8. අනුස්සතිකම්මට්ඨානනිද්දෙසො

මරණස්සතිකථා

167. ඉදානි ඉතො අනන්තරාය මරණස්සතියා භාවනානිද්දෙසො අනුප්පත්තො. තත්ථ මරණන්ති එකභවපරියාපන්නස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදො. යං පනෙතං අරහන්තානං වට්ටදුක්ඛසමුච්ඡෙදසඞ්ඛාතං සමුච්ඡෙදමරණං, සඞ්ඛාරානං ඛණභඞ්ගසඞ්ඛාතං ඛණිකමරණං, රුක්ඛො මතො ලොහං මතන්තිආදීසු සම්මුතිමරණඤ්ච, න තං ඉධ අධිප්පෙතං.

යම්පි චෙතං අධිප්පෙතං, තං කාලමරණං අකාලමරණන්ති දුවිධං හොති. තත්ථ කාලමරණං පුඤ්ඤක්ඛයෙන වා ආයුක්ඛයෙන වා උභයක්ඛයෙන වා හොති. අකාලමරණං කම්මුපච්ඡෙදකකම්මවසෙන.

තත්ථ යං විජ්ජමානායපි ආයුසන්තානජනකපච්චයසම්පත්තියා කෙවලං පටිසන්ධිජනකස්ස කම්මස්ස විපක්කවිපාකත්තා මරණං හොති, ඉදං පුඤ්ඤක්ඛයෙන මරණං නාම. යං ගතිකාලාහාරාදිසම්පත්තියා අභාවෙන අජ්ජතනකාලපුරිසානං විය වස්සසතමත්තපරිමාණස්ස ආයුනො ඛයවසෙන මරණං හොති, ඉදං ආයුක්ඛයෙන මරණං නාම. යං පන දූසීමාරකලාබුරාජාදීනං විය තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ඨානාචාවනසමත්ථෙන කම්මුනා උපච්ඡින්නසන්තානානං, පුරිමකම්මවසෙන වා සත්ථහරණාදීහි උපක්කමෙහි උපච්ඡිජ්ජමානසන්තානානං මරණං හොති, ඉදං අකාලමරණං නාම. තං සබ්බම්පි වුත්තප්පකාරෙන ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදෙන සඞ්ගහිතං. ඉති ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදසඞ්ඛාතස්ස මරණස්ස සරණං මරණස්සති.

168. තං භාවෙතුකාමෙන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘මරණං භවිස්සති, ජීවිතින්ද්‍රියං උපච්ඡිජ්ජිස්සතී’’ති වා, ‘‘මරණං මරණ’’න්ති වා යොනිසො මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. අයොනිසො පවත්තයතො හි ඉට්ඨජනමරණානුස්සරණෙ සොකො උප්පජ්ජති විජාතමාතුයා පියපුත්තමරණානුස්සරණෙ විය. අනිට්ඨජනමරණානුස්සරණෙ පාමොජ්ජං උප්පජ්ජති වෙරීනං වෙරිමරණානුස්සරණෙ විය. මජ්ඣත්තජනමරණානුස්සරණෙ සංවෙගො න උප්පජ්ජති මතකළෙවරදස්සනෙ ඡවඩාහකස්ස විය. අත්තනො මරණානුස්සරණෙ සන්තාසො උප්පජ්ජති උක්ඛිත්තාසිකං වධකං දිස්වා භීරුකජාතිකස්ස විය. තදෙතං සබ්බම්පි සතිසංවෙගඤාණවිරහතො හොති. තස්මා තත්ථ තත්ථ හතමතසත්තෙ ඔලොකෙත්වා දිට්ඨපුබ්බසම්පත්තීනං සත්තානං මතානං මරණං ආවජ්ජෙත්වා සතිඤ්ච සංවෙගඤ්ච ඤාණඤ්ච යොජෙත්වා ‘‘මරණං භවිස්සතී’’තිආදිනා නයෙන මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. එවං පවත්තෙන්තො හි යොනිසො පවත්තෙති, උපායෙන පවත්තෙතීති අත්ථො. එවං පවත්තයතොයෙව හි එකච්චස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, මරණාරම්මණා සති සණ්ඨාති, උපචාරප්පත්තමෙව කම්මට්ඨානං හොති.

169. යස්ස පන එත්තාවතා න හොති, තෙන වධකපච්චුපට්ඨානතො, සම්පත්තිවිපත්තිතො, උපසංහරණතො, කායබහුසාධාරණතො, ආයුදුබ්බලතො, අනිමිත්තතො, අද්ධානපරිච්ඡෙදතො, ඛණපරිත්තතොති ඉමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

තත්ථ වධකපච්චුපට්ඨානතොති වධකස්ස විය පච්චුපට්ඨානතො. යථා හි ඉමස්ස සීසං ඡින්දිස්සාමීති අසිං ගහෙත්වා ගීවාය චාරයමානො වධකො පච්චුපට්ඨිතොව හොති, එවං මරණම්පි පච්චුපට්ඨිතමෙවාති අනුස්සරිතබ්බං. කස්මා? සහ ජාතියා ආගතතො, ජීවිතහරණතො ච. යථා හි අහිච්ඡත්තකමකුළං මත්ථකෙන පංසුං ගහෙත්වාව උග්ගච්ඡති, එවං සත්තා ජරාමරණං ගහෙත්වාව නිබ්බත්තන්ති. තථා හි නෙසං පටිසන්ධිචිත්තං උප්පාදානන්තරමෙව ජරං පත්වා පබ්බතසිඛරතො පතිතසිලා විය භිජ්ජති සද්ධිං සම්පයුත්තඛන්ධෙහි. එවං ඛණිකමරණං තාව සහ ජාතියා ආගතං. ජාතස්ස පන අවස්සං මරණතො ඉධාධිප්පෙතමරණම්පි සහ ජාතියා ආගතං. තස්මා එස සත්තො ජාතකාලතො පට්ඨාය යථා නාම උට්ඨිතො සූරියො අත්ථාභිමුඛො ගච්ඡතෙව, ගතගතට්ඨානතො ඊසකම්පි න නිවත්තති. යථා වා නදී පබ්බතෙය්‍යා සීඝසොතා හාරහාරිනී සන්දතෙව වත්තතෙව ඊසකම්පි න නිවත්තති, එවං ඊසකම්පි අනිවත්තමානො මරණාභිමුඛොව යාති. තෙන වුත්තං –

‘‘යමෙකරත්තිං පඨමං, ගබ්භෙ වසති මාණවො;

අබ්භුට්ඨිතොව සො යාති, ස ගච්ඡං න නිවත්තතී’’ති. (ජා. 1.15.363);

එවං ගච්ඡතො චස්ස ගිම්හාභිතත්තානං කුන්නදීනං ඛයො විය, පාතො ආපොරසානුගතබන්ධනානං දුමප්ඵලානං පතනං විය, මුග්ගරාභිතාළිතානං මත්තිකභාජනානං භෙදො විය, සූරියරස්මිසම්ඵුට්ඨානං උස්සාවබින්දූනං විද්ධංසනං විය ච මරණමෙව ආසන්නං හොති. තෙනාහ –

‘‘අච්චයන්ති අහොරත්තා, ජීවිතමුපරුජ්ඣති;

ආයු ඛීයති මච්චානං, කුන්නදීනංව ඔදකං. (සං. නි. 1.146);

‘‘ඵලානමිව පක්කානං, පාතො පපතතො භයං;

එවං ජාතාන මච්චානං, නිච්චං මරණතො භයං.

‘‘යථාපි කුම්භකාරස්ස, කතං මත්තිකභාජනං;

ඛුද්දකඤ්ච මහන්තඤ්ච, යං පක්කං යඤ්ච ආමකං;

සබ්බං භෙදනපරියන්තං, එවං මච්චාන ජීවිතං’. (සු. නි. 581-582);

‘‘උස්සාවොව තිණග්ගම්හි, සූරියුග්ගමනං පති;

එවමායු මනුස්සානං, මා මං අම්ම නිවාරයා’’ති. (ජා. 1.11.79);

එවං උක්ඛිත්තාසිකො වධකො විය සහ ජාතියා ආගතං පනෙතං මරණං ගීවාය අසිං චාරයමානො සො වධකො විය ජීවිතං හරතියෙව, න අහරිත්වා නිවත්තති. තස්මා සහ ජාතියා ආගතතො, ජීවිතහරණතො ච උක්ඛිත්තාසිකො වධකො විය මරණම්පි පච්චුපට්ඨිතමෙවාති එවං වධකපච්චුපට්ඨානතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

170. සම්පත්තිවිපත්තිතොති ඉධ සම්පත්ති නාම තාවදෙව සොභති, යාව නං විපත්ති නාභිභවති, න ච සා සම්පත්ති නාම අත්ථි, යා විපත්තිං අතික්කම්ම තිට්ඨෙය්‍ය. තථා හි –

‘‘සකලං මෙදිනිං භුත්වා, දත්වා කොටිසතං සුඛී;

අඩ්ඪාමලකමත්තස්ස, අන්තෙ ඉස්සරතං ගතො.

‘‘තෙනෙව දෙහබන්ධෙන, පුඤ්ඤම්හි ඛයමාගතෙ;

මරණාභිමුඛො සොපි, අසොකො සොකමාගතො’’ති.

අපිච සබ්බං ආරොග්‍යං බ්‍යාධිපරියොසානං, සබ්බං යොබ්බනං ජරාපරියොසානං, සබ්බං ජීවිතං මරණපරියොසානං, සබ්බොයෙව ලොකසන්නිවාසො ජාතියා අනුගතො, ජරාය අනුසටො, බ්‍යාධිනා අභිභූතො, මරණෙන අබ්භාහතො. තෙනාහ –

‘‘යථාපි සෙලා විපුලා, නභං ආහච්ච පබ්බතා;

සමන්තා අනුපරියෙය්‍යුං, නිප්පොථෙන්තා චතුද්දිසා.

‘‘එවං ජරා ච මච්චු ච, අධිවත්තන්ති පාණිනෙ;

ඛත්තියෙ බ්‍රාහ්මණෙ වෙස්සෙ, සුද්දෙ චණ්ඩාලපුක්කුසෙ;

න කිඤ්චි පරිවජ්ජෙති, සබ්බමෙවාභිමද්දති.

‘‘න තත්ථ හත්ථීනං භූමි, න රථානං න පත්තියා;

න චාපි මන්තයුද්ධෙන, සක්කා ජෙතුං ධනෙන වා’’ති. (සං. නි. 1.136);

එවං ජීවිතසම්පත්තියා මරණවිපත්තිපරියොසානතං වවත්ථපෙන්තෙන සම්පත්තිවිපත්තිතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

171. උපසංහරණතොති පරෙහි සද්ධිං අත්තනො උපසංහරණතො. තත්ථ සත්තහාකාරෙහි උපසංහරණතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං, යසමහත්තතො, පුඤ්ඤමහත්තතො, ථාමමහත්තතො, ඉද්ධිමහත්තතො, පඤ්ඤාමහත්තතො, පච්චෙකබුද්ධතො, සම්මාසම්බුද්ධතොති. කථං? ඉදං මරණං නාම මහායසානං මහාපරිවාරානං සම්පන්නධනවාහනානං මහාසම්මතමන්ධාතුමහාසුදස්සන දළ්හනෙමි නිමිප්පභුතීනම්පි උපරි නිරාසඞ්කමෙව පතිතං, කිමඞ්ගං පන මය්හං උපරි න පතිස්සති?

මහායසා රාජවරා, මහාසම්මතආදයො;

තෙපි මච්චුවසං පත්තා, මාදිසෙසු කථාව කාති.

එවං තාව යසමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

කථං පුඤ්ඤමහත්තතො?

ජොතිකො ජටිලො උග්ගො, මෙණ්ඩකො අථ පුණ්ණකො;

එතෙ චඤ්ඤෙ ච යෙ ලොකෙ, මහාපුඤ්ඤාති විස්සුතා;

සබ්බෙ මරණමාපන්නා, මාදිසෙසු කථාව කාති.

එවං පුඤ්ඤමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

කථං ථාමමහත්තතො?

වාසුදෙවො බලදෙවො, භීමසෙනො යුධිට්ඨිලො;

චානුරො යො මහාමල්ලො, අන්තකස්ස වසං ගතා.

එවං ථාමබලූපෙතා, ඉති ලොකම්හි විස්සුතා;

එතෙපි මරණං යාතා, මාදිසෙසු කථාව කාති.

එවං ථාමමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

කථං ඉද්ධිමහත්තතො?

පාදඞ්ගුට්ඨකමත්තෙන, වෙජයන්තමකම්පයි;

යො නාමිද්ධිමතං සෙට්ඨො, දුතියො අග්ගසාවකො.

සොපි මච්චුමුඛං ඝොරං, මිගො සීහමුඛං විය;

පවිට්ඨො සහ ඉද්ධීහි, මාදිසෙසු කථාව කාති.

එවං ඉද්ධිමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

කථං පඤ්ඤාමහත්තතො?

ලොකනාථං ඨපෙත්වාන, යෙ චඤ්ඤෙ අත්ථි පාණිනො;

පඤ්ඤාය සාරිපුත්තස්ස, කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං.

එවං නාම මහාපඤ්ඤො, පඨමො අග්ගසාවකො;

මරණස්ස වසං පත්තො, මාදිසෙසු කථාව කාති.

එවං පඤ්ඤාමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

කථං පච්චෙකබුද්ධතො? යෙපි තෙ අත්තනො ඤාණවීරියබලෙන සබ්බකිලෙසසත්තුනිම්මථනං කත්වා පච්චෙකබොධිං පත්තා ඛග්ගවිසාණකප්පා සයම්භුනො, තෙපි මරණතො න මුත්තා, කුතො පනාහං මුච්චිස්සාමීති.

තං තං නිමිත්තමාගම්ම, වීමංසන්තා මහෙසයො;

සයම්භුඤ්ඤාණතෙජෙන, යෙ පත්තා ආසවක්ඛයං.

එකචරියනිවාසෙන, ඛග්ගසිඞ්ගසමූපමා;

තෙපි නාතිගතා මච්චුං, මාදිසෙසු කථාව කාති.

එවං පච්චෙකබුද්ධතො අනුස්සරිතබ්බං.

කථං සම්මාසම්බුද්ධතො? යොපි සො භගවා අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිතද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවිචිත්‍රරූපකායො සබ්බාකාරපරිසුද්ධසීලක්ඛන්ධාදිගුණරතනසමිද්ධධම්මකායො යසමහත්තපුඤ්ඤමහත්තථාමමහත්තඉද්ධිමහත්තපඤ්ඤාමහත්තානං පාරං ගතො අසමො අසමසමො අප්පටිපුග්ගලො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො, සොපි සලිලවුට්ඨිනිපාතෙන මහාඅග්ගික්ඛන්ධො විය මරණවුට්ඨිනිපාතෙන ඨානසො වූපසන්තො.

එවං මහානුභාවස්ස, යං නාමෙතං මහෙසිනො;

න භයෙන න ලජ්ජාය, මරණං වසමාගතං.

නිල්ලජ්ජං වීතසාරජ්ජං, සබ්බසත්තාභිමද්දනං;

තයිදං මාදිසං සත්තං, කථං නාභිභවිස්සතීති.

එවං සම්මාසම්බුද්ධතො අනුස්සරිතබ්බං.

තස්සෙවං යසමහත්තතාදිසම්පන්නෙහි පරෙහි සද්ධිං මරණසාමඤ්ඤතාය අත්තානං උපසංහරිත්වා තෙසං විය සත්තවිසෙසානං මය්හම්පි මරණං භවිස්සතීති අනුස්සරතො උපචාරප්පත්තං කම්මට්ඨානං හොතීති. එවං උපසංහරණතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

172. කායබහුසාධාරණතොති අයං කායො බහුසාධාරණො. අසීතියා තාව කිමිකුලානං සාධාරණො, තත්ථ ඡවිනිස්සිතා පාණා ඡවිං ඛාදන්ති, චම්මනිස්සිතා චම්මං ඛාදන්ති, මංසනිස්සිතා මංසං ඛාදන්ති, න්හාරුනිස්සිතා න්හාරුං ඛාදන්ති, අට්ඨිනිස්සිතා අට්ඨිං ඛාදන්ති, මිඤ්ජනිස්සිතා මිඤ්ජං ඛාදන්ති. තත්ථෙව ජායන්ති ජීයන්ති මීයන්ති, උච්චාරපස්සාවං කරොන්ති. කායොව නෙසං සූතිඝරඤ්චෙව ගිලානසාලා ච සුසානඤ්ච වච්චකුටි ච පස්සාවදොණිකා ච. ස්වායං තෙසම්පි කිමිකුලානං පකොපෙන මරණං නිගච්ඡතියෙව. යථා ච අසීතියා කිමිකුලානං, එවං අජ්ඣත්තිකානංයෙව අනෙකසතානං රොගානං බාහිරානඤ්ච අහිවිච්ඡිකාදීනං මරණස්ස පච්චයානං සාධාරණො.

යථා හි චතුමහාපථෙ ඨපිතෙ ලක්ඛම්හි සබ්බදිසාහි ආගතා සරසත්තිතොමරපාසාණාදයො නිපතන්ති, එවං කායෙපි සබ්බුපද්දවා නිපතන්ති. ස්වායං තෙසම්පි උපද්දවානං නිපාතෙන මරණං නිගච්ඡතියෙව. තෙනාහ භගවා – ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු දිවසෙ නික්ඛන්තෙ රත්තියා පටිහිතාය ඉති පටිසඤ්චික්ඛති, බහුකා ඛො මෙ පච්චයා මරණස්ස, අහි වා මං ඩංසෙය්‍ය, විච්ඡිකො වා මං ඩංසෙය්‍ය, සතපදී වා මං ඩංසෙය්‍ය, තෙන මෙ අස්ස කාලඞ්කිරියා, සො මමස්ස අන්තරායො, උපක්ඛලිත්වා වා පපතෙය්‍යං, භත්තං වා මෙ භුත්තං බ්‍යාපජ්ජෙය්‍ය, පිත්තං වා මෙ කුප්පෙය්‍ය, සෙම්හං වා මෙ කුප්පෙය්‍ය, සත්ථකා වා මෙ වාතා කුප්පෙය්‍යුං, තෙන මෙ අස්ස කාලඞ්කිරියා, සො මමස්ස අන්තරායො’’ති. එවං (අ. නි. 6.20) කායබහුසාධාරණතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

173. ආයුදුබ්බලතොති ආයු නාමෙතං අබලං දුබ්බලං. තථා හි සත්තානං ජීවිතං අස්සාසපස්සාසූපනිබද්ධඤ්චෙව ඉරියාපථූපනිබද්ධඤ්ච සීතුණ්හූපනිබද්ධඤ්ච මහාභූතූපනිබද්ධඤ්ච ආහාරූපනිබද්ධඤ්ච. තදෙතං අස්සාසපස්සාසානං සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති. බහි නික්ඛන්තනාසිකවාතෙ පන අන්තො අපවිසන්තෙ, පවිට්ඨෙ වා අනික්ඛමන්තෙ මතො නාම හොති. චතුන්නං ඉරියාපථානම්පි සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති. අඤ්ඤතරඤ්ඤතරස්ස පන අධිමත්තතාය ආයුසඞ්ඛාරා උපච්ඡිජ්ජන්ති. සීතුණ්හානම්පි සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති. අතිසීතෙන පන අතිඋණ්හෙන වා අභිභූතස්ස විපජ්ජති. මහාභූතානම්පි සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති. පථවීධාතුයා පන ආපොධාතුආදීනං වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරස්ස පකොපෙන බලසම්පන්නොපි පුග්ගලො පත්ථද්ධකායො වා අතිසාරාදිවසෙන කිලින්නපූතිකායො වා මහාඩාහපරෙතො වා සම්භිජ්ජමානසන්ධිබන්ධනො වා හුත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපුණාති. කබළීකාරාහාරම්පි යුත්තකාලෙ ලභන්තස්සෙව ජීවිතං පවත්තති, ආහාරං අලභමානස්ස පන පරික්ඛයං ගච්ඡතීති. එවං ආයුදුබ්බලතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

174. අනිමිත්තතොති අවවත්ථානතො, පරිච්ඡෙදාභාවතොති අත්ථො. සත්තානං හි –

ජීවිතං බ්‍යාධි කාලො ච, දෙහනික්ඛෙපනං ගති;

පඤ්චෙතෙ ජීවලොකස්මිං, අනිමිත්තා න නායරෙ.

තත්ථ ජීවිතං තාව ‘‘එත්තකමෙව ජීවිතබ්බං, න ඉතො පර’’න්ති වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තං. කලලකාලෙපි හි සත්තා මරන්ති, අබ්බුදපෙසිඝනමාසිකද්වෙමාසතෙමාසචතුමාසපඤ්චමාසදසමාසකාලෙපි. කුච්ඡිතො නික්ඛන්තසමයෙපි. තතො පරං වස්සසතස්ස අන්තොපි බහිපි මරන්තියෙව. බ්‍යාධිපි ‘‘ඉමිනාව බ්‍යාධිනා සත්තා මරන්ති, නාඤ්ඤෙනා’’ති වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තො. චක්ඛුරොගෙනාපි හි සත්තා මරන්ති, සොතරොගාදීනං අඤ්ඤතරෙනාපි. කාලොපි ‘‘ඉමස්මිංයෙව කාලෙ මරිතබ්බං, නාඤ්ඤස්මි’’න්ති එවං වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තො. පුබ්බණ්හෙපි හි සත්තා මරන්ති, මජ්ඣන්හිකාදීනං අඤ්ඤතරස්මිම්පි. දෙහනික්ඛෙපනම්පි ‘‘ඉධෙව මීයමානානං දෙහෙන පතිතබ්බං, නාඤ්ඤත්‍රා’’ති එවං වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තං. අන්තොගාමෙ ජාතානං හි බහිගාමෙපි අත්තභාවො පතති. බහිගාමෙ ජාතානම්පි අන්තොගාමෙ. තථා ථලජානං වා ජලෙ, ජලජානං වා ථලෙති අනෙකප්පකාරතො විත්ථාරෙතබ්බං. ගතිපි ‘‘ඉතො චුතෙන ඉධ නිබ්බත්තිතබ්බ’’න්ති එවං වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තා. දෙවලොකතො හි චුතා මනුස්සෙසුපි නිබ්බත්තන්ති, මනුස්සලොකතො චුතා දෙවලොකාදීනම්පි යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්තීති එවං යන්තයුත්තගොණො විය ගතිපඤ්චකෙ ලොකො සම්පරිවත්තතීති එවං අනිමිත්තතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

175. අද්ධානපරිච්ඡෙදතොති මනුස්සානං ජීවිතස්ස නාම එතරහි පරිත්තො අද්ධා. යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං, අප්පං වා භිය්‍යො. තෙනාහ භගවා – ‘‘අප්පමිදං, භික්ඛවෙ, මනුස්සානං ආයු, ගමනීයො සම්පරායො, කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං, නත්ථි ජාතස්ස අමරණං. යො, භික්ඛවෙ, චිරං ජීවති, සො වස්සසතං, අප්පං වා භිය්‍යොති.

අප්පමායුමනුස්සානං, හීළෙය්‍ය නං සුපොරිසො;

චරෙය්‍යාදිත්තසීසොව, නත්ථි මච්චුස්ස නාගමොති. (සං. නි. 1.145);

අපරම්පි ආහ – ‘‘භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, අරකො නාම සත්ථා අහොසී’’ති සබ්බම්පි සත්තහි උපමාහි අලඞ්කතං සුත්තං විත්ථාරෙතබ්බං.

අපරම්පි ආහ – ‘‘යොචායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං රත්තින්දිවං ජීවෙය්‍යං, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. යොචායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං දිවසං ජීවෙය්‍යං, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. යො චායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං තදන්තරං ජීවෙය්‍යං, යදන්තරං එකං පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජාමි, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. යො චායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං තදන්තරං ජීවෙය්‍යං, යදන්තරං චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ සඞ්ඛාදිත්වා අජ්ඣොහරාමි, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ පමත්තා විහරන්ති, දන්ධං මරණස්සතිං භාවෙන්ති ආසවානං ඛයාය. යො ච ඛ්වායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං තදන්තරං ජීවෙය්‍යං, යදන්තරං එකං ආලොපං සඞ්ඛාදිත්වා අජ්ඣොහරාමි, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. යො චායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං තදන්තරං ජීවෙය්‍යං, යදන්තරං අස්සසිත්වා වා පස්සසාමි, පස්සසිත්වා වා අස්සසාමි, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ අප්පමත්තා විහරන්ති, තික්ඛං මරණස්සතිං භාවෙන්ති ආසවානං ඛයායා’’ති (අ. නි. 6.19). එවං චතුපඤ්චාලොපසඞ්ඛාදනමත්තං අවිස්සාසියො පරිත්තො ජීවිතස්ස අද්ධාති එවං අද්ධානපරිච්ඡෙදතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

176. ඛණපරිත්තතොති පරමත්ථතො හි අතිපරිත්තො සත්තානං ජීවිතක්ඛණො එකචිත්තප්පවත්තිමත්තොයෙව. යථා නාම රථචක්කං පවත්තමානම්පි එකෙනෙව නෙමිප්පදෙසෙන පවත්තති, තිට්ඨමානම්පි එකෙනෙව තිට්ඨති, එවමෙව එකචිත්තක්ඛණිකං සත්තානං ජීවිතං. තස්මිං චිත්තෙ නිරුද්ධමත්තෙ සත්තො නිරුද්ධොති වුච්චති. යථාහ – ‘‘අතීතෙ චිත්තක්ඛණෙ ජීවිත්ථ, න ජීවති, න ජීවිස්සති. අනාගතෙ චිත්තක්ඛණෙ න ජීවිත්ථ, න ජීවති, ජීවිස්සති. පච්චුප්පන්නෙ චිත්තක්ඛණෙ න ජීවිත්ථ, ජීවති, න ජීවිස්සති.

‘‘ජීවිතං අත්තභාවො ච, සුඛදුක්ඛා ච කෙවලා;

එකචිත්තසමායුත්තා, ලහු සො වත්තතෙ ඛණො.

‘‘යෙ නිරුද්ධා මරන්තස්ස, තිට්ඨමානස්ස වා ඉධ;

සබ්බෙපි සදිසා ඛන්ධා, ගතා අප්පටිසන්ධිකා.

‘‘අනිබ්බත්තෙන න ජාතො, පච්චුප්පන්නෙන ජීවති;

චිත්තභඞ්ගා මතො ලොකො, පඤ්ඤත්ති පරමත්ථියා’’ති. (මහානි. 39);

එවං ඛණපරිත්තතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

177. ඉති ඉමෙසං අට්ඨන්නං ආකාරානං අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන අනුස්සරතොපි පුනප්පුනං මනසිකාරවසෙන චිත්තං ආසෙවනං ලභති, මරණාරම්මණා සති සන්තිට්ඨති, නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, ඣානඞ්ගානි පාතුභවන්ති. සභාවධම්මත්තා පන සංවෙජනීයත්තා ච ආරම්මණස්ස අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. ලොකුත්තරජ්ඣානං පන දුතියචතුත්ථානි ච ආරුප්පජ්ඣානානි සභාවධම්මෙපි භාවනාවිසෙසෙන අප්පනං පාපුණන්ති. විසුද්ධිභාවනානුක්කමවසෙන හි ලොකුත්තරං අප්පනං පාපුණාති. ආරම්මණාතික්කමභාවනාවසෙන ආරුප්පං. අප්පනාපත්තස්සෙව හි ඣානස්ස ආරම්මණසමතික්කමනමත්තං තත්ථ හොති. ඉධ පන තදුභයම්පි නත්ථි. තස්මා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං මරණස්සතිබලෙන උප්පන්නත්තා මරණස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

ඉමඤ්ච පන මරණස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු සතතං අප්පමත්තො හොති, සබ්බභවෙසු අනභිරතිසඤ්ඤං පටිලභති, ජීවිතනිකන්තිං ජහාති, පාපගරහී හොති, අසන්නිධිබහුලො පරික්ඛාරෙසු විගතමලමච්ඡෙරො, අනිච්චසඤ්ඤා චස්ස පරිචයං ගච්ඡති, තදනුසාරෙනෙව දුක්ඛසඤ්ඤා අනත්තසඤ්ඤා ච උපට්ඨාති. යථා අභාවිතමරණා සත්තා සහසා වාළමිගයක්ඛසප්පචොරවධකාභිභූතා විය මරණසමයෙ භයං සන්තාසං සම්මොහං ආපජ්ජන්ති, එවං අනාපජ්ජිත්වා අභයො අසම්මූළ්හො කාලං කරොති. සචෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ අමතං නාරාධෙති, කායස්ස භෙදා සුගතිපරායනො හොති.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, මරණස්සතියා සදාති.

ඉදං මරණස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

කායගතාසතිකථා

178. ඉදානි යං තං අඤ්ඤත්‍ර බුද්ධුප්පාදා අප්පවත්තපුබ්බං සබ්බතිත්ථියානං අවිසයභූතං තෙසු තෙසු සුත්තන්තෙසු ‘‘එකධම්මො, භික්ඛවෙ, භාවිතො බහුලීකතො මහතො සංවෙගාය සංවත්තති. මහතො අත්ථාය සංවත්තති. මහතො යොගක්ඛෙමාය සංවත්තති. මහතො සතිසම්පජඤ්ඤාය සංවත්තති. ඤාණදස්සනපටිලාභාය සංවත්තති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය සංවත්තති. විජ්ජාවිමුත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය සංවත්තති. කතමො එකධම්මො? කායගතා සති… (අ. නි. 1.563 ආදයො). අමතං තෙ, භික්ඛවෙ, පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං පරිභුඤ්ජන්ති. අමතං තෙ, භික්ඛවෙ, න පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං න පරිභුඤ්ජන්ති. අමතං තෙසං, භික්ඛවෙ, පරිභුත්තං… අපරිභුත්තං… පරිහීනං… අපරිහීනං… විරද්ධං… අවිරද්ධං, යෙසං කායගතාසති ආරද්ධාති (අ. නි. 1.603) එවං භගවතා අනෙකෙහි ආකාරෙහි පසංසිත්වා ‘‘කථං භාවිතා, භික්ඛවෙ, කායගතාසති කථං බහුලීකතා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරඤ්ඤගතො වා’’තිආදිනා (ම. නි. 3.154) නයෙන ආනාපානපබ්බං, ඉරියාපථපබ්බං, චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බං, පටික්කූලමනසිකාරපබ්බං, ධාතුමනසිකාරපබ්බං, නවසිවථිකපබ්බානීති ඉමෙසං චුද්දසන්නං පබ්බානං වසෙන කායගතාසතිකම්මට්ඨානං නිද්දිට්ඨං, තස්ස භාවනානිද්දෙසො අනුප්පත්තො.

තත්ථ යස්මා ඉරියාපථපබ්බං චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බං ධාතුමනසිකාරපබ්බන්ති ඉමානි තීණි විපස්සනාවසෙන වුත්තානි. නව සිවථිකපබ්බානි විපස්සනාඤාණෙසුයෙව ආදීනවානුපස්සනාවසෙන වුත්තානි. යාපි චෙත්ථ උද්ධුමාතකාදීසු සමාධිභාවනා ඉජ්ඣෙය්‍ය, සා අසුභනිද්දෙසෙ පකාසිතායෙව. ආනාපානපබ්බං පන පටික්කූලමනසිකාරපබ්බඤ්ච ඉමානෙවෙත්ථ ද්වෙ සමාධිවසෙන වුත්තානි. තෙසු ආනාපානපබ්බං ආනාපානස්සතිවසෙන විසුං කම්මට්ඨානංයෙව. යං පනෙතං ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තං පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති. අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා…පෙ… මුත්ත’’න්ති (ම. නි. 3.154) එවං මත්ථලුඞ්ගං අට්ඨිමිඤ්ජෙන සඞ්ගහෙත්වා පටික්කූලමනසිකාරවසෙන දෙසිතං ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානං, ඉදමිධ කායගතාසතීති අධිප්පෙතං.

179. තත්ථායං පාළිවණ්ණනාපුබ්බඞ්ගමො භාවනානිද්දෙසො. ඉමමෙව කායන්ති ඉමං චතුමහාභූතිකං පූතිකායං. උද්ධං පාදතලාති පාදතලතො උපරි. අධො කෙසමත්ථකාති කෙසග්ගතො හෙට්ඨා. තචපරියන්තන්ති තිරියං තචපරිච්ඡින්නං. පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛතීති නානප්පකාරකෙසාදිඅසුචිභරිතො අයං කායොති පස්සති. කථං? අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා…පෙ… මුත්තන්ති.

තත්ථ අත්ථීති සංවිජ්ජන්ති. ඉමස්මින්ති ය්වායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තො පූරො නානප්පකාරස්ස අසුචිනොති වුච්චති, තස්මිං. කායෙති සරීරෙ. සරීරං හි අසුචිසඤ්චයතො කුච්ඡිතානං කෙසාදීනඤ්චෙව චක්ඛුරොගාදීනඤ්ච රොගසතානං ආයභූතතො කායොති වුච්චති. කෙසා ලොමාති එතෙ කෙසාදයො ද්වත්තිංසාකාරා. තත්ථ අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා, අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ ලොමාති එවං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

ඉමස්මිං හි පාදතලා පට්ඨාය උපරි, කෙසමත්ථකා පට්ඨාය හෙට්ඨා, තචතො පට්ඨාය පරිතොති එත්තකෙ බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සබ්බාකාරෙනපි විචිනන්තො න කොචි කිඤ්චි මුත්තං වා මණිං වා වෙළුරියං වා අගරුං වා කුඞ්කුමං වා කප්පූරං වා වාසචුණ්ණාදිං වා අණුමත්තම්පි සුචිභාවං පස්සති, අථ ඛො පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡං අසිරිකදස්සනං නානප්පකාරං කෙසලොමාදිභෙදං අසුචිංයෙව පස්සති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා…පෙ… මුත්ත’’න්ති. අයමෙත්ථ පදසම්බන්ධතො වණ්ණනා.

180. ඉමං පන කම්මට්ඨානං භාවෙතුකාමෙන ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන වුත්තප්පකාරං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා ඉදං කම්මට්ඨානං ගහෙතබ්බං. තෙනාපිස්ස කම්මට්ඨානං කථෙන්තෙන සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං දසධා ච මනසිකාරකොසල්ලං ආචික්ඛිතබ්බං. තත්ථ වචසා මනසා වණ්ණතො සණ්ඨානතො දිසතො ඔකාසතො පරිච්ඡෙදතොති එවං සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං ආචික්ඛිතබ්බං.

ඉමස්මිං හි පටික්කූලමනසිකාරකම්මට්ඨානෙ යොපි තිපිටකො හොති, තෙනාපි මනසිකාරකාලෙ පඨමං වාචාය සජ්ඣායො කාතබ්බො. එකච්චස්ස හි සජ්ඣායං කරොන්තස්සෙව කම්මට්ඨානං පාකටං හොති මලයවාසී මහාදෙවත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ උග්ගහිතකම්මට්ඨානානං ද්වින්නං ථෙරානං විය. ථෙරො කිර තෙහි කම්මට්ඨානං යාචිතො චත්තාරො මාසෙ ඉමංයෙව සජ්ඣායං කරොථාති ද්වත්තිංසාකාරපාළිං අදාසි. තෙ කිඤ්චාපි නෙසං ද්වෙ තයො නිකායා පගුණා, පදක්ඛිණග්ගාහිතාය පන චත්තාරො මාසෙ ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායන්තාව සොතාපන්නා අහෙසුං. තස්මා කම්මට්ඨානං කථෙන්තෙන ආචරියෙන අන්තෙවාසිකො වත්තබ්බො ‘‘පඨමං තාව වාචාය සජ්ඣායං කරොහී’’ති.

කරොන්තෙන ච තචපඤ්චකාදීනි පරිච්ඡින්දිත්වා අනුලොමපටිලොමවසෙන සජ්ඣායො කාතබ්බො. කෙසා ලොමා නඛා දන්තා තචොති හි වත්වා පුන පටිලොමතො තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

තදනන්තරං වක්කපඤ්චකෙ මංසං න්හාරු අට්ඨි අට්ඨිමිඤ්ජං වක්කන්ති වත්වා පුන පටිලොමතො වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

තතො පප්ඵාසපඤ්චකෙ හදයං යකනං කිලොමකං පිහකං පප්ඵාසන්ති වත්වා පුන පටිලොමතො පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං, වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

තතො මත්ථලුඞ්ගපඤ්චකෙ අන්තං අන්තගුණං උදරියං කරීසං මත්ථලුඞ්ගන්ති වත්වා පුන පටිලොමතො මත්ථලුඞ්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං, පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං, වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

තතො මෙදඡක්කෙ පිත්තං සෙම්හං පුබ්බො ලොහිතං සෙදො මෙදොති වත්වා පුන පටිලොමතො මෙදො සෙදො ලොහිතං පුබ්බො සෙම්හං පිත්තං, මත්ථලුඞ්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං, පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං, වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

තතො මුත්තඡක්කෙ අස්සු වසා ඛෙළො සිඞ්ඝාණිකා ලසිකා මුත්තන්ති වත්වා පුන පටිලොමතො මුත්තං ලසිකා සිඞ්ඝාණිකා ඛෙළො වසා අස්සු, මෙදො සෙදො ලොහිතං පුබ්බො සෙම්හං පිත්තං, මත්ථලුඞ්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං, පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං, වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

එවං කාලසතං කාලසහස්සං කාලසතසහස්සම්පි වාචාය සජ්ඣායො කාතබ්බො. වචසා සජ්ඣායෙන හි කම්මට්ඨානතන්ති පගුණා හොති, න ඉතො චිතො ච චිත්තං විධාවති. කොට්ඨාසා පාකටා හොන්ති, හත්ථසඞ්ඛලිකා විය වතිපාදපන්ති විය ච ඛායන්ති.

යථා පන වචසා, තථෙව මනසාපි සජ්ඣායො කාතබ්බො. වචසා සජ්ඣායො හි මනසා සජ්ඣායස්ස පච්චයො හොති. මනසා සජ්ඣායො ලක්ඛණපටිවෙධස්ස පච්චයො හොති.

වණ්ණතොති කෙසාදීනං වණ්ණො වවත්ථපෙතබ්බො.

සණ්ඨානතොති තෙසඤ්ඤෙව සණ්ඨානං වවත්ථපෙතබ්බං.

දිසතොති ඉමස්මිං හි සරීරෙ නාභිතො උද්ධං උපරිමදිසා, අධො හෙට්ඨිමදිසා, තස්මා අයං කොට්ඨාසො ඉමිස්සා නාම දිසායාති දිසා වවත්ථපෙතබ්බා.

ඔකාසතොති අයං කොට්ඨාසො ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ පතිට්ඨිතොති එවං තස්ස තස්ස ඔකාසො වවත්ථපෙතබ්බො.

පරිච්ඡෙදතොති සභාගපරිච්ඡෙදො විසභාගපරිච්ඡෙදොති ද්වෙ පරිච්ඡෙදා. තත්ථ අයං කොට්ඨාසො හෙට්ඨා ච උපරි ච තිරියඤ්ච ඉමිනා නාම පරිච්ඡින්නොති එවං සභාගපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. කෙසා න ලොමා, ලොමාපි න කෙසාති එවං අමිස්සකතාවසෙන විසභාගපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

එවං සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං ආචික්ඛන්තෙන පන ඉදං කම්මට්ඨානං අසුකස්මිං සුත්තෙ පටික්කූලවසෙන කථිතං, අසුකස්මිං ධාතුවසෙනාති ඤත්වා ආචික්ඛිතබ්බං. ඉදඤ්හි මහාසතිපට්ඨානෙ (දී. නි. 2.377) පටික්කූලවසෙනෙව කථිතං. මහාහත්ථිපදොපම(ම. නි. 1.300 ආදයො) මහාරාහුලොවාද(ම. නි. 2.113 ආදයො) ධාතුවිභඞ්ගෙසු(ම. නි. 3.342 ආදයො) ධාතුවසෙන කථිතං. කායගතාසතිසුත්තෙ (ම. නි. 3.153) පන යස්ස වණ්ණතො උපට්ඨාති, තං සන්ධාය චත්තාරි ඣානානි විභත්තානි. තත්ථ ධාතුවසෙන කථිතං විපස්සනාකම්මට්ඨානං හොති. පටික්කූලවසෙන කථිතං සමථකම්මට්ඨානං. තදෙතං ඉධ සමථකම්මට්ඨානමෙවාති.

181. එවං සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං ආචික්ඛිත්වා අනුපුබ්බතො, නාතිසීඝතො, නාතිසණිකතො, වික්ඛෙපපටිබාහනතො, පණ්ණත්තිසමතික්කමනතො, අනුපුබ්බමුඤ්චනතො, අප්පනාතො, තයො ච සුත්තන්තාති එවං දසධා මනසිකාරකොසල්ලං ආචික්ඛිතබ්බං. තත්ථ අනුපුබ්බතොති ඉදඤ්හි සජ්ඣායකරණතො පට්ඨාය අනුපටිපාටියා මනසිකාතබ්බං, න එකන්තරිකාය. එකන්තරිකාය හි මනසිකරොන්තො යථා නාම අකුසලො පුරිසො ද්වත්තිංසපදං නිස්සෙණිං එකන්තරිකාය ආරොහන්තො කිලන්තකායො පතති, න ආරොහනං සම්පාදෙති, එවමෙව භාවනාසම්පත්තිවසෙන අධිගන්තබ්බස්ස අස්සාදස්ස අනධිගමා කිලන්තචිත්තො පතති, න භාවනං සම්පාදෙති.

අනුපුබ්බතො මනසිකරොන්තෙනාපි ච නාතිසීඝතො මනසිකාතබ්බං. අතිසීඝතො මනසිකරොතො හි යථා නාම තියොජනමග්ගං පටිපජ්ජිත්වා ඔක්කමනවිස්සජ්ජනං අසල්ලක්ඛෙත්වා සීඝෙන ජවෙන සතක්ඛත්තුම්පි ගමනාගමනං කරොතො පුරිසස්ස කිඤ්චාපි අද්ධානං පරික්ඛයං ගච්ඡති, අථ ඛො පුච්ඡිත්වාව ගන්තබ්බං හොති, එවමෙව කෙවලං කම්මට්ඨානං පරියොසානං පාපුණාති, අවිභූතං පන හොති, න විසෙසං ආවහති, තස්මා නාතිසීඝතො මනසිකාතබ්බං.

යථා ච නාතිසීඝතො, එවං නාතිසණිකතොපි. අතිසණිකතො මනසිකරොතො හි යථා නාම තදහෙව තියොජනමග්ගං ගන්තුකාමස්ස පුරිසස්ස අන්තරාමග්ගෙ රුක්ඛපබ්බතතළාකාදීසු විලම්බමානස්ස මග්ගො පරික්ඛයං න ගච්ඡති, ද්වීහතීහෙන පරියොසාපෙතබ්බො හොති, එවමෙව කම්මට්ඨානං පරියොසානං න ගච්ඡති, විසෙසාධිගමස්ස පච්චයො න හොති.

වික්ඛෙපපටිබාහනතොති කම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ චෙතසො වික්ඛෙපො පටිබාහිතබ්බො. අප්පටිබාහතො හි යථා නාම එකපදිකං පපාතමග්ගං පටිපන්නස්ස පුරිසස්ස අක්කමනපදං අසල්ලක්ඛෙත්වා ඉතො චිතො ච විලොකයතො පදවාරො විරජ්ඣති, තතො සතපොරිසෙ පපාතෙ පතිතබ්බං හොති, එවමෙව බහිද්ධා වික්ඛෙපෙ සති කම්මට්ඨානං පරිහායති පරිධංසති. තස්මා වික්ඛෙපපටිබාහනතො මනසිකාතබ්බං.

පණ්ණත්තිසමතික්කමනතොති යායං කෙසා ලොමාතිආදිකා පණ්ණත්ති, තං අතික්කමිත්වා පටික්කූලන්ති චිත්තං ඨපෙතබ්බං. යථා හි උදකදුල්ලභකාලෙ මනුස්සා අරඤ්ඤෙ උදපානං දිස්වා තත්ථ තාලපණ්ණාදිකං කිඤ්චිදෙව සඤ්ඤාණං බන්ධිත්වා තෙන සඤ්ඤාණෙන ආගන්ත්වා න්හායන්ති චෙව පිවන්ති ච. යදා පන නෙසං අභිණ්හසඤ්චාරෙන ආගතාගතපදං පාකටං හොති, තදා සඤ්ඤාණෙන කිච්චං න හොති, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ගන්ත්වා න්හායන්ති චෙව පිවන්ති ච, එවමෙව පුබ්බභාගෙ කෙසා ලොමාතිපණ්ණත්තිවසෙන මනසිකරොතො පටික්කූලභාවො පාකටො හොති. අථ කෙසා ලොමාතිපණ්ණත්තිං සමතික්කමිත්වා පටික්කූලභාවෙයෙව චිත්තං ඨපෙතබ්බං.

අනුපුබ්බමුඤ්චනතොති යො යො කොට්ඨාසො න උපට්ඨාති, තං තං මුඤ්චන්තෙන අනුපුබ්බමුඤ්චනතො මනසිකාතබ්බං. ආදිකම්මිකස්ස හි කෙසාති මනසිකරොතො මනසිකාරො ගන්ත්වා මුත්තන්ති ඉමං පරියොසානකොට්ඨාසමෙව ආහච්ච තිට්ඨති. මුත්තන්ති ච මනසිකරොතො මනසිකාරො ගන්ත්වා කෙසාති ඉමං ආදිකොට්ඨාසමෙව ආහච්ච තිට්ඨති. අථස්ස මනසිකරොතො මනසිකරොතො කෙචි කොට්ඨාසා උපට්ඨහන්ති, කෙචි න උපට්ඨහන්ති. තෙන යෙ යෙ උපට්ඨහන්ති, තෙසු තෙසු තාව කම්මං කාතබ්බං. යාව ද්වීසු උපට්ඨිතෙසු තෙසම්පි එකො සුට්ඨුතරං උපට්ඨහති, එවං උපට්ඨිතං පන තමෙව පුනප්පුනං මනසිකරොන්තෙන අප්පනා උප්පාදෙතබ්බා.

තත්‍රායං උපමා – යථා හි ද්වත්තිංසතාලකෙ තාලවනෙ වසන්තං මක්කටං ගහෙතුකාමො ලුද්දො ආදිම්හි ඨිතතාලස්ස පණ්ණං සරෙන විජ්ඣිත්වා උක්කුට්ඨිං කරෙය්‍ය, අථ ඛො සො මක්කටො පටිපාටියා තස්මිං තස්මිං තාලෙ පතිත්වා පරියන්තතාලමෙව ගච්ඡෙය්‍ය, තත්ථපි ගන්ත්වා ලුද්දෙන තථෙව කතෙ පුන තෙනෙව නයෙන ආදිතාලං ආගච්ඡෙය්‍ය, සො එවං පුනප්පුනං පරිපාතියමානො උක්කුට්ඨුක්කුට්ඨිට්ඨානෙයෙව උට්ඨහිත්වා අනුක්කමෙන එකස්මිං තාලෙ නිපතිත්වා තස්ස වෙමජ්ඣෙ මකුළතාලපණ්ණසූචිං දළ්හං ගහෙත්වා විජ්ඣියමානොපි න උට්ඨහෙය්‍ය, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

තත්‍රිදං ඔපම්මසංසන්දනං – යථා හි තාලවනෙ ද්වත්තිංසතාලා, එවං ඉමස්මිං කායෙ ද්වත්තිංසකොට්ඨාසා. මක්කටො විය චිත්තං. ලුද්දො විය යොගාවචරො. මක්කටස්ස ද්වත්තිංසතාලකෙ තාලවනෙ නිවාසො විය යොගිනො චිත්තස්ස ද්වත්තිංසකොට්ඨාසකෙ කායෙ ආරම්මණවසෙන අනුසඤ්චරණං. ලුද්දෙන ආදිම්හි ඨිතතාලස්ස පණ්ණං සරෙන විජ්ඣිත්වා උක්කුට්ඨියා කතාය මක්කටස්ස තස්මිං තස්මිං තාලෙ පතිත්වා පරියන්තතාලගමනං විය යොගිනො කෙසාති මනසිකාරෙ ආරද්ධෙ පටිපාටියා ගන්ත්වා පරියොසානකොට්ඨාසෙයෙව චිත්තස්ස සණ්ඨානං. පුන පච්චාගමනෙපි එසෙව නයො. පුනප්පුනං පරිපාතියමානස්ස මක්කටස්ස උක්කුට්ඨුක්කුට්ඨිට්ඨානෙ උට්ඨානං විය පුනප්පුනං මනසිකරොතො කෙසුචි කෙසුචි උපට්ඨිතෙසු අනුපට්ඨහන්තෙ විස්සජ්ජෙත්වා උපට්ඨිතෙසු පරිකම්මකරණං. අනුක්කමෙන එකස්මිං තාලෙ නිපතිත්වා තස්ස මජ්ඣෙ මකුළතාලපණ්ණසූචිං දළ්හං ගහෙත්වා විජ්ඣියමානස්සපි අනුට්ඨානං විය අවසානෙ ද්වීසු උපට්ඨිතෙසු යො සුට්ඨුතරං උපට්ඨාති, තමෙව පුනප්පුනං මනසිකරිත්වා අප්පනාය උප්පාදනං.

අපරාපි උපමා – යථා නාම පිණ්ඩපාතිකො භික්ඛු ද්වත්තිංසකුලං ගාමං උපනිස්සාය වසන්තො පඨමගෙහෙයෙව ද්වෙ භික්ඛා ලභිත්වා පරතො එකං විස්සජ්ජෙය්‍ය. පුනදිවසෙ තිස්සො ලභිත්වා පරතො ද්වෙ විස්සජ්ජෙය්‍ය. තතියදිවසෙ ආදිම්හියෙව පත්තපූරං ලභිත්වා ආසනසාලං ගන්ත්වා පරිභුඤ්ජෙය්‍ය. එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. ද්වත්තිංසකුලගාමො විය හි ද්වත්තිංසාකාරො. පිණ්ඩපාතිකො විය යොගාවචරො. තස්ස තං ගාමං උපනිස්සාය වාසො විය යොගිනො ද්වත්තිංසාකාරෙ පරිකම්මකරණං. පඨමගෙහෙ ද්වෙ භික්ඛා ලභිත්වා පරතො එකිස්සා විස්සජ්ජනං විය දුතියදිවසෙ තිස්සො ලභිත්වා පරතො ද්වින්නං විස්සජ්ජනං විය ච මනසිකරොතො මනසිකරොතො අනුපට්ඨහන්තෙ විස්සජ්ජෙත්වා උපට්ඨිතෙසු යාව කොට්ඨාසද්වයෙ පරිකම්මකරණං. තතියදිවසෙ ආදිම්හියෙව පත්තපූරං ලභිත්වා ආසනසාලායං නිසීදිත්වා පරිභොගො විය ද්වීසු යො සුට්ඨුතරං උපට්ඨාති, තමෙව පුනප්පුනං මනසිකරිත්වා අප්පනාය උප්පාදනං.

අප්පනාතොති අප්පනාකොට්ඨාසතො කෙසාදීසු එකෙකස්මිං කොට්ඨාසෙ අප්පනා හොතීති වෙදිතබ්බාති අයමෙවෙත්ථ අධිප්පායො.

තයො ච සුත්තන්තාති අධිචිත්තං, සීතිභාවො, බොජ්ඣඞ්ගකොසල්ලන්ති ඉමෙ තයො සුත්තන්තා වීරියසමාධියොජනත්ථං වෙදිතබ්බාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. තත්ථ –

‘‘අධිචිත්තමනුයුත්තෙන, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනා තීණි නිමිත්තානි කාලෙනකාලං මනසිකාතබ්බානි. කාලෙනකාලං සමාධිනිමිත්තං මනසිකාතබ්බං. කාලෙනකාලං පග්ගහනිමිත්තං මනසිකාතබ්බං. කාලෙනකාලං උපෙක්ඛානිමිත්තං මනසිකාතබ්බං. සචෙ, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තො භික්ඛු එකන්තං සමාධිනිමිත්තඤ්ඤෙව මනසිකරෙය්‍ය, ඨානං තං චිත්තං කොසජ්ජාය සංවත්තෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තො භික්ඛු එකන්තං පග්ගහනිමිත්තඤ්ඤෙව මනසිකරෙය්‍ය, ඨානං තං චිත්තං උද්ධච්චාය සංවත්තෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තො භික්ඛු එකන්තං උපෙක්ඛානිමිත්තඤ්ඤෙව මනසිකරෙය්‍ය, ඨානං තං චිත්තං න සම්මා සමාධියෙය්‍ය ආසවානං ඛයාය. යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තො භික්ඛු කාලෙනකාලං සමාධිනිමිත්තං පග්ගහනිමිත්තං උපෙක්ඛානිමිත්තං මනසිකරොති, තං හොති චිත්තං මුදුඤ්ච කම්මඤ්ඤඤ්ච පභස්සරඤ්ච, න ච පභඞ්ගු, සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය.

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා උක්කං බන්ධති, උක්කං බන්ධිත්වා උක්කාමුඛං ආලිම්පෙති, උක්කාමුඛං ආලිම්පෙත්වා සණ්ඩාසෙන ජාතරූපං ගහෙත්වා උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපිත්වා කාලෙනකාලං අභිධමති, කාලෙනකාලං උදකෙන පරිප්ඵොසෙති, කාලෙනකාලං අජ්ඣුපෙක්ඛති. සචෙ, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං එකන්තං අභිධමෙය්‍ය, ඨානං තං ජාතරූපං ඩහෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං එකන්තං උදකෙන පරිප්ඵොසෙය්‍ය, ඨානං තං ජාතරූපං නිබ්බායෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං එකන්තං අජ්ඣුපෙක්ඛෙය්‍ය, ඨානං තං ජාතරූපං න සම්මා පරිපාකං ගච්ඡෙය්‍ය. යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං කාලෙනකාලං අභිධමති, කාලෙනකාලං උදකෙන පරිප්ඵොසෙති, කාලෙනකාලං අජ්ඣුපෙක්ඛති, තං හොති ජාතරූපං මුදුඤ්ච කම්මඤ්ඤඤ්ච පභස්සරඤ්ච, න ච පභඞ්ගු, සම්මා උපෙති කම්මාය. යස්සා යස්සා ච පිළන්ධනවිකතියා ආකඞ්ඛති යදි පටිකාය යදි කුණ්ඩලාය යදි ගීවෙය්‍යාය යදි සුවණ්ණමාලාය, තඤ්චස්ස අත්ථං අනුභොති.

‘‘එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තෙන…පෙ… සමාධියති ආසවානං ඛයාය. යස්ස යස්ස ච අභිඤ්ඤා සච්ඡි කරණීයස්ස ධම්මස්ස චිත්තං අභිනින්නාමෙති අභිඤ්ඤා සච්ඡි කිරියාය, තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සති ආයතනෙ’’ති (අ. නි. 3.103).

ඉදං සුත්තං අධිචිත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

‘‘ඡහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු භබ්බො අනුත්තරං සීතිභාවං සච්ඡිකාතුං. කතමෙහි ඡහි? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගහෙතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගණ්හාති. යස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගහෙතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගණ්හාති. යස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසෙති. යස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති. පණීතාධිමුත්තිකො ච හොති නිබ්බානාභිරතො. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, ඡහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු භබ්බො අනුත්තරං සීතිභාවං සච්ඡිකාතු’’න්ති (අ. නි. 6.85).

ඉදං සුත්තං අනුත්තරං සීතිභාවොති වෙදිතබ්බං.

බොජ්ඣඞ්ගකොසල්ලං ‘‘පන එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යස්මිං සමයෙ ලීනං චිත්තං හොති, අකාලො තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනායා’’ති (සං. නි. 5.234) අප්පනාකොසල්ලකථායං දස්සිතමෙව.

ඉති ඉදං සත්තවිධං උග්ගහකොසල්ලං සුග්ගහිතං කත්වා ඉදඤ්ච දසවිධං මනසිකාරකොසල්ලං සුට්ඨු වවත්ථපෙත්වා තෙන යොගිනා උභයකොසල්ලවසෙන කම්මට්ඨානං සාධුකං උග්ගහෙතබ්බං. සචෙ පනස්ස ආචරියෙන සද්ධිං එකවිහාරෙයෙව ඵාසු හොති, එවං විත්ථාරෙන අකථාපෙත්වා කම්මට්ඨානං සුට්ඨු වවත්ථපෙත්වා කම්මට්ඨානං අනුයුජ්ජන්තෙන විසෙසං ලභිත්වා උපරූපරි කථාපෙතබ්බං. අඤ්ඤත්ථ වසිතුකාමෙන යථාවුත්තෙන විධිනා විත්ථාරතො කථාපෙත්වා පුනප්පුනං පරිවත්තෙත්වා සබ්බං ගණ්ඨිට්ඨානං ඡින්දිත්වා පථවීකසිණනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව අනනුරූපං සෙනාසනං පහාය අනුරූපෙ විහාරෙ වසන්තෙන ඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා පටික්කූලමනසිකාරෙ පරිකම්මං කාතබ්බං.

කරොන්තෙන පන කෙසෙසු තාව නිමිත්තං ගහෙතබ්බං. කථං? එකං වා ද්වෙ වා කෙසෙ ලුඤ්චිත්වා හත්ථතලෙ ඨපෙත්වා වණ්ණො තාව වවත්ථපෙතබ්බො. ඡින්නට්ඨානෙපි කෙසෙ ඔලොකෙතුං වට්ටති. උදකපත්තෙ වා යාගුපත්තෙ වා ඔලොකෙතුම්පි වට්ටතියෙව. කාළකකාලෙ දිස්වා කාළකාති මනසිකාතබ්බා. සෙතකාලෙ සෙතාති. මිස්සකකාලෙ පන උස්සදවසෙන මනසිකාතබ්බා හොන්ති. යථා ච කෙසෙසු, එවං සකලෙපි තචපඤ්චකෙ දිස්වාව නිමිත්තං ගහෙතබ්බං.

කොට්ඨාසවවත්ථාපනකථා

182. එවං නිමිත්තං ගහෙත්වා සබ්බකොට්ඨාසෙ වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදවසෙන වවත්ථපෙත්වා වණ්ණසණ්ඨානගන්ධආසයොකාසවසෙන පඤ්චධා පටික්කූලතො වවත්ථපෙතබ්බා.

තත්‍රායං සබ්බකොට්ඨාසෙසු අනුපුබ්බකථා. කෙසා තාව පකතිවණ්ණෙන කාළකා අද්දාරිට්ඨකවණ්ණා. සණ්ඨානතො දීඝවට්ටලිකා තුලාදණ්ඩසණ්ඨානා. දිසතො උපරිමදිසාය ජාතා. ඔකාසතො උභොසු පස්සෙසු කණ්ණචූළිකාහි, පුරතො නලාටන්තෙන, පච්ඡතො ගලවාටකෙන පරිච්ඡින්නා. සීසකටාහවෙඨනං අල්ලචම්මං කෙසානං ඔකාසො. පරිච්ඡෙදතො කෙසා සීසවෙඨනචම්මෙ වීහග්ගමත්තං පවිසිත්වා පතිට්ඨිතෙන හෙට්ඨා අත්තනො මූලතලෙන, උපරි ආකාසෙන, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා, ද්වෙ කෙසා එකතො නත්ථීති අයං සභාගපරිච්ඡෙදො. කෙසා න ලොමා, ලොමා න කෙසාති එවං අවසෙසඑකතිංසකොට්ඨාසෙහි අමිස්සීකතා කෙසා නාම පාටියෙක්කො එකකොට්ඨාසොති අයං විසභාගපරිච්ඡෙදො. ඉදං කෙසානං වණ්ණාදිතො වවත්ථාපනං.

183. ඉදං පන නෙසං වණ්ණාදිවසෙන පඤ්චධා පටික්කූලතො වවත්ථාපනං. කෙසා නාමෙතෙ වණ්ණතොපි පටික්කූලා. සණ්ඨානතොපි ගන්ධතොපි ආසයතොපි ඔකාසතොපි පටික්කූලා.

මනුඤ්ඤෙපි හි යාගුපත්තෙ වා භත්තපත්තෙ වා කෙසවණ්ණං කිඤ්චි දිස්වා කෙසමිස්සකමිදං හරථ නන්ති ජිගුච්ඡන්ති. එවං කෙසා වණ්ණතො පටික්කූලා. රත්තිං භුඤ්ජන්තාපි කෙසසණ්ඨානං අක්කවාකං වා මකචිවාකං වා ඡුපිත්වාපි තථෙව ජිගුච්ඡන්ති. එවං සණ්ඨානතො පටික්කූලා.

තෙලමක්ඛනපුප්ඵධූපාදි සඞ්ඛාරවිරහිතානඤ්ච කෙසානං ගන්ධො පරමජෙගුච්ඡො හොති. තතො ජෙගුච්ඡතරො අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තානං. කෙසා හි වණ්ණසණ්ඨානතො අප්පටික්කූලාපි සියුං, ගන්ධෙන පන පටික්කූලායෙව. යථා හි දහරස්ස කුමාරස්ස වච්චං වණ්ණතො හලිද්දිවණ්ණං, සණ්ඨානතොපි හලිද්දිපිණ්ඩසණ්ඨානං. සඞ්කාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩිතඤ්ච උද්ධුමාතකකාළසුනඛසරීරං වණ්ණතො තාලපක්කවණ්ණං. සණ්ඨානතො වට්ටෙත්වා විස්සට්ඨමුදිඞ්ගසණ්ඨානං. දාඨාපිස්ස සුමනමකුළසදිසාති උභයම්පි වණ්ණසණ්ඨානතො සියා අප්පටික්කූලං ගන්ධෙන පන පටික්කූලමෙව. එවං කෙසාපි සියුං වණ්ණසණ්ඨානතො අප්පටික්කූලා ගන්ධෙන පන පටික්කූලායෙවාති.

යථා පන අසුචිට්ඨානෙ ගාමනිස්සන්දෙන ජාතානි සූපෙය්‍යපණ්ණානි නාගරිකමනුස්සානං ජෙගුච්ඡානි හොන්ති අපරිභොගානි, එවං කෙසාපි පුබ්බලොහිතමුත්තකරීසපිත්තසෙම්හාදිනිස්සන්දෙන ජාතත්තා ජෙගුච්ඡාති ඉදං නෙසං ආසයතො පාටික්කුල්‍යං.

ඉමෙ ච කෙසා නාම ගූථරාසිම්හි උට්ඨිතකණ්ණිකං විය එකතිංසකොට්ඨාසරාසිම්හි ජාතා. තෙ සුසානසඞ්කාරට්ඨානාදීසු ජාතසාකං විය පරික්ඛාදීසු ජාතකමලකුවලයාදිපුප්ඵං විය ච අසුචිට්ඨානෙ ජාතත්තා පරමජෙගුච්ඡාති ඉදං නෙසං ඔකාසතො පාටික්කුල්‍යං.