වා’’ති. ඛන්ධපටිපාටි ඛන්ධානං අනුක්කමො. සා ච ඛො චුතිතො පට්ඨාය උප්පටිපාටිවසෙන. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘ඉරියාපථපටිපාටි ඛන්ධපටිපාටී’’ති වදන්ති. අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වාති ඤාණගතියා අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා. තිත්ථියාති අඤ්ඤතිත්ථියා, තෙ පන කම්මවාදිනො කිරියවාදිනො තාපසාදයො. ඨපෙත්වා අග්ගසාවකමහාසාවකෙ ඉතරෙ සත්ථු සාවකා පකතිසාවකා.

යස්මා තිත්ථියානං බ්‍රහ්මජාලාදීසු චත්තාලීසාය එව සංවට්ටවිවට්ටානං අනුස්සරණං ආගතං, තස්මා ‘‘න තතො පර’’න්ති වත්වා තං කාරණං වදන්තො ‘‘දුබ්බලපඤ්ඤත්තා’’තිආදිමාහ, තෙන විපස්සනාභියොගො පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස විසෙසකාරණන්ති දස්සෙති. බලවපඤ්ඤත්තාති එත්ථ නාමරූපපරිච්ඡෙදාදියෙව පඤ්ඤාය බලවකාරණං දට්ඨබ්බං. තඤ්හෙත්ථ නෙසං සාධාරණකාරණං. එත්තකොති කප්පානං ලක්ඛං, තදධිකං එකං, ද්වෙ ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානීති කාලවසෙන එවංපරිමාණො යථාක්කමං තෙසං මහාසාවකඅග්ගසාවකපච්චෙකබුද්ධානං පුඤ්ඤඤාණාභිනීහාරො සාවකපච්චෙකබොධිපාරමිතා සමිතා. යදි බොධිසම්භාරසම්භරණකාලපරිච්ඡින්නො තෙසං තෙසං අරියානං අභිඤ්ඤාඤාණවිභාගො, එවං සන්තෙ බුද්ධානම්පි විසයපරිච්ඡෙදතා ආපන්නාති ආහ ‘‘බුද්ධානං පන පරිච්ඡෙදො නාම නත්ථී’’ති. ‘‘යාවතකං ඤෙය්‍යං, තාවතකං ඤාණ’’න්ති (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5) වචනතො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස විය බුද්ධානං අභිඤ්ඤාඤාණානම්පි විසයෙ පරිච්ඡෙදො නාම නත්ථි. තත්ථ යං යං ඤාතුං ඉච්ඡන්ති, තං තං ජානන්ති එව. අථ වා සතිපි කාලපරිච්ඡෙදෙ කාරණූපායකොසල්ලපරිග්ගහාදිනා සාතිසයත්තා මහාබොධිසම්භාරානං පඤ්ඤාපාරමිතාය පවත්තිආනුභාවස්ස පරිච්ඡෙදො නාම නත්ථි, කුතො තන්නිබ්බත්තානං අභිඤ්ඤාඤාණානන්ති ආහ ‘‘බුද්ධානං පන පරිච්ඡෙදො නාම නත්ථී’’ති. අතීතෙ එත්තකානි කප්පානං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානීති එවං කාලපරිච්ඡෙදො නාම නත්ථි, අනාගතෙ අනාගතංසඤාණස්ස විය.

එවං ඡන්නං ජනානං පුබ්බෙනිවාසානුස්සරණං කාලවිභාගතො දස්සෙත්වා ඉදානි ආරම්මණග්ගහණතො ආනුභාවවිසෙසතො, පවත්තිආකාරතො ච දස්සෙතුං ‘‘තිත්ථියා චා’’තිආදි වුත්තං. චුතිපටිසන්ධිවසෙනාති අත්තනො, පරස්ස වා තස්මිං තස්මිං අත්තභාවෙ චුතිං දිස්වා අන්තරා කිඤ්චි අනාමසිත්වා පටිසන්ධියා එව ගහණවසෙන. වුත්තමෙවත්ථං බ්‍යතිරෙකතො, අන්වයතො ච විභාවෙතුං ‘‘තෙසඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. පකතිසාවකා චුතිපටිසන්ධිවසෙනපි සඞ්කමන්තීති අයමත්ථො හෙට්ඨා වුත්තනයෙන ‘‘බලවපඤ්ඤත්තා’’ති හෙතුනා විභාවෙතබ්බො, චුතිපටිසන්ධිවසෙන සඞ්කමනං වෙමජ්ඣදස්සනෙ පයොජනාභාවතො. ඤාණබලදස්සනත්ථං පනෙත්ථ වුත්තං.

තං තං පාකටමෙවාති යථා නාම සරදසමයෙ ඨිතමජ්ඣන්හිකවෙලායං චතුරතනිකෙ ගෙහෙ චක්ඛුමතො පුරිසස්ස රූපගතං සුපාකටමෙව හොතීති ලොකසිද්ධමෙතං, සියා පන තස්ස සුඛුමතරතිරොහිතාදිභෙදස්ස රූපගතස්ස අගොචරතා. නත්ථෙව බුද්ධානං ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස ඤෙය්‍යස්ස අගොචරතා, අථ ඛො තං ඤාණාලොකෙන ඔභාසිතං හත්ථතලෙ ආමලකං විය සුපාකටං සුවිභූතමෙව හොති තථා ඤෙය්‍යාවරණස්ස සුපහීනත්තා. පෙය්‍යාලපාළිං විය සඞ්ඛිපිත්වාති යථා පෙය්‍යාලපාළිං පඨන්තා ‘‘පඨමං ඣානං…පෙ… පඤ්චමං ඣාන’’න්ති ආදිපරියොසානමෙව ගණ්හන්තා සඞ්ඛිපිත්වා සජ්ඣායන්ති, න අනුපදං, එවං අනෙකාපි කප්පකොටියො සඞ්ඛිපිත්වා. යං යං ඉච්ඡන්තීති යස්මිං කප්පෙ, යස්මිං භවෙ යං යං ජානිතුං ඉච්ඡන්ති, තත්ථ තත්ථෙව ඤාතුං ඉච්ඡිතෙ එව ඤාණෙන ඔක්කමන්තා. සීහොක්කන්තවසෙන සීහගතිපතනවසෙන ඤාණගතියා ගච්ඡන්ති. සතධා භින්නස්ස වාළස්ස කොටියා කොටිපටිපාදනවසෙන කතවාලවෙධපරිචයස්ස. සරභඞ්ගසදිසස්සාති සරභඞ්ගබොධිසත්තසදිසස්ස (ජා. 2.17.50 ආදයො). ලක්ඛට්ඨානස්ස අප්පත්තවසෙන න සජ්ජති. අතික්කමනපස්සගමනවසෙන න විරජ්ඣති.

ඛජ්ජුපනකප්පභාසදිසං හුත්වා උපට්ඨාතීති ඤාණස්ස අතිවිය අප්පානුභාවතාය ඛජ්ජොතොභාසසමං හුත්වා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං උපට්ඨාති. එස නයො සෙසෙසුපි. දීපප්පභාසදිසන්ති පාකතිකදීපාලොකසදිසං. උක්කාපභා මහාඋම්මුකාලොකො. ඔසධිතාරකප්පභාති උස්සන්නා පභා එතාය ධීයතීති ඔසධි, ඔසධීනං වා අනුබලප්පදායිකත්තා ඔසධීති එවං ලද්ධනාමාය තාරකාය පභා. සරදසූරියමණ්ඩලසදිසං සවිසයෙ සබ්බසො අන්ධකාරවිධමනතො.

යට්ඨිකොටිගමනං විය ඛන්ධපටිපාටියා අමුඤ්චනතො. කුන්නදීනං අතික්කමනාය එකෙනෙව රුක්ඛදණ්ඩෙන කතසඞ්කමො දණ්ඩකසෙතු. චතූහි, පඤ්චහි වා ජනෙහි ගන්තුං සක්කුණෙය්‍යො ඵලකෙ අත්ථරිත්වා ආණියො කොට්ටෙත්වා කතසඞ්කමො ජඞ්ඝසෙතු. ජඞ්ඝසත්ථස්ස ගමනයොග්ගො සඞ්කමො ජඞ්ඝසෙතු ජඞ්ඝමග්ගො විය. සකටස්ස ගමනයොග්ගො සඞ්කමො සකටසෙතු සකටමග්ගො විය. මහතා ජඞ්ඝසත්ථෙන ගන්තබ්බමග්ගො මහාජඞ්ඝමග්ගො. බහූහි වීසාය වා තිංසාය වා සකටෙහි එකජ්ඣං ගන්තබ්බමග්ගො මහාසකටමග්ගො.

ඉමස්මිං පන අධිකාරෙති ‘‘චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවය’’න්ති (සං. නි. 1.23, 192; පෙටකො. 22; මි. ප. 2.1.9) චිත්තසීසෙන සාවකස්ස නිද්දිට්ඨසමාධිභාවනාධිකාරෙ.

403. තස්මාති යස්මා සාවකානං පුබ්බෙනිවාසානුස්සරණං ඉධාධිප්පෙතං, තස්මා. එවන්ති යථා තෙ අනුස්සරන්ති, එවං අනුස්සරිතුකාමෙන. හෙට්ඨා තීසු ඣානෙසු යථාරහං පීතිසුඛෙහි කායචිත්තානං සම්පීනනාය ‘‘චත්තාරි ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා’’ති වුත්තං, අඤ්ඤථා පාදකජ්ඣානමෙව සමාපජ්ජිතබ්බං සියා. යාය නිසජ්ජාය නිසින්නස්ස අනුස්සරණාරම්භො, සා ඉධ සබ්බපච්ඡිමා නිසජ්ජා. තතො ආසනපඤ්ඤාපනන්ති තතො නිසජ්ජාය පුරිමකං ආසනපඤ්ඤාපනං ආවජ්ජිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. එස නයො සෙසෙසුපි. භොජනකාලොතිආදීසු කාලසීසෙන තස්මිං තස්මිං කාලෙ කතකිච්චමාහ. චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණවන්දනකාලොති චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණෙසු චෙතියබොධීනං වන්දනකාලො. සකලං රත්තින්දිවන්ති අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං.

කිඤ්චි කිච්චං. එත්තකෙනාති පාදකජ්ඣානසමාපජ්ජනෙන. පාදකජ්ඣානඤ්හි සත්ථකස්ස විය නිසානසිලා සතිපඤ්ඤානම්පි නිසිතභාවාවහං. යං තස්ස, තා තං සමාපජ්ජනෙන පරමනෙපක්කප්පත්තා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘දීපෙ ජලිතෙ විය පාකටං හොතී’’ති, අන්ධකාරට්ඨානෙති අධිප්පායො. පුරිමභවෙති ඉමස්ස භවස්ස අනන්තරෙ පුරිමස්මිං භවෙ. පවත්තිතනාමරූපන්ති අත්තනො පච්චයෙහි පවත්තිතනාමරූපං. තඤ්ච ඛො පඨමං රූපං ආවජ්ජිත්වා නාමං ආවජ්ජිතබ්බං. පඨමං නාමං ආවජ්ජිත්වා පච්ඡා රූපන්ති අපරෙ. පහොතීති සක්කොති. පණ්ඩිතො නාම ඉමිස්සා අභිඤ්ඤාභාවනාය කතාධිකාරො.

‘‘අඤ්ඤං උප්පන්න’’න්ති ඉදං අඤ්ඤස්මා කම්මභවා අඤ්ඤො උපපත්තිභවො උප්පන්නොති කත්වා වුත්තං අද්ධාපච්චුප්පන්නන්තරභාවතො. අඤ්ඤථා එකභවෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤමෙව නාමරූපං උප්පජ්ජති, නිරුද්ධඤ්ච අප්පටිසන්ධිකං. තෙනෙවාහ –

‘‘යෙ නිරුද්ධා මරන්තස්ස, තිට්ඨමානස්ස වා ඉධ;

සබ්බෙපි සදිසා ඛන්ධා, ගතා අප්පටිසන්ධිකා’’ති. (මහානි. 39);

තං ඨානන්ති තං නික්ඛෙපට්ඨානං. ආහුන්දරිකන්ති සමන්තතො, උපරි ච ඝනසඤ්ඡන්නං සම්බාධට්ඨානං. අන්ධතමමිවාති අන්ධකාරතිමිසා විය.

කූටාගාරකණ්ණිකත්ථායාති කූටාගාරස්ස කූටත්ථාය. කූටාගාරස්ස කණ්ණිකා විය පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං, මහාරුක්ඛො විය පුරිමභවෙ චුතික්ඛණෙ පවත්තනාමරූපං, සාඛාපලාසා විය තෙන සම්බන්ධං ඉමස්මිං භවෙ පටිසන්ධිචිත්තං, ඵරසුධාරා විය පරිකම්මභාවනා, කම්මාරසාලා විය පාදකජ්ඣානන්ති එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං. කට්ඨඵාලකොපමාපි ‘‘යථා නාම බලවා පුරිසො ඔදනපචනාදිඅත්ථං මහන්තං දාරුං ඵාලෙන්තො තස්ස තචඵෙග්ගුමත්තඵාලනෙ ඵරසුධාරාය විපන්නාය මහන්තං දාරුං ඵාලෙතුං අසක්කොන්තො ධුරනික්ඛෙපං අකත්වා’’තිආදිනා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා. තථා කෙසොහාරකූපමා.

පුබ්බෙනිවාසඤාණං නාම න හොති අතීතාසු ජාතීසු නිවුත්ථධම්මාරම්මණත්තාභාවා. තන්ති පච්ඡිමනිසජ්ජතො පභුති යාව පටිසන්ධි පවත්තං ඤාණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පරිකම්මභාවෙන පවත්තසමාධිනා සම්පයුත්තඤාණං පරිකම්මසමාධිඤාණං. තං රූපාවචරං සන්ධාය න යුජ්ජතීති තං තෙසං වචනං අතීතංසඤාණං චෙ, රූපාවචරං අධිප්පෙතං න යුජ්ජති පරිකම්මසමාධිඤාණස්ස කාමාවචරභාවතො. න හි අනන්තරචුතිචිත්තස්ස ඔරතො පවත්තික්ඛන්ධෙ ආරබ්භ රූපාවචරං චිත්තං උප්පජ්ජතීති පාළියං, අට්ඨකථායං වා ආගතං අත්ථි. යෙසං ජවනානං පුරිමානීති යොජනා. යදා පන අප්පනාචිත්තං හොති, තදාස්සාති සම්බන්ධො. ඉදං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං නාමාති කාමං අනන්තරස්ස භවස්ස චුතික්ඛණෙ පවත්තිතනාමරූපං ආරම්මණං කත්වා පවත්තඤාණං දස්සිතං, තං පන නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං ඤාණසාමඤ්ඤස්ස ජොතිතභාවතො. යථෙව හි තතො නාමරූපතො පභුති සබ්බෙ අතීතා ඛන්ධා, ඛන්ධපටිබද්ධා ච සබ්බො පුබ්බෙනිවාසො, එවං තස්ස පටිවිජ්ඣනවසෙන පවත්තඤාණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං. තෙනාහ ‘‘තෙන ඤාණෙන සම්පයුත්තාය සතියා අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරතී’’ති.

404. එකම්පි ජාතින්ති එකම්පි භවං. සො හි එකකම්මනිබ්බත්තො ආදානනික්ඛෙපපරිච්ඡින්නො අන්තොගධධම්මප්පභෙදො ඛන්ධප්පබන්ධො ඉධ ජාතීති අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘එකම්පි…පෙ… ඛන්ධසන්තාන’’න්ති. පරිහායමානොති ඛීයමානො විනස්සමානො. කප්පොති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පො. සො පන අත්ථතො කාලො, තදා පවත්තමානසඞ්ඛාරවසෙනස්ස පරිහානි වෙදිතබ්බා. වඩ්ඪමානො විවට්ටකප්පොති එත්ථාපි එසෙව නයො. යො පන ‘‘කාලං ඛෙපෙතී’’ති, ‘‘කාලො ඝසති භූතානි, සබ්බානෙව සහත්තනා’’ති (ජා. 1.2.190) ච ආදීසු කාලස්සාපි ඛයො වුච්චති, සො ඉධ නාධිප්පෙතො අනිට්ඨප්පසඞ්ගතො. සංවට්ටනං විනස්සනං සංවට්ටො, සංවට්ටතො උද්ධං තථා ඨායී සංවට්ටට්ඨායී. තංමූලකත්තාති තංපුබ්බකත්තා. විවට්ටනං නිබ්බත්තනං, වඩ්ඪනං වා විවට්ටො.

තෙජොසංවට්ටො ආපොසංවට්ටො වායොසංවට්ටොති එවං සංවට්ටසීමානුක්කමෙන සංවට්ටෙසු වත්තබ්බෙසු තථා අවත්වා ‘‘ආපොසංවට්ටොතෙජොසංවට්ටො වායොසංවට්ටො’’ති වචනං සංවට්ටකමහාභූතදෙසනානුපුබ්බියාති කෙචි. සංවට්ටානුපුබ්බියාති අපරෙ. ආපෙන සංවට්ටො ආපොසංවට්ටො. සංවට්ටසීමාති සංවට්ටමරියාදා.

සංවට්ටතීති විනස්සති. සදාති සබ්බකාලං, තීසුපි සංවට්ටකාලෙසූති අත්ථො.

‘‘එකං බුද්ධඛෙත්ත’’න්ති ඉධ යං සන්ධාය වුත්තං, තං නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධඛෙත්තං නාම තිවිධ’’න්තිආදි වුත්තං. යත්තකෙ ඨානෙ තථාගතස්ස පටිසන්ධිඤාණානුභාවො පුඤ්ඤඵලසමුත්තෙජිතො සරසෙනෙව පථවී විජම්භති, තං සබ්බම්පි බුද්ධඞ්කුරස්ස නිබ්බත්තනඛෙත්තං නාමාති ආහ ‘‘ජාතිඛෙත්තං දසසහස්සචක්කවාළපරියන්ත’’න්ති. ආනුභාවො වත්තතීති ඉධ ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො ආණාඛෙත්තපරියාපන්නෙ යත්ථ කත්ථචි චක්කවාළෙ ඨත්වා අත්තනො අත්ථාය පරිත්තං කත්වා තත්ථෙව අඤ්ඤං චක්කවාළං ගතොපි කතපරිත්තො එව හොති. අථ වා තත්ථ එකචක්කවාළෙ ඨත්වා සබ්බසත්තානං අත්ථාය පරිත්තෙ කතෙ ආණාඛෙත්තෙ සබ්බසත්තානං අභිසම්භුණාත්වෙව පරිත්තානුභාවො තත්ථ දෙවතාහි පරිත්තාණාය සම්පටිච්ඡිතබ්බතො. යං විසයඛෙත්තං සන්ධාය එකස්මිංයෙව ඛණෙ සරෙන අභිවිඤ්ඤාපනං, අත්තනො රූපදස්සනඤ්ච පටිජානන්තෙන භගවතා ‘‘යාවතා වා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 3.81) වුත්තං. යත්ථාති යස්මිං අනන්තාපරිමාණෙ විසයඛෙත්තෙ. යං යං තථාගතො ආකඞ්ඛති, තං තං ජානාති ආකඞ්ඛාමත්තපටිබද්ධවුත්තිතාය බුද්ධඤාණස්ස. සණ්ඨහන්තන්ති විවට්ටමානං ජායමානං.

405. ගොඛායිතකමත්තෙසූති ගොහි ඛාදිතබ්බප්පමාණෙසු. යන්ති යස්මිං සමයෙ. පුප්ඵඵලූපජීවිනියො ච දෙවතා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තන්තීති සම්බන්ධො.

එතෙසන්ති ‘‘වස්සූපජීවිනො’’තිආදිනා වුත්තසත්තානං. තත්ථාති බ්‍රහ්මලොකෙ. සො ච ඛො පරිත්තාභාදිබ්‍රහ්මලොකො වෙදිතබ්බො. ‘‘පටිලද්ධජ්ඣානවසෙනා’’ති වත්වා ඣානප්පටිලාභස්ස සම්භවං දස්සෙතුං ‘‘තදා හී’’තිආදි වුත්තං. ලොකං බ්‍යූහෙන්ති සම්පිණ්ඩෙන්තීති ලොකබ්‍යූහා. තෙ කිර දිස්වා මනුස්සා තත්ථ තත්ථ ඨිතාපි නිසින්නාපි සංවෙගජාතා, සම්භමප්පත්තා ච හුත්වා තෙසං ආසන්නෙ ඨානෙ සන්නිපතන්ති. සිඛාබන්ධස්ස මුත්තතාය මුත්තසිරා. ඉතො චිතො ච විධූයමානකෙසතාය විකිණ්ණකෙසා. ලොකවිනාසභයෙන සොකවන්තචිත්තතාය අතිවිය විරූපවෙසධාරිනො. මාරිසාති දෙවානං පියසමුදාචාරො. කථං පනෙතෙ කප්පවුට්ඨානං ජානන්තීති? ධම්මතාය සඤ්චොදිතාති ආචරියා. තාදිසනිමිත්තදස්සනෙනාති එකෙ. බ්‍රහ්මදෙවතාහි උය්‍යොජිතාති අපරෙ.

මෙත්තාදීනීති මෙත්තාමනසිකාරාදීනි කාමාවචරපුඤ්ඤානි. දෙවලොකෙති කාමදෙවලොකෙ. දෙවානං කිර සුඛසම්ඵස්සවාතග්ගහණපරිචයෙන වායොකසිණෙ ඣානානි සුඛෙනෙව ඉජ්ඣන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘වායොකසිණෙ පරිකම්මං කත්වා ඣානං පටිලභන්තී’’ති. තදඤ්ඤෙ පනාති ආපායිකෙ සන්ධායාහ. තත්ථාති දෙවලොකෙ.

දුතියො සූරියොති දුතියං සූරියමණ්ඩලං. සත්තසූරියන්ති සත්තසූරියපාතුභාවසුත්තං. පකතිසූරියෙති කප්පවුට්ඨානකාලතො පුබ්බෙ උප්පන්නසූරියවිමානෙ. කප්පවුට්ඨානකාලෙ පන යථා අඤ්ඤෙ කාමාවචරදෙවා, එවං සූරියදෙවපුත්තොපි ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකං උපපජ්ජති, සූරියමණ්ඩලං පන පභස්සරතරඤ්චෙව තෙජවන්තතරඤ්ච හුත්වා පවත්තති. තං අන්තරධායිත්වා අඤ්ඤමෙව උප්පජ්ජතීති අපරෙ. ගඞ්ගා යමුනා සරභූ අචිරවතී මහීති ඉමා පඤ්ච මහානදියො.

පභවාති උප්පත්තිට්ඨානභූතා. හංසපාතනොති මන්දාකිනිමාහ.

න සණ්ඨාතීති න තිට්ඨති.

පරියාදින්නසිනෙහන්ති පරික්ඛීණසිනෙහං. යාය ආපොධාතුයා තත්ථ තත්ථ පථවීධාතු ආබන්ධත්තා සම්පිණ්ඩතා හුත්වා තිට්ඨති, සා ඡසූරියපාතුභාවෙන පරික්ඛයං ගච්ඡති. යථා චිදන්ති යථා ච ඉදං චක්කවාළං. එවං කොටිසතසහස්සචක්කවාළානිපීති විපත්තිමහාමෙඝුප්පත්තිතො පට්ඨාය ඉධ වුත්තං සබ්බං කප්පවුට්ඨානං, තං තත්ථ අතිදිසති.

පලුජ්ජිත්වාති ඡිජ්ජිත්වා. සඞ්ඛාරගතන්ති භූතුපාදායප්පභෙදං සඞ්ඛාරජාතං. සබ්බසඞ්ඛාරපරික්ඛයාති ඣාපෙතබ්බසඞ්ඛාරපරික්ඛයා. සයම්පි සඞ්ඛාරගතං සමානං ඉන්ධනාභාවතො ඡාරිකම්පි අසෙසෙත්වා නිඩ්ඩහිත්වා වූපසමතීති ආහ ‘‘සප්පි…පෙ… නිබ්බායතී’’ති.

406. දීඝස්ස අද්ධුනොති සංවට්ටට්ඨායීඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පසඞ්ඛාතස්ස දීඝස්ස කාලස්ස අච්චයෙන. තාලක්ඛන්ධාදීති ආදි-සද්දෙන සාකසාලාදිරුක්ඛෙ සඞ්ගණ්හාති. ඝනං කරොතීති විසරිතුං අදත්වා පිණ්ඩිතං කරොති. තෙනාහ ‘‘පරිවටුම’’න්ති, වට්ටභාවෙන පරිච්ඡින්නං. තන්ති උදකං. අස්සාති වාතස්ස. විවරං දෙතීති යථා ඝනං කරොති සම්පිණ්ඩෙති, එවං තත්ථ අන්තරං දෙති. පරික්ඛයමානන්ති පුබ්බෙ යාව බ්‍රහ්මලොකා එකොඝභූතෙන වාතෙන පරිසොසියමානතාය පරික්ඛයං ගච්ඡන්තං. බ්‍රහ්මලොකො පාතුභවතීති යොජනා. බ්‍රහ්මලොකොති ච පඨමජ්ඣානභූමිමාහ. උපරි චතුකාමාවචරදෙවලොකට්ඨානෙති යාමදෙවලොකාදීනං චතුන්නං පතිට්ඨානට්ඨානෙ. චාතුමහාරාජිකතාවතිංසභවනානං පන පතිට්ඨානට්ඨානානි පථවීසම්බන්ධතාය න තාව පාතුභවන්ති.

රුන්ධන්තීති යථා හෙට්ඨා න භස්සති, එවං නිරොධෙන්ති.

‘‘පඨමතරාභිනිබ්බත්තා’’ති ඉදං ආයුක්ඛයස්ස සම්භවදස්සනං, තෙන ද්වින්නං, චතුන්නං, අට්ඨන්නං වා කප්පානං ආදිම්හි නිබ්බත්තාති දස්සෙති. තතොති ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකතො. පරිත්තාභඅප්පමාණාභාපි හි ආභස්සරග්ගහණෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. ‘‘තෙ හොන්ති සයංපභා අන්තලික්ඛචරා’’ති ඉදං උපචාරජ්ඣානපුඤ්ඤස්ස මහානුභාවතාය වුත්තං. ආලුප්පකාරකන්ති ආලොපං කත්වා කත්වාති වදන්ති, ආලුප්පනං විලොපං කත්වාති අත්ථො.

හට්ඨතුට්ඨාති අතිවිය හට්ඨා උප්පිලාවිතචිත්තා. නාමං කරොන්තීති තථා වොහරන්ති.

සිනෙරුචක්කවාළහිමවන්තපබ්බතාති එත්ථ දීපසමුද්දාපීති වත්තබ්බං. තථා හි වක්ඛති ‘‘නින්නනින්නට්ඨානෙ සමුද්දා, සමසමට්ඨානෙ දීපා’’ති. ථූපථූපාති උන්නතුන්නතා.

අතිමඤ්ඤන්තීති අතික්කමිත්වා මඤ්ඤන්ති, හීළෙන්තීති අත්ථො. තෙනෙව නයෙනාති ‘‘එකච්චෙ වණ්ණවන්තො හොන්තී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.123) වුත්තෙන නයෙනෙව. පදාලතාති එවංනාමිකා ලතාජාති. තස්සා කිර පාරාසවජාති ගළොචීති වදන්ති. අකට්ඨෙ එව භූමිප්පදෙසෙ පච්චනකො අකට්ඨපාකො. අකණොති කුණ්ඩකරහිතො.

සුමනසඞ්ඛාතජාතිපුප්ඵසදිසො සුමනජාතිපුප්ඵසදිසො. යො යො රසො එතස්සාති යංයංරසො, ඔදනො, තං යංයංරසං, යාදිසරසවන්තන්ති අත්ථො. රසපථවී, භූමිපප්පටකො, පදාලතා ච පරිභුත්තා සුධාහාරො විය ඛුද්දං විනොදෙත්වා රසහරණීහි රසමෙව බ්‍රූහෙන්තා තිට්ඨන්ති, න වත්ථුනො සුඛුමභාවෙන නිස්සන්දා, සුඛුමභාවෙනෙව ගහණින්ධනමෙව ච හොන්ති. ඔදනො පන පරිභුත්තො රසං වඩ්ඪෙන්තොපි වත්ථුනො ඔළාරිකභාවෙන නිස්සන්දං විස්සජ්ජෙන්තො පස්සාවං, කසටඤ්ච උප්පාදෙතීති ආහ ‘‘තතො පභුති මුත්තකරීසං සඤ්ජායතී’’ති. පුරිමත්තභාවෙසු පවත්තඋපචාරජ්ඣානානුභාවෙන යාව සත්තසන්තානෙ කාමරාගවික්ඛම්භනවෙගො න සමිතො, න තාව බලවකාමරාගූපනිස්සයානි ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියානි පාතුරහෙසුං. යදා පනස්ස විච්ඡින්නතාය බලවකාමරාගො ලද්ධාවසරො අහොසි, තදා තදුපනිස්සයානි තානි සත්තානං අත්තභාවෙසු සඤ්ජායිංසු. තෙන වුත්තං ‘‘පුරිසස්ස…පෙ… පාතුභවතී’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘තත්‍ර සුද’’න්තිආදි.

අලසජාතිකස්සාති සජ්ජුකමෙව තණ්ඩුලං අග්ගහෙත්වා පරදිවසස්සත්ථාය ගහණෙන අලසපකතිකස්ස.

අනුත්ථුනන්තීති අනුසොචන්ති. සම්මන්නෙය්‍යාමාති සමනුජානෙය්‍යාම. නොති අම්හෙසු. සම්මාති සම්මදෙව යථාරහං. ඛීයිතබ්බන්ති ඛීයනාරහං නින්දනීයං. ගරහිතබ්බන්ති හීළෙතබ්බං.

අයමෙව භගවා පටිබලො පග්ගහනිග්ගහං කාතුන්ති යොජනා. රඤ්ජෙතීති සඞ්ගහවත්ථූහි සම්මදෙව රමෙති පීණෙති.

විවට්ටට්ඨායීඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං චතුසට්ඨිඅන්තරකප්පසඞ්ගහං. වීසතිඅන්තරකප්පසඞ්ගහන්ති කෙචි. සෙසාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කාලතො තෙන සමප්පමාණානෙව.

407. මහාධාරාහීති තාලසාලක්ඛන්ධප්පමාණාහි මහතීහි ඛාරුදකධාරාහි. සමන්තතොති සබ්බසො. පථවිතොති පථවියා හෙට්ඨිමන්තතො පභුති. තෙන හි ඛාරුදකෙන ඵුට්ඨඵුට්ඨා පථවීපබ්බතාදයො උදකෙ පක්ඛිත්තලොණසක්ඛරා විය විලීයන්තෙව, තස්මා පථවීසන්ධාරුදකෙන සද්ධිං එකූදකමෙව තං හොතීති කෙචි. අපරෙ ‘‘පථවීසන්ධාරකං උදකක්ඛන්ධඤ්ච උදකසන්ධාරකං වායුක්ඛන්ධඤ්ච අනවසෙසතො විනාසෙත්වා සබ්බත්ථ සයමෙව එකොඝභූතං තිට්ඨතී’’ති වදන්ති, තං යුත්තං. තයොපි බ්‍රහ්මලොකෙති පරිත්තාභඅප්පමාණාභආභස්සරබ්‍රහ්මලොකෙ, තයිදං ‘‘අයං පන විසෙසො’’ති ආරද්ධත්තා වුත්තං, අඤ්ඤථා ‘‘ඡපි බ්‍රහ්මලොකෙ’’ති වත්තබ්බං සියා. සුභකිණ්හෙති උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන තතියජ්ඣානභූමියා උපලක්ඛණං. පරිත්තාසුභඅප්පමාණාසුභෙපි හි ආහච්ච උදකං තිට්ඨති. හෙට්ඨා ‘‘ආභස්සරෙ ආහච්ච තිට්ඨතී’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. තන්ති තං කප්පවිනාසකඋදකං. උදකානුගතන්ති උදකෙන අනුගතං ඵුට්ඨං. අභිභවිත්වාති විලීයාපෙත්වා.

ඉදමෙකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යන්ති ඉදං සංවට්ටසඞ්ඛාතං කප්පස්ස එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං.

408. ථූලරජෙ අපගතෙ එව පථවීනිස්සිතං සණ්හරජං අපගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘තතො සණ්හරජ’’න්ති. සමුට්ඨාපෙතීති සම්බන්ධො. ‘‘විසමට්ඨානෙ ඨිතමහාරුක්ඛෙ’’ති ඉදං පඨමං සමුට්ඨාපෙතබ්බතං සන්ධාය වුත්තං.

චක්කවාළපබ්බතම්පි සිනෙරුපබ්බතම්පීති මහාපථවියා විපරිවත්තනෙනෙව විපරිවත්තිතං චක්කවාළපබ්බතම්පි සිනෙරුපබ්බතම්පි වාතො උක්ඛිපිත්වා ආකාසෙ ඛිපති. තෙ චක්කවාළපබ්බතාදයො. අභිහන්ත්වාති ඝට්ටෙත්වා. අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති එකිස්සා ලොකධාතුයා චක්කවාළහිමවන්තසිනෙරුං අඤ්ඤිස්සා ලොකධාතුයා චක්කවාළාදීහීති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං සමාගමවසෙන ඝට්ටෙත්වා. සබ්බසඞ්ඛාරගතන්ති පථවීසන්ධාරකඋදකං, තංසන්ධාරකවාතන්ති සබ්බං සඞ්ඛාරගතං විනාසෙත්වා සයම්පි විනස්සති අවට්ඨානස්ස කාරණාභාවතො.

409. යදිපි සඞ්ඛාරානං අහෙතුකො සරසනිරොධො විනාසකාභාවතො, සන්තානනිරොධො පන හෙතුවිරහිතො නත්ථි යථා තං සත්තකායෙසූති. භාජනලොකස්සාපි සහෙතුකෙන විනාසෙන භවිතබ්බන්ති හෙතුං පුච්ඡති ‘‘කිං කාරණා එවං ලොකො විනස්සතී’’ති. ඉතරො යථා තත්ථ නිබ්බත්තනකසත්තානං පුඤ්ඤබලෙන පඨමං ලොකො විවට්ටති, එවං තෙසං පාපබලෙන සංවට්ටතීති දස්සෙන්තො ‘‘අකුසලමූලකාරණා’’ති ආහ. යථා හි රාගදොසමොහානං අධිකභාවෙන යථාක්කමං රොගන්තරකප්පො, සත්ථන්තරකප්පො, දුබ්භික්ඛන්තරකප්පොති ඉමෙ තිවිධා අන්තරකප්පා විවට්ටට්ඨායිම්හි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පෙ ජායන්ති, එවමෙතෙ යථාවුත්තා තයො සංවට්ටා රාගාදීනං අධිකභාවෙනෙව හොන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘අකුසලමූලෙසු හී’’තිආදිමාහ. උස්සන්නතරෙති අතිවිය උස්සන්නෙ. දොසෙ උස්සන්නතරෙ අධිකතරදොසෙන විය තික්ඛතරෙන ඛාරුදකෙන විනාසො යුත්තොති වුත්තං ‘‘දොසෙ උස්සන්නතරෙ උදකෙන විනස්සතී’’ති. පාකටසත්තුසදිසස්ස දොසස්ස අග්ගිසදිසතා, අපාකටසත්තුසදිසස්ස රාගස්ස ඛාරුදකසදිසතා ච යුත්තාති අධිප්පායෙන ‘‘දොසෙ උස්සන්නතරෙ අග්ගිනා, රාගෙ උස්සන්නතරෙ උදකෙනා’’ති කෙචිවාදස්ස අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. රාගො සත්තානං බහුලං පවත්තතීති රාගවසෙන බහුසො ලොකවිනාසො.

410. එවං පසඞ්ගෙන සංවට්ටාදිකෙ පකාසෙත්වා ඉදානි යථාධිකතං නෙසං අනුස්සරණාකාරං දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තොපී’’තිආදි ආරද්ධං.

‘‘අමුම්හි සංවට්ටකප්පෙ’’ති ඉදං සංවට්ටකප්පස්ස ආදිතො පාළියං (දී. නි. 1.244) ගහිතත්තා වුත්තං. තත්ථාපි හි ඉමස්ස කතිපයං කාලං භවාදීසු සංසරණං උපලබ්භතීති. සංවට්ටකප්පෙ වා වට්ටමානෙසු භවාදීසු ඉමස්ස උපපත්ති අහොසි, තංදස්සනමෙතං දට්ඨබ්බං. අථ වා අමුම්හි සංවට්ටකප්පෙති එත්ථ වා-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො දට්ඨබ්බො, තෙන ච අනියමත්ථෙන ඉතරාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානම්පි සඞ්ගහො සිද්ධො හොති. භවෙ වාතිආදීසු කාමාදිභවෙ වා අණ්ඩජාදියොනියා වා දෙවාදි ගතියා වා නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤීආදිවිඤ්ඤාණට්ඨිතියා වා සත්තාවාසෙ වා ඛත්තියාදි සත්තනිකායෙ වා. ආසින්ති අහොසිං. වණ්ණසම්පත්තිං වාති වා-සද්දෙන වණ්ණවිපත්තිං වාති දස්සෙති.

සාලිමංසොදනාහාරො වා ගිහිකාලෙ. පවත්තඵලභොජනො වා තාපසාදිකාලෙ. සාමිසා ගෙහස්සිතා සොමනස්සාදයො. නිරාමිසා නෙක්ඛම්මස්සිතා. ආදි-සද්දෙන විවෙකජසමාධිජසුඛාදීනං සඞ්ගහො.

‘‘අමුත්‍රාසි’’න්තිආදිනා සබ්බං යාවදිච්ඡකං අනුස්සරණං දස්සෙත්වා ඉදානි අඤ්ඤථා අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අමුත්‍රාසින්ති සාමඤ්ඤනිද්දෙසොයං, බ්‍යාපනිච්ඡාලොපො වා, අමුත්‍ර අමුත්‍රාසින්ති වුත්තං හොති. අනුපුබ්බෙන ආරොහන්තස්ස යාවදිච්ඡකං අනුස්සරණන්ති එත්ථ ආරොහන්තස්සාති පටිලොමතො ඤාණෙන පුබ්බෙනිවාසං ආරොහන්තස්ස. පච්චවෙක්ඛණන්ති අනුස්සරිතානුස්සරිතස්ස පච්චවෙක්ඛණං, න අනුස්සරණං. ඉතීති වුත්තත්ථනිදස්සනං. තඤ්ච ඛො යථාරහතො, න යථානුපුබ්බතොති දස්සෙන්තො ‘‘නාමගොත්තවසෙනා’’තිආදිමාහ. වණ්ණාදීහීති වණ්ණාහාරවෙදයිතායුපරිච්ඡෙදෙහි. ඔදාතොතීති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා, තෙන එවමාදි එවංපකාරනානත්තතොති දස්සිතං හොති.

පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.